Khi đến một bản có rừng thiêng, quy tắc gọn nhất là: hỏi trước khi vào, đi theo người dẫn địa phương, không lấy gì ra khỏi rừng, không để lại gì trong rừng, và hỏi trước khi chụp hay bay flycam. Phần lớn rắc rối giữa khách và bản không đến từ ác ý mà từ việc không biết và không hỏi.
Bài này dành cho ba nhóm người hay đến bản: khách du lịch và người đi trekking, người chụp ảnh, quay phim, làm nội dung, và người làm dự án, nghiên cứu, cán bộ. Mỗi nhóm có những tình huống riêng, những câu nên hỏi riêng. Cuối bài là cách xử lý khi lỡ phạm lệ.
Trước chuyến đi: tìm hiểu đúng chỗ
Trước khi đến một bản, bạn nên biết bản ấy của dân tộc nào, nhóm địa phương nào, thuộc tỉnh, xã nào theo đơn vị hành chính hiện nay. Từ đó tìm đọc vài nét văn hoá cơ bản trong sách, bảo tàng tỉnh, trang thông tin chính thức của địa phương, thay vì chỉ dựa vào các bài review trên mạng.
Nếu đi theo tour hay ở homestay, hãy hỏi trước chủ nhà hoặc đơn vị tổ chức: bản có khu rừng nào kiêng không, có ngày nào bản kiêng người lạ không, có lễ nào sắp diễn ra không. Những câu hỏi này giúp bạn tránh đến đúng ngày bản đóng cửa làm lễ, và cho chủ nhà thấy bạn là khách biết ý. Nếu đi đoàn đông, nên cử một người làm đầu mối hỏi chuyện và nhắc cả đoàn, tránh cảnh mỗi người hỏi một kiểu, đi một ngả.
Đừng lên kế hoạch "khám phá rừng thiêng" như một điểm đến. Rừng thiêng không phải điểm tham quan, và những lộ trình rủ rê đi vào rừng thiêng trên mạng thường không được bản đồng ý. Hãy lên kế hoạch đến bản để gặp người, nghe chuyện, ngắm cảnh từ những lối đi được phép. Chuyến đi như vậy chậm hơn, nhưng bạn sẽ mang về nhiều hơn một tấm ảnh.
Khi đi bộ, trekking quanh bản
Trekking vùng cao ngày càng phổ biến, và lối mòn nhiều khi dẫn sát qua rừng thiêng, rừng ma của bản. Những lưu ý dưới đây giúp bạn không vô tình bước vào khu kiêng:
- Đi cùng người dẫn địa phương, nhất là ở những tuyến ít người qua.
- Thấy cọc tre cắm chéo, bó lá treo, dây buộc ngang lối đi thì dừng lại hỏi, không bước qua.
- Không tự rẽ vào rừng già phía trên bản để "tìm cây cổ thụ", "tìm mó nước".
- Không cắm trại, nhóm lửa trong vạt rừng gần nguồn nước hay gần khu mộ.
- Không bẻ cành, hái hoa, nhặt hạt, đào cây con, kể cả cây trông rất bình thường.
- Mang toàn bộ rác về, kể cả vỏ trái cây, giấy vệ sinh.
- Đi vệ sinh xa nguồn nước, xa khu rừng bản giữ, theo chỉ dẫn của người dẫn đường.
Những điều trên cũng là nguyên tắc chung của đi rừng có trách nhiệm. Ở bản có rừng thiêng, chúng còn có thêm ý nghĩa: bạn đang đi trong không gian thiêng của người khác, mỗi hành động nhỏ đều được để ý.
Người dẫn đường địa phương cũng là người giúp bạn hiểu cảnh vật. Hãy hỏi họ tên cây, tên suối, chuyện về khu rừng phía trên bản; câu trả lời thường hay hơn mọi bảng thông tin, và chính sự hỏi han ấy cho thấy bạn quý cái mình đang đi qua.
Khi chụp ảnh, quay phim, bay flycam
Cảnh bản làng dưới rừng già, mây phủ đỉnh đồi là cảnh rất đẹp, và người làm ảnh nào cũng muốn có. Chụp toàn cảnh từ xa thường không có vấn đề gì. Rắc rối nảy sinh khi ống kính tiến sát vào khu lễ, khu mộ, cây chủ của bản, hoặc khi flycam bay thấp qua những chỗ ấy.
Nguyên tắc chung: chụp người thì hỏi người, chụp khu lễ thì hỏi bản. Có bản cho chụp từ xa, có bản kiêng hẳn. Trong lúc bản làm lễ, đừng chen vào giữa, đừng dùng đèn flash, đừng yêu cầu người làm lễ dừng lại để mình chụp lại. Bay flycam phải theo quy định chung về bay thiết bị bay không người lái, và nên hỏi trưởng bản trước khi cất cánh.
Khi đăng ảnh, video lên mạng, không ghi vị trí chính xác của rừng thiêng, khu mộ; không đặt tiêu đề kiểu "khu rừng ma ám", "nơi cấm kỵ bí ẩn". Những tiêu đề ấy kéo người lạ đến quấy rầy và làm méo hình ảnh của cộng đồng. Viết rõ đó là khu rừng bản kiêng giữ, kèm lời dặn giữ ý là đủ.
Nếu bạn làm phim tài liệu hay bộ ảnh dài kỳ về một bản, hãy dành thời gian ở lại, quen người, để bản tự quyết phần nào được ghi hình. Những thước phim đẹp nhất về rừng thiêng thường đến từ người làm nghề được bản tin tưởng mời vào, chứ không phải người lén quay.
Mua sắm, ăn uống và quà mang về
Chợ phiên vùng cao, quầy hàng ven đường hay bày những thứ có vẻ đến từ rừng: lan rừng, cây cảnh bứng nguyên bầu, phong lan bám trên khúc gỗ, mật ong rừng, nấm, các loại thân rễ ngâm rượu, đôi khi cả thịt và bộ phận thú rừng. Có thứ là sản vật hợp pháp, có thứ là khai thác trái phép, và khách khó phân biệt bằng mắt.
Nguyên tắc an toàn: không mua thú rừng hay bộ phận của chúng dưới bất cứ hình thức nào; không mua cây rừng, lan rừng bứng từ tự nhiên; ưu tiên mua sản phẩm người dân tự trồng, tự làm như thổ cẩm, đồ đan lát, rau quả nương, gạo nương, sản phẩm có nhãn của hợp tác xã địa phương. Như vậy vừa hỗ trợ bản, vừa không vô tình góp phần khai thác rừng thiêng hay rừng của bản khác.
Khi ăn uống ở homestay, quán bản, đừng gọi món "đặc sản rừng" mà không rõ nguồn. Nhu cầu của khách chính là lý do một số người vào rừng săn bắt. Một bữa cơm với rau rừng do bản trồng, cá suối nuôi, gà đồi, xôi nếp nương đã đủ để chuyến đi trọn vị.
Một số tình huống hay gặp và cách xử lý
Bảng dưới gom những tình huống thường gặp khi đi bản. Cách xử lý chung là dừng lại, hỏi, và nghe theo người địa phương.
| Tình huống | Nên làm | Không nên làm |
|---|---|---|
| Lối mòn dẫn vào một khu rừng già, có cọc tre chắn | Dừng lại, hỏi người dẫn hoặc người trong bản | Bước qua cọc vì nghĩ chỉ là rào trâu bò |
| Được mời dự lễ cúng bản | Hỏi nên mặc gì, ngồi đâu, có được chụp không | Tự ý đi theo đoàn làm lễ vào rừng |
| Thấy một cây cổ thụ rất đẹp gần bản | Ngắm, chụp từ xa, hỏi chuyện về cây | Trèo, ôm, khắc tên, đặt tiền ở gốc |
| Muốn mua đồ gỗ, sản vật rừng | Mua của người làm nghề, hỏi rõ nguồn gốc | Mua tượng cũ, sản vật hoang dã không rõ nguồn |
| Người dẫn nói khu này kiêng | Cảm ơn và đi đường khác | Hỏi "nếu vào thì sao", cố thuyết phục |
| Lỡ bước vào khu kiêng | Ra ngay, báo trưởng bản, xin lỗi, hỏi cách sửa | Giấu đi, im lặng rời bản |
Phần lớn người dân bản rất rộng lượng với khách lạ không biết. Điều làm họ buồn lòng không phải là lỗi vô tình, mà là thái độ coi nhẹ hay cố tình thử thách lời kiêng.
Với người làm dự án, nghiên cứu, cán bộ
Người đến bản để làm việc có tác động lớn hơn khách du lịch, vì công trình, khảo sát của họ có thể đụng tới rừng thiêng lâu dài. Một trình tự làm việc nên theo:
- Liên hệ chính quyền xã, kiểm lâm địa bàn trước, nói rõ mục đích và phạm vi làm việc.
- Gặp già làng, trưởng bản, người được bản giao giữ rừng; xin phép và hỏi về các khu kiêng.
- Cùng người trong bản đi thực địa, đánh dấu những khu không được đụng tới trước khi khảo sát, thiết kế.
- Nếu công trình buộc phải đi gần khu rừng thiêng, bàn với bản phương án khác hoặc cách làm giảm tác động.
- Ghi chép, chụp ảnh tri thức của bản thì xin phép, nói rõ dùng vào việc gì, và gửi lại bản kết quả.
- Không hứa hẹn những điều ngoài khả năng của dự án; giữ lời với những gì đã cam kết.
Nhiều dự án tốt đã thất bại vì bỏ qua bước gặp bản. Ngược lại, có những công trình nước sạch, đường liên thôn được bản ủng hộ hết lòng vì người làm dự án biết hỏi trước và tôn trọng khu rừng của bản.
Khi dự án kết thúc, một buổi gặp bản để báo lại đã làm gì, khu rừng kiêng có bị ảnh hưởng không, là việc nhỏ nhưng giữ được lòng tin cho những người đến sau.
Lỡ phạm lệ: làm gì để sửa
Dù cẩn thận đến đâu, đôi khi bạn vẫn có thể lỡ bước vào khu kiêng, lỡ chụp một bức ảnh không nên, lỡ nhặt một vật trong rừng. Điều quan trọng là xử lý thế nào sau đó. Cách tốt nhất là thành thật: báo với người dẫn hoặc trưởng bản, nói rõ mình đã làm gì, xin lỗi.
Bản có thể hướng dẫn bạn cách sửa lỗi theo lệ, có khi chỉ cần một lời xin lỗi, có khi phải góp lễ để bản làm lễ tạ. Hãy nghe theo, không tranh cãi, không tự đứng ra mời thầy làm lễ theo kiểu của mình. Nếu bạn đã mang vật gì ra khỏi rừng, trả lại cho bản để họ xử lý.
Với ảnh, video đã chụp ở chỗ không nên, hãy xoá nếu bản yêu cầu và không đăng lên mạng. Sự thành thật và thiện chí sửa lỗi thường được đón nhận, và đôi khi chính sau một lần như thế mà khách và bản hiểu nhau hơn.
Rút kinh nghiệm cho chuyến sau cũng là một cách sửa lỗi: kể lại cho bạn bè, người cùng đoàn để họ biết mà tránh, thay vì kể như một chuyện phiêu lưu đáng khoe.
Câu hỏi thường gặp
Đi trekking có cần xin phép bản không?
Với những tuyến quen thuộc có người dẫn, thường đơn vị tổ chức đã làm việc với bản. Nếu tự đi, nhất là tuyến ít người qua, nên chào trưởng bản, hỏi lối nào đi được, khu nào kiêng, và thuê người dẫn địa phương.
Thấy cọc tre cắm chéo trên lối đi thì hiểu thế nào?
Ở nhiều bản, đó là dấu báo khu này đang kiêng hoặc không nên vào, nhưng nghĩa cụ thể khác nhau giữa các dân tộc. Cách an toàn nhất là dừng lại, không bước qua, và hỏi người trong bản hoặc người dẫn đường.
Bay flycam ở vùng cao có cần lưu ý gì về rừng thiêng?
Ngoài quy định chung về bay thiết bị bay không người lái, nên hỏi trưởng bản trước khi bay, tránh bay thấp qua khu lễ, khu mộ, rừng thiêng, và không bay trong lúc bản đang làm lễ. Khi đăng, không ghi vị trí chính xác các khu này.
Lỡ vào rừng thiêng thì phải làm gì?
Ra khỏi khu ấy ngay, báo với người dẫn hoặc trưởng bản, xin lỗi và hỏi bản muốn mình làm gì để sửa. Nghe theo hướng dẫn của bản, không tranh cãi, không tự mời thầy làm lễ theo ý mình.
Có nên đặt tiền, đồ lễ ở gốc cây lớn trong bản không?
Không nên. Lễ vật ở rừng thiêng, cây chủ do bản quy định và do người được giao mang vào. Khách tự đặt tiền, hương, đồ ăn theo thói quen ở chùa dưới xuôi có thể bị coi là phạm lệ.
Người làm nội dung nên viết về rừng thiêng thế nào?
Nêu đúng tên dân tộc, bản, xã; ghi rõ theo lời ai kể; tôn trọng, không giật tít ma quái; không công bố vị trí chính xác khu kiêng. Nên gửi lại bản nội dung đã làm như một cách cảm ơn và để bản góp ý.