Cây đề, cây đa, cây si con mọc trên tường, mái ngói, cổng gạch là vì chim ăn quả rồi thải hạt vào khe vữa ẩm; hạt các cây chi Ficus rất nhỏ, nảy mầm được ở chỗ có chút đất và hơi nước. Nhiều gia đình ngại nhổ, nhất là với cây đề, vì dân gian coi đó là cây gắn với nhà Phật hoặc là cây "tự tìm đến". Nhưng để cây lớn trên tường thì rễ sẽ làm nứt vữa, đẩy gạch, thấm nước vào nhà.
Bài này giải thích cơ chế cây mọc trên tường, vì sao dân gian kiêng nhổ, rồi đưa ra cách xử lý theo từng mức: cây mới nhú, cây đã to bằng cổ tay, cây trên đình chùa và di tích. Có một lối ra mà nhiều người chọn để vừa giữ được lòng kính trọng vừa giữ được ngôi nhà: đưa cây con xuống đất, trồng ở chỗ rộng.
Vì sao cây đề, cây đa mọc được trên tường
Quả của đa, đề, si là loại quả nhỏ chứa rất nhiều hạt li ti. Chim sáo, chào mào, bồ câu, dơi ăn quả chín rồi bay đi, hạt theo phân rơi xuống mái nhà, đỉnh tường, khe cổng, máng nước. Hạt không bị tiêu hoá hết, có khi còn nảy mầm tốt hơn sau khi qua đường ruột của chim. Một khe vữa có chút bụi, rêu, lá mục và đọng nước mưa là đủ cho cây con bắt đầu sống.
Các loài Ficus này có một đặc tính sinh học: nhiều loài bắt đầu đời sống ở trên cao, trên chạc cây khác hoặc trên vách đá, rồi thả rễ xuống tìm đất. Tường nhà, mái chùa, tháp gạch với người là công trình, với cây đề cây đa chỉ là một vách đá nhân tạo. Rễ non bám theo khe vữa, len vào chỗ ẩm, có khi dài hơn thân cây rất nhiều trước khi chạm được mặt đất.
Vì vậy cây mọc trên tường không phải chuyện lạ hay điềm gì cả. Ở làng có nhiều cây đa, cây đề cổ thụ, chim nhiều, mùa quả chín đều, thì tường rào, cổng gạch, mái ngói cũ quanh đó gần như năm nào cũng có cây con nhú lên. Nhà mới trát vữa kín, sơn chống thấm thì ít bị hơn nhà gạch trần, tường đá ong, mái ngói âm dương.
Cây con trên tường lớn lên thì chuyện gì xảy ra
Rễ đi theo khe vữa. Rễ tìm đến chỗ ẩm và chỗ yếu nhất: mạch vữa giữa hai viên gạch, khe nứt sẵn, chân tường. Ban đầu rễ chỉ bằng sợi chỉ, sau vài năm có thể to bằng ngón tay, ngón chân.
Rễ to lên thì đẩy gạch. Rễ lớn dần theo chiều ngang, ép vào gạch và vữa. Tường gạch cũ với vữa vôi bị tách mạch, gạch bị đẩy lệch, có khi cả một mảng tường bung ra. Mái ngói bị rễ len vào thì xô ngói, dột.
Thấm nước và rêu mốc. Chỗ rễ đi qua thành đường dẫn nước mưa vào trong tường. Tường ẩm lâu ngày bong vữa, mốc, mặt trong nhà loang ố.
Tải trọng và nguy cơ đổ. Cây đã lớn trên đỉnh tường hay trên mái thành một vật nặng ở trên cao, đón gió. Mùa bão, cây có thể gãy hoặc kéo theo một phần tường, nguy hiểm cho người đi bên dưới.
Bài học từ các công trình cổ. Ảnh những đền đá ở một số nước Đông Nam Á bị rễ cây lớn trùm kín là ví dụ cực đoan của cùng một quá trình. Ở Việt Nam, các đơn vị bảo tồn tháp gạch, cổng đình, tường thành cổ đều phải định kỳ xử lý cây mọc trên công trình.
Vì sao dân gian kiêng nhổ cây đề, cây đa tự mọc
Với cây đề, lý do dễ hiểu nhất là cây này gắn với hình ảnh cội bồ đề trong Phật giáo. Nhiều gia đình có đạo Phật, hoặc chỉ đơn giản có lòng kính Phật, thấy một cây bồ đề tự mọc trên tường nhà mình thì coi như một duyên lành, không nỡ nhổ. Có người còn sợ nhổ cây đề là bất kính. Với cây đa, lý do tương tự: cây đa trong làng là cây của thần, cây được kính, nên cây đa con cũng được đối xử dè dặt.
Lớp thứ hai là quan niệm "cây tự tìm đến": cây không ai trồng mà mọc ở nhà mình thì như có ai gửi tới. Lớp này có ở nhiều nền văn hoá, không riêng Việt Nam. Trong cách nghĩ ấy, nhổ cây đi là chối từ điều được gửi tới.
Hiểu được những lớp nghĩa đó thì sẽ thấy cách xử lý không cần phải đối đầu với niềm tin của người nhà. Phần lớn người kiêng nhổ không muốn ngôi nhà bị hỏng; họ chỉ không muốn làm điều mà mình thấy là thiếu tôn trọng. Một cách làm vừa giữ được cây vừa giữ được nhà, như đưa cây xuống đất hay trao cây cho nhà chùa trồng, thường được cả nhà đồng tình. Muốn hiểu sâu cách nhìn của nhà Phật về chuyện này, bạn có thể hỏi các thầy ở chùa gần nhà; nhiều nhà chùa cũng gặp đúng việc này trên tường, mái của chính mình.
Xử lý theo từng mức: cây mới nhú, cây đã lớn, cây trên di tích
Cách làm phụ thuộc chủ yếu vào kích thước cây và loại công trình. Bảng dưới là hướng chung; với công trình có giá trị hoặc cây đã lớn, nên hỏi người có chuyên môn.
| Tình huống | Nên làm | Không nên làm |
|---|---|---|
| Cây mới nhú, cao vài đốt ngón tay | Gỡ cả rễ khi đất còn ẩm, có thể đưa vào chậu nhỏ; trát lại khe vữa | Để "xem nó lớn đến đâu"; càng để lâu rễ càng ăn sâu |
| Cây cao cỡ gang tay đến cánh tay, rễ đã len vào tường | Nhờ thợ xây hoặc thợ chăm cây cắt sát, gỡ phần rễ lấy được, xử lý khe, trát lại | Giật mạnh làm bung gạch; tự trèo mái ngói cũ không có dây an toàn |
| Cây đã to, thân bằng cổ tay trở lên, đè lên tường hoặc mái | Thuê thợ có thiết bị, chống đỡ tường trước khi hạ cây, hạ từng đoạn | Tự cưa một mình; cưa gốc khi cây còn nghiêng ra đường |
| Cây trên tường đình, chùa, tháp, cổng làng có giá trị | Báo ban quản lý di tích hoặc người trông coi; để đơn vị có chuyên môn xử lý | Tự ý nhổ, cưa, hay ngược lại đổ đất, tưới nước "nuôi" cây trên di tích |
| Gia đình kiêng nhổ cây đề | Bứng cây con trồng xuống đất ở chỗ rộng, hoặc gửi nhà chùa | Cãi nhau trong nhà; để cây lớn rồi mới xử lý thì vừa tốn kém vừa khó xử hơn |
Điểm mấu chốt là xử lý sớm. Một cây đề con gỡ ra lúc mới nhú thì vừa nhẹ việc, vừa còn sống để trồng lại; để vài năm thì gần như chỉ còn cách cắt bỏ.
Gỡ một cây con trên tường nhà ở từng bước
Với cây con trên tường rào hay tường nhà ở thấp, chủ nhà có thể tự làm nếu đảm bảo an toàn. Trình tự sau là cách nhiều thợ xây vẫn làm:
- Chọn lúc sau mưa hoặc tưới ẩm khe tường trước một buổi, để rễ mềm và dễ rút ra nguyên vẹn.
- Đứng ở chỗ chắc chắn. Dùng thang vững, có người giữ thang; với mái ngói cũ, mái cao hoặc tường sát đường dây điện thì không tự trèo, gọi thợ.
- Đeo găng tay và kính. Nhựa trắng của cây chi Ficus có thể gây kích ứng da và mắt.
- Nới nhẹ quanh gốc bằng que nhỏ hoặc tua vít dẹt, lần theo rễ, rút từ từ; không giật mạnh làm vỡ gạch.
- Nếu muốn giữ cây, đặt ngay vào chậu đất ẩm, để chỗ râm vài ngày cho cây hồi lại, sau đó trồng xuống chỗ rộng, xa nhà và tường.
- Làm sạch và trát lại khe vữa chỗ cây vừa mọc; phần rễ sót lại sâu trong tường có thể nhú lại, cần xem lại sau vài tháng.
- Kiểm tra định kỳ vào cuối mùa mưa, nhất là đỉnh tường, máng nước, chân cột, để gỡ cây con khi còn nhỏ.
Không nên tự pha hay đổ hoá chất diệt cây vào khe tường: hoá chất ngấm xuống đất, ảnh hưởng cây trồng, giếng nước và vật nuôi, mà rễ trong khe thường vẫn không chết hẳn.
Khi cây mọc trên đình, chùa, tháp gạch và tường cổ
Cây mọc trên công trình tôn giáo, di tích có thêm hai lớp khó: giá trị của công trình và sự kính trọng của cộng đồng. Vài điều nên biết:
- Không tự xử lý. Di tích đã xếp hạng có ban quản lý, mọi can thiệp lên công trình cần theo quy định về bảo tồn; người dân thấy cây mọc nên báo cho ban quản lý hoặc người trông coi.
- Không "nuôi" cây trên di tích. Đôi khi người đi lễ tưới nước, đắp đất, buộc vải vào cây đề trên mái hay tường chùa vì thấy cây ấy đặc biệt. Làm vậy là giúp rễ ăn sâu hơn vào công trình.
- Cây lớn cần phương án kỹ thuật. Với cây đã lớn bám chặt vào tháp, cổng, tường thành, việc gỡ có thể làm đổ một phần công trình; cần đơn vị chuyên môn khảo sát, chống đỡ, gỡ từng phần.
- Nhiều nhà chùa ươm lại cây con. Cây đề con gỡ khỏi mái, tường thường được nhà chùa trồng lại trong vườn chùa hoặc tặng Phật tử; đây là cách xử lý được nhiều nơi chọn.
- Nghi thức, nếu có, do nhà chùa và cộng đồng quyết. Người ngoài không nên tự đặt ra lễ hay tự làm thay.
Nói ngắn gọn, với công trình chung thì việc của người dân là báo và nhắc, không phải tự tay nhổ hay tự tay nuôi.
Phòng từ đầu: giữ tường và mái ít bị cây mọc
Không thể ngăn chim mang hạt tới, nhưng có thể làm cho hạt khó nảy mầm và cây con bị phát hiện sớm. Những việc sau rẻ và dễ làm:
- Trát kín mạch vữa, vá khe nứt ở đỉnh tường rào, cổng, bờ mái; khe hở có bụi và rêu là chỗ hạt nảy mầm đầu tiên.
- Khơi máng nước, ống thoát trước mùa mưa; máng đọng lá mục là một chậu ươm cây tự nhiên trên mái.
- Cạo rêu, quét lá trên đỉnh tường và sân thượng vài lần mỗi năm, nhất là sau mùa quả đa, quả đề chín.
- Đặt lịch xem tường vào cuối mùa mưa, lúc cây con đã nhú đủ để thấy nhưng rễ chưa kịp ăn sâu.
- Với nhà gạch trần, tường đá ong, mái ngói cổ muốn giữ nguyên vẻ cũ, hỏi thợ có kinh nghiệm nhà cổ về loại vữa và cách xử lý bề mặt hợp với công trình, không tự quét lớp phủ lạ lên gạch.
Những việc này không đụng gì tới niềm tin của ai, mà lại làm cho câu hỏi "có nên nhổ cây đề không" ít khi phải đặt ra.
Câu hỏi thường gặp
Cây đề mọc trên tường nhà có phải điềm gì không?
Không. Cây đề mọc trên tường là do chim ăn quả rồi thải hạt vào khe vữa ẩm, chuyện rất thường gặp ở vùng có nhiều cây đề, cây đa. Dân gian có nơi coi là duyên lành, có nơi kiêng nhổ, nhưng về mặt tự nhiên đó chỉ là một hạt cây nảy mầm đúng chỗ có ẩm.
Nhổ cây đề trên tường có bị coi là bất kính không?
Tuỳ quan niệm từng gia đình. Nhiều người chọn cách bứng cây con trồng xuống đất ở chỗ rộng hoặc gửi nhà chùa, vừa giữ cây vừa giữ nhà. Nếu băn khoăn về cách nhìn của đạo Phật, bạn có thể hỏi các thầy ở chùa gần nhà.
Cây đã to trên mái nhà thì có nên tự cưa không?
Không nên. Cây to trên cao là vật nặng, cưa sai cách có thể làm cây rơi, kéo theo ngói, gạch, gây tai nạn cho người bên dưới. Nên thuê thợ có thiết bị, có dây an toàn, có phương án chống đỡ phần tường hoặc mái trước khi hạ cây.
Cắt sát gốc rồi thì cây có mọc lại không?
Thường có, vì rễ còn sót trong khe tường vẫn sống và có thể nảy chồi mới. Sau khi cắt, nên gỡ phần rễ lấy được, làm sạch khe, trát lại bằng vữa, và kiểm tra lại sau vài tháng để gỡ chồi mới khi còn nhỏ.
Có thể trồng cây đề con gỡ từ tường vào chậu để trong nhà không?
Có thể để trong chậu một thời gian, nhưng cây đề lớn nhanh, cần nhiều nắng và cuối cùng cần chỗ đất rộng. Nếu không có vườn rộng, gửi cây cho nhà chùa hoặc nơi công cộng có chỗ trồng là lựa chọn hợp lý. Nhựa cây có thể gây kích ứng, nên để chậu xa tầm tay trẻ nhỏ và thú cưng.
Thấy cây mọc trên tường đình làng thì báo ai?
Báo người trông coi đình, ban khánh tiết của làng hoặc ban quản lý di tích nếu đình đã được xếp hạng. Nếu không biết ai phụ trách, có thể báo bộ phận văn hoá của xã, phường. Không nên tự trèo lên nhổ hay cưa trên mái đình.