Ở Việt Nam, cây phát tài phổ biến nhất là loài Dracaena fragrans, cây thân gỗ quê vùng nhiệt đới châu Phi, lá dài như lá ngô, nhiều giống có sọc vàng chạy giữa phiến lá. Cùng một loài này còn được bán dưới các tên thiết mộc lan, phát tài khúc, phát tài lá sọc, tuỳ dáng trồng và tuỳ giống. Tên tiếng Anh hay dùng là "corn plant" (cây lá ngô); tên loài fragrans nghĩa là "thơm", đặt theo chùm hoa toả hương mạnh về đêm.
Bài này tháo gỡ mấy cái tên ấy: vì sao một cây có ba bốn tên, "thiết mộc lan" có nghĩa gì, cây phát tài khúc được trồng ra sao, chuyện cây ra hoa có ý nghĩa gì, và vì sao người nuôi chó mèo nên để ý. Bài không bàn cây hợp mệnh nào, cũng không bàn đặt cây ở góc nào trong nhà.
Một loài cây từ châu Phi và cái tên "lá ngô"
Ngoài tự nhiên, Dracaena fragrans là cây bụi hoặc cây gỗ nhỏ mọc trong rừng ẩm ở nhiều nước vùng nhiệt đới châu Phi, cao vài mét, thân có vết sẹo lá xếp thành vòng, ngọn mang một túm lá dài, mềm, cong rủ. Lá giống lá ngô đến mức người nói tiếng Anh gọi luôn là cây lá ngô. Cây chịu bóng khá tốt vì vốn sống dưới tán rừng.
Chi Dracaena có tên từ chữ Hy Lạp nghĩa là "rồng cái", gắn với loài huyết giác ở quần đảo Canary có nhựa đỏ như máu rồng. Ở Việt Nam, chi này có các cây bản địa như huyết giác mọc trên núi đá vôi, còn các cây trồng làm cảnh như phát tài, phát lộc, lưỡi hổ (nay cũng được xếp vào chi Dracaena) phần lớn là cây nhập.
Trong nghề cây cảnh, loài này có nhiều giống chọn lọc. Giống có sọc vàng chanh chạy dọc giữa lá thường được biết với tên Massangeana; có giống viền lá vàng, có giống lá xanh trơn, có giống lá nhỏ dày mọc chụm. Người bán Việt gọi chung là phát tài, đôi khi thêm chữ để phân biệt như phát tài lá sọc, phát tài búp, phát tài nhỏ.
Giải nghĩa từng cái tên
Cùng một loài có thể mang nhiều tên khi được trồng theo các dáng khác nhau. Bảng dưới gom những tên hay gặp và gốc của từng tên.
| Tên gọi | Thường chỉ gì | Gốc của tên |
|---|---|---|
| Phát tài | Dracaena fragrans nói chung | Tên thương mại mang lời chúc; ở Trung Quốc chữ này lại dành cho cây kim ngân |
| Thiết mộc lan | Cây phát tài trồng từ khúc thân lớn, nhất là giống lá sọc | Tên chữ Hán gợi "cây gỗ sắt", vì khúc thân cứng, đứng như cột |
| Phát tài khúc | Các khúc thân cắt sẵn cắm chậu, mỗi khúc đâm một túm lá ở đầu | Theo cách trồng: cắt khúc, trồng khúc |
| Phát tài núi | Thường là cây Dracaena thân gỗ to, dáng cổ thụ, đôi khi là loài khác | Tên gợi vẻ hoang dã; nên hỏi rõ loài khi mua |
| Corn plant | Dracaena fragrans | Tiếng Anh, theo hình lá giống lá ngô |
Chữ "thiết" (sắt) trong thiết mộc lan cho thấy lối đặt tên theo cảm giác cứng cáp, bền bỉ của khúc thân. Một số tài liệu cho rằng tên này gắn với chữ Hán chỉ các cây Dracaena thân gỗ nói chung; dù hiểu theo cách nào, đó vẫn là tên đặt khi cây đã thành hàng cảnh. Không có sách cổ Việt nào nhắc tới cây thiết mộc lan.
Cây phát tài khúc được làm ra thế nào
Những chậu phát tài khúc gồm ba, bốn khúc thân cao thấp khác nhau, đầu khúc mang túm lá xanh, là sản phẩm của một kỹ thuật nhân giống khá lạ. Ở các trang trại lớn, cây phát tài được trồng ngoài đồng cho thân lớn, rồi người ta cưa thân thành từng khúc dài, bịt sáp đầu cắt phía trên, vận chuyển đi xa. Khúc thân không có rễ, không có lá, nhìn như khúc gỗ khô.
Khi về đến vườn ươm, các khúc được cắm vào đất ẩm, đặt nơi ấm. Cây phát tài có khả năng đâm chồi từ mắt ngủ dưới vỏ gần đầu khúc và ra rễ ở đầu dưới. Sau một thời gian, khúc gỗ "sống lại" với một hoặc vài túm lá ở đầu. Người ta xếp nhiều khúc cao thấp vào một chậu, tạo dáng tầng bậc.
Điều này giải thích một chuyện nhiều người thắc mắc: vì sao khúc thân phát tài không bao giờ cao thêm. Khúc đã bị cắt ngọn, phần thân gỗ cũ không mọc dài ra nữa; chỉ chồi mới trên đầu khúc lớn lên thành thân nhỏ mang lá. Muốn cây "cao lên" thì phải chờ chồi mới phát triển, rất chậm khi đặt trong nhà.
Hiểu cách cây được làm ra, bạn sẽ thấy cái tên phát tài khúc, thiết mộc lan mô tả đúng hình dạng sản phẩm hơn là mô tả một loài cây khác. Đó cũng là lý do hai chậu cây trông khác hẳn nhau, một chậu lá sọc trên khúc gỗ to, một chậu lá xanh mọc bụi, có thể cùng là một loài.
Cây phát tài ra hoa: chuyện thật và chuyện kể
Cây có ra hoa. Cây trưởng thành có thể trổ một cành hoa dài từ ngọn, mang nhiều cụm hoa nhỏ màu trắng kem, nở về đêm và toả mùi thơm rất đậm, có người thấy dễ chịu, có người thấy nồng. Chính mùi hương này cho cây cái tên loài fragrans.
Ra hoa không phải chuyện kỳ lạ. Cây trồng trong nhà nhiều năm, gặp lúc thay đổi nhiệt độ, độ sáng có thể ra hoa. Ở các vườn ươm và nhà có sân sáng, cây ra hoa không quá hiếm.
Lời kể "nở hoa là điềm lộc". Vì cây mang tên phát tài và ít người được thấy hoa, chuyện cây nở hoa dễ thành tin vui được chia sẻ. Đó là một niềm vui có thật của người trồng cây, nhưng không có cơ sở để đọc thành điềm báo về tiền bạc.
Mùa hoa không cố định. Ở miền Nam, cây trồng ngoài sân có thể ra hoa vào nhiều thời điểm trong năm; ở miền Bắc, người trồng hay thấy cây trổ cành hoa sau những đợt lạnh rồi ấm lên. Không có ngày giờ nào để chờ hoa, và cũng không cần chờ: một cây phát tài khoẻ mạnh không ra hoa vẫn là cây khoẻ.
Nụ hoa dễ bị nhầm với chồi. Lúc mới nhú, cành hoa trông như một chồi non nhọn mọc giữa túm lá; vài tuần sau mới vươn dài và lộ ra các cụm nụ tròn. Nhiều người lần đầu thấy cứ tưởng cây ra ngọn mới.
Những gì xảy ra sau khi hoa tàn. Hoa có nhiều mật, rơi dính xuống sàn; nhiều người cắt cành hoa khi tàn để tránh mật thu hút kiến. Cây không chết sau khi ra hoa, ngọn có thể phân nhánh tiếp.
Phát tài, huyết dụ, phất dụ: phân biệt những cây lá dài
Ở Việt Nam, nhiều cây lá dài mọc thành túm trên thân gỗ mảnh được gọi chung là phất dụ, và người bán đặt thêm các tên phát tài, phát lộc, thiết mộc lan. Trong số đó có hai nhóm hay bị gộp làm một: chi Dracaena (phát tài, phát lộc, huyết giác) và chi Cordyline, tiêu biểu là cây huyết dụ lá đỏ tía trồng ở vườn nhà, bờ rào, nghĩa trang.
Hai chi này cùng họ, dáng lá na ná nhau, nhưng có một cách phân biệt người làm vườn hay dùng: nhổ cây lên, rễ của Dracaena có màu vàng cam, còn Cordyline có rễ trắng và thường có thân rễ mập nằm ngang dưới đất. Lá huyết dụ thường có cuống rõ ràng, phiến rộng hơn ở giữa; lá phát tài không cuống, ôm thẳng vào thân.
Huyết dụ có lớp nghĩa văn hoá riêng, lâu đời hơn nhiều so với cây phát tài: cây được trồng quanh nhà, quanh mộ ở nhiều vùng, xuất hiện trong tục lệ của nhiều dân tộc vùng Thái Bình Dương và Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam. Còn phát tài là cây cảnh trong nhà mới phổ biến vài chục năm. Gộp hai cây làm một sẽ làm mất cả hai câu chuyện; tách ra thì mỗi cây giữ được lịch sử của mình.
Nhựa và lá: điều người nuôi chó mèo nên biết
Các danh mục cây độc dành cho thú cưng phổ biến xếp nhiều loài Dracaena, trong đó có Dracaena fragrans, vào nhóm gây hại cho chó và mèo. Lá và thân chứa saponin; con vật nhai lá có thể nôn, chảy dãi, bỏ ăn, mèo có thể bị giãn đồng tử. Phần lớn trường hợp không nặng, nhưng mèo hay gặm lá dài, mềm rủ xuống nên dễ gặp chuyện này hơn chó.
Với người, nhai lá phát tài thường chỉ gây khó chịu đường tiêu hoá nhẹ; trẻ nhỏ vẫn nên được để xa vì lá dài dễ với tới. Khi lau lá, cắt tỉa, phần lớn người không bị kích ứng da, nhưng người da nhạy cảm nên đeo găng.
Nếu nhà có mèo hay gặm lá, cây phát tài khúc với túm lá thấp ngang tầm mèo nhảy là chậu nên đặt cao hoặc chuyển sang phòng khác. Thấy con vật nôn nhiều, bỏ ăn, lừ đừ sau khi nhai lá cây, hãy đưa đến bác sĩ thú y và nói rõ con vật đã nhai cây gì; mang theo một chiếc lá nếu được.
Giữ lại lời chúc, bỏ lại lời hứa
Cây phát tài vào nhà người Việt cùng với văn phòng, sảnh công ty, quầy lễ tân, và cái tên của nó hợp với những nơi ấy. Một chậu phát tài trong ngày khai trương là lời chúc làm ăn thuận lợi, cũng như chữ "Phát" trên tấm thiệp mừng. Dáng khúc thân đứng thẳng còn gợi sự vững vàng, một lớp nghĩa đẹp mà không cần gắn thêm.
Điều nên bỏ lại là những câu đi kèm như "hút tài lộc", "chiêu khách", hay những quy định cứng nhắc về số khúc, hướng đặt. Chúng không làm cây xanh hơn và có thể khiến người nhận lo lắng khi cây vàng lá. Cây phát tài vàng lá, khô đầu lá hầu hết do tưới quá nhiều, nước máy nhiều chất khoáng, hoặc không khí quá khô; đó là chuyện của cây.
Còn nếu bạn chỉ đơn giản thích một cây lá dài sọc vàng, chịu bóng, ít phải chăm, thì phát tài là lựa chọn hợp lý.
Câu hỏi thường gặp
Cây phát tài và cây thiết mộc lan có phải là một không?
Phần lớn trường hợp là cùng một loài Dracaena fragrans. Người bán thường gọi thiết mộc lan cho cây trồng từ khúc thân lớn, nhất là giống lá có sọc vàng, còn phát tài là tên chung. Đôi khi tên thiết mộc lan được dùng cho một vài loài Dracaena khác, nên hỏi rõ khi cần.
Vì sao khúc thân cây phát tài không cao thêm?
Khúc thân đã bị cưa ngọn khi nhân giống, phần gỗ cũ không mọc dài ra nữa. Chỉ chồi mới ở đầu khúc lớn lên thành thân nhỏ mang lá. Cây đặt trong nhà ít sáng thì chồi lớn rất chậm.
Hoa cây phát tài có mùi gì?
Hoa nhỏ màu trắng kem, mọc thành nhiều cụm trên một cành dài, nở về đêm và toả mùi thơm rất đậm, ngọt. Một số người thấy mùi dễ chịu, một số thấy nồng và nhức đầu khi để trong phòng kín, nên có thể đặt cây ra nơi thoáng khi đang hoa.
Cây phát tài có độc với mèo không?
Các danh mục cây độc cho thú cưng xếp Dracaena fragrans vào nhóm gây hại cho chó mèo do chứa saponin. Mèo nhai lá có thể nôn, chảy dãi, bỏ ăn. Nếu thấy dấu hiệu bất thường sau khi mèo gặm lá, hãy đưa đến bác sĩ thú y.
Phát tài núi là cây gì?
Tên này được dùng khá lỏng, thường chỉ những cây Dracaena thân gỗ to, nhiều nhánh, dáng già như cây mọc trên núi. Tuỳ nơi bán, đó có thể là Dracaena fragrans trồng lâu năm hoặc một loài cùng chi khác. Nên hỏi tên khoa học hoặc nguồn gốc cây trước khi mua.
Cây phát tài vàng đầu lá có phải điềm xấu không?
Không có cơ sở để đọc như vậy. Đầu lá vàng, khô ở cây phát tài thường do tưới quá nhiều, nước tưới nhiều chất khoáng hoặc clo, không khí phòng máy lạnh khô, hay lá già tự tàn. Điều chỉnh cách tưới và chỗ đặt thường cải thiện được.