Phần lớn những chuyện "chặt cây cổ thụ bị vật" mà người ta kể đều có một tai nạn thật ở phía sau: cây đổ lệch hướng đè người, cành khô rơi trúng đầu, thân cây xé toạc bật vào người cưa, người trèo cây ngã. Cây cổ thụ khác hẳn cây thường ở chỗ bên trong có thể đã rỗng, mục, tán lệch, cành chết treo trên cao mà nhìn từ dưới khó thấy. Hạ một cây như vậy bằng rìu, cưa tay và kinh nghiệm chặt củi là việc rất nguy hiểm.
Bài này đặt lời đồn cạnh những hiểm hoạ có thật khi hạ cây lớn, giải thích vì sao tai nạn lại dễ được hiểu thành "bị vật", rồi nêu cách làm an toàn mà gia đình, cơ quan nên biết trước khi đụng vào một cây to. Mô-típ cây không chặt được như một kiểu truyện ở di tích đã có bài riêng ở trang chuyên về chuyện kể; ở đây trọng tâm là chuyện thật ngoài đời.
Lời đồn "bị vật" thường gắn với tình huống nào
Khuôn chuyện quen thuộc là: một người, thường khoẻ mạnh và không tin kiêng kỵ, nhận chặt cây cổ thụ ở đầu làng hay trong vườn nhà ai đó. Đang làm thì gặp nạn: bị cành rơi trúng, bị cây đổ đè, ngã từ trên cao, hoặc sau đó vài hôm lăn ra ốm. Người làng nhắc lại rằng cây ấy có thần, đã có người can mà không nghe. Câu chuyện được kể mãi, và lần sau không ai dám nhận chặt cây nữa.
Điều đáng để ý là tình huống trong chuyện gần như luôn có những điều kiện dễ gây tai nạn: cây rất to, rất già, người làm thiếu dụng cụ, thường làm một mình hoặc với vài người giúp không có kinh nghiệm, không có dây chằng, không có người cảnh giới. Đó chính là công thức tai nạn mà ngành chăm sóc cây và lâm nghiệp ở mọi nước đều cảnh báo.
Một chi tiết khác là "ốm sau khi chặt". Hạ cây lớn là việc cực nhọc, làm dưới nắng, bụi gỗ bay, căng thẳng vì sợ cây đổ sai, lại thêm nỗi lo bị "quở" từ trước. Mệt lả rồi ốm vài hôm sau là chuyện có thể xảy ra với bất kỳ ai. Khi người làng đã sẵn niềm tin, cơn ốm bình thường ấy dễ được gắn vào cái cây.
Vì sao cây cổ thụ đặc biệt nguy hiểm khi hạ
Bên trong rỗng hoặc mục mà nhìn ngoài không thấy. Cây đa, cây đề, cây gạo già rất hay rỗng lõi. Phần gỗ còn lại không đều, nên khi cắt, cây không đổ theo hướng người chặt tính, mà theo phía gỗ yếu hơn. Đây là nguyên nhân hàng đầu khiến cây đổ sai hướng.
Tán lệch và cành chết treo trên cao. Cây già thường có tán nặng về một phía, có cành khô đã gãy nhưng còn mắc trên cành khác. Rung động khi cưa có thể làm những cành ấy rơi bất ngờ xuống người đứng dưới. Thợ chuyên nghiệp gọi đó là cành treo và coi là mối nguy chết người.
Thân xé dọc khi cắt sai. Với thân to, nghiêng, nếu không cắt theo đúng trình tự, thân có thể nứt toác dọc thớ gỗ trước khi đổ, phần thân xé bật ra rất nhanh về phía người đang cưa. Tình huống này xảy ra trong tích tắc, không kịp chạy.
Rễ phụ và trụ rễ chịu lực. Cây đa, cây si có rễ phụ thành trụ, chống đỡ cho các nhánh. Cắt một trụ rễ mà không tính có thể làm cả một nhánh lớn sụp xuống ở chỗ không ngờ.
Vật lạ trong thân. Cây ở đầu làng, cạnh đình nhiều đời bị đóng đinh, buộc dây thép, có khi có cả mảnh đá, mảnh kim loại bị thân cây bọc lấy. Lưỡi cưa chạm phải dễ bị mẻ, giật ngược, văng mảnh.
Sinh vật trong hốc cây. Hốc cây cổ thụ có thể có tổ ong, ong vò vẽ, rắn. Bị ong đốt khi đang ở trên cao là một tình huống ngã cây hay gặp.
Các kiểu tai nạn khi hạ cây lớn và cách phòng
Bảng tổng hợp những tình huống mà các tài liệu an toàn về chặt hạ cây ở nhiều nước đều nhắc tới. Mức độ nguy hiểm tăng lên rất nhiều khi cây càng to, càng già.
| Tai nạn | Nguyên nhân thường gặp | Cách phòng |
|---|---|---|
| Cây đổ lệch hướng | Lõi rỗng, tán lệch, gió, vết cắt sai | Khảo sát cây trước; hạ từng đoạn từ trên xuống thay vì đốn cả cây |
| Cành rơi trúng người | Cành chết treo, rung động khi cưa | Dọn cành chết trước; ai không làm việc đứng ngoài vùng nguy hiểm |
| Thân xé dọc bật vào người | Thân nghiêng, cắt không đúng trình tự | Để thợ có tay nghề xử lý; dùng kỹ thuật cắt phù hợp thân nghiêng |
| Ngã từ trên cao | Trèo không dây an toàn, bị ong đốt, cành gãy | Dùng dây, đai, mũ; dùng xe nâng người khi có thể |
| Cưa máy giật ngược | Đầu lam cưa chạm vật cứng, đinh trong thân | Dùng cưa có phanh xích, đứng đúng tư thế, đeo đồ bảo hộ |
| Chạm dây điện | Cây mọc sát đường dây | Báo ngành điện cắt điện, không tự làm khi cây gần đường dây |
| Đè nhà, đè xe | Không phong toả, đổ sai hướng | Phong toả vùng rộng, di chuyển xe, báo hàng xóm |
Một quy tắc hay được nhắc trong nghề rừng: khi đốn cả cây, vùng nguy hiểm ít nhất bằng hai lần chiều cao cây tính từ gốc. Với cây cổ thụ cao vài chục mét giữa khu dân cư, gần như không có chỗ nào đủ rộng để đốn cả cây một lần, nên phải hạ dần từng phần.
Vì sao tai nạn dễ được hiểu thành "bị vật"
Tai nạn khi chặt cây lớn có những đặc điểm khiến nó dễ được gán nghĩa. Nó xảy ra rất nhanh, thường với người khoẻ mạnh, ngay lúc đang đụng vào một cái cây mà cả làng đã kiêng. Người đứng xem không hiểu cơ chế cây đổ, chỉ thấy cây "tự quay" về phía người chặt hay cành "tự rơi" đúng chỗ người đứng. Không có lời giải thích kỹ thuật nào được đưa ra, thì lời giải thích sẵn có trong làng sẽ lấp vào.
Tâm lý người làm cũng góp phần. Một người đã nghe chuyện bị vật từ nhỏ, khi đứng trước cây thiêng thường run tay, vội vàng, muốn làm cho nhanh xong. Sự vội vàng dẫn tới bỏ qua các bước an toàn, và tai nạn đến từ chính điều ấy. Nỗi sợ, theo cách này, góp phần tạo ra điều nó sợ.
Ngược lại, những lần hạ cây thuận lợi thì ít ai kể. Không ai truyền tai chuyện "chặt cây đa xong, cả nhà vẫn bình thường". Chỉ những lần có chuyện mới được nhớ và nhắc lại, khiến người nghe có cảm giác lần nào chặt cây cổ thụ cũng gặp hoạ.
Hạ một cây lớn an toàn: trình tự nên theo
Dù là cây trong vườn nhà hay trong khuôn viên cơ quan, với cây to và già, trình tự dưới đây giúp giảm rủi ro nhiều nhất:
- Xác định cây thuộc quyền quản lý của ai. Cây trên vỉa hè, nơi công cộng, trong di tích không được tự chặt, phải hỏi chính quyền địa phương và cơ quan quản lý.
- Mời đơn vị có kinh nghiệm hạ cây lớn đến xem: tình trạng thân, lõi, cành chết, hướng nghiêng, vật cản xung quanh. Hỏi rõ họ định hạ cả cây hay hạ từng phần, có thiết bị gì.
- Nếu cây gần đường dây điện, báo ngành điện để được hướng dẫn hoặc cắt điện. Tuyệt đối không tự xử lý.
- Thống nhất ngày giờ với gia đình và báo trước cho hàng xóm. Di chuyển xe, đồ đạc, che chắn mái nhà gần cây.
- Ngày làm việc: phong toả vùng nguy hiểm, có người cảnh giới, không cho trẻ em, người già, thú nuôi lại gần.
- Thợ dọn cành chết, tổ ong trước, rồi hạ dần từ ngọn xuống, mỗi đoạn được buộc dây thả xuống hoặc dùng cẩu.
- Sau cùng mới xử lý phần thân dưới và gốc; gốc có thể đào, nghiền hoặc để lại tuỳ kế hoạch dùng đất.
Khi chọn người làm, đừng chọn theo giá rẻ nhất mà bỏ qua kinh nghiệm và thiết bị. Một người quen "chặt cây giỏi" ở quê có thể rất thạo cây vừa và nhỏ, nhưng cây cổ thụ cần dây, ròng rọc, xe nâng, cẩu, và người đã từng làm việc với cây cỡ ấy.
Người nhà và hàng xóm nên làm gì trong ngày hạ cây
Tai nạn khi hạ cây không chỉ rơi vào thợ. Người đứng xem, trẻ con chạy quanh, xe đỗ gần cũng là đối tượng hay gặp nạn. Trong ngày làm việc, gia đình nên lưu ý:
- Giữ trẻ nhỏ và thú nuôi trong nhà, đóng cửa phía có cây; đừng để trẻ đứng xem ở sân.
- Người lớn muốn xem thì đứng ngoài vùng thợ đã khoanh, phía sau hướng cây sẽ đổ, không đứng dưới tán.
- Dời xe máy, ô tô, chậu cảnh, đồ phơi ra xa trước khi thợ lên cây.
- Báo cho các nhà sát bên, nhất là nhà có mái tôn, mái ngói nằm trong tầm cành rơi.
- Không tự ý giúp kéo dây, đỡ cành khi thợ chưa yêu cầu; kéo sai lúc có thể làm cây đổ lệch.
- Chuẩn bị sẵn nước uống, chỗ nghỉ có bóng râm cho thợ; người mệt và vội là người dễ gặp tai nạn.
Những việc này đơn giản, nhưng chính sự lộn xộn quanh gốc cây trong ngày chặt là thứ làm nhiều cuộc hạ cây ở làng biến thành tai nạn rồi thành chuyện kể.
Nếu gia đình vẫn lo về lời đồn
Nhiều gia đình dù hiểu chuyện an toàn vẫn thấy không yên khi phải hạ một cây đã gắn với làng, với nhà nhiều đời. Đó là tâm lý bình thường. Một nén hương khấn báo theo nếp nhà trước khi làm, nếu điều đó giúp người lớn tuổi yên lòng, là lựa chọn của gia đình. Bạn không cần thuê ai làm lễ, cũng không cần mua thêm thứ gì.
Điều quan trọng là đừng để phần nghi lễ thay thế phần an toàn. Có những trường hợp người ta cúng rất kỹ rồi vẫn để một người trèo lên cây không dây, cưa một mình, vì nghĩ đã "xin phép" rồi thì không sao. Tai nạn khi ấy đến từ việc bỏ qua kỹ thuật, không phải từ việc cúng thiếu.
Cũng nên cảnh giác với những lời doạ dẫm kiểu "cây có vong, chặt là có người trong nhà gặp nạn, phải làm lễ giải lớn". Không có quy định tôn giáo nào bắt buộc như vậy. Nếu muốn hỏi thêm về ý nghĩa tâm linh của việc này, bạn có thể hỏi nhà chùa nơi gia đình quen lui tới, hoặc người cao tuổi am hiểu phong tục trong họ.
Câu hỏi thường gặp
Chặt cây cổ thụ có thật sự bị vật không?
Không có bằng chứng nào cho thấy cây tự gây hại cho người chặt. Những chuyện được kể thường có một tai nạn thật phía sau: cây rỗng đổ lệch hướng, cành treo rơi, thân xé dọc, ngã từ trên cao. Đây là những rủi ro có thật khi hạ cây lớn mà thiếu kỹ thuật.
Vì sao cây cổ thụ đổ sai hướng dù đã tính kỹ?
Vì bên trong thân cây già thường rỗng hoặc mục không đều. Phần gỗ còn lại không giữ được hướng đổ như người chặt tính. Tán lệch và gió cũng kéo cây về phía khác. Vì vậy với cây lớn, người làm nghề thường hạ dần từng đoạn thay vì đốn cả cây.
Có nên tự chặt cây cổ thụ trong vườn nhà không?
Với cây to, già, gần nhà, gần đường dây điện thì không nên tự làm. Hãy mời đơn vị có kinh nghiệm và thiết bị hạ cây lớn. Tự làm bằng cưa tay, không dây, không người cảnh giới là cách dễ dẫn tới tai nạn nhất.
Chặt cây trên vỉa hè trước nhà có cần xin phép không?
Cây trên vỉa hè, nơi công cộng thường thuộc quyền quản lý của chính quyền hoặc đơn vị quản lý cây xanh địa phương, không phải của chủ nhà. Bạn cần liên hệ cơ quan ấy thay vì tự chặt. Quy định cụ thể khác nhau theo địa phương.
Thắp hương trước khi chặt cây có cần không?
Đó là lựa chọn theo nếp nhà, nhiều gia đình làm để người lớn tuổi yên lòng. Không bắt buộc và không cần thuê người làm lễ. Điều quyết định an toàn vẫn là khảo sát cây, chọn người làm có kinh nghiệm và phong toả khu vực.
Khoảng cách an toàn khi đốn cây là bao xa?
Quy tắc phổ biến trong nghề rừng là vùng nguy hiểm khi đốn cả cây ít nhất bằng hai lần chiều cao cây. Với cây cổ thụ trong khu dân cư, hiếm khi có đủ khoảng trống như vậy, nên phải hạ dần từng phần từ ngọn xuống.