"Cây phong thủy" không phải một nhóm thực vật, cũng không phải danh mục có trong sách phong thủy cổ. Đó là cách gọi của thị trường cây cảnh, gom những cây trồng trong nhà, trong văn phòng được đặt tên gắn với tiền bạc, may mắn, sống lâu: kim tiền, phát tài, kim ngân, vạn lộc, phát lộc, lưỡi hổ, trầu bà. Phần lớn các cây này có quê ở châu Phi, châu Mỹ nhiệt đới hoặc Đông Nam Á, và chỉ đến với phòng khách người Việt trong vài chục năm gần đây.
Bài này đi ngược lại các cái tên ấy: tên được đặt theo cách nào, vì sao cùng một tên mỗi nơi chỉ một cây khác, và người đọc nên giữ điều gì khi mua một chậu cây mang tên đẹp. Bài không chọn cây theo mệnh, theo tuổi, không bàn chỗ đặt; phần đó thuộc về sách phong thủy nhà ở. Điều bài muốn đưa lại là một cái nhìn rõ ràng: tên là lớp nghĩa do con người gán, còn cây là một sinh vật có nhu cầu riêng.
Sách phong thủy cổ nói gì về cây cối
Phong thủy cổ là thuật xem thế đất để đặt mộ, dựng nhà, lập làng. Câu được trích nhiều nhất, thường gán cho sách Táng thư tương truyền của Quách Phác đời Tấn, nói rằng khí gặp gió thì tan, gặp nước thì dừng; cái tên "phong thủy" (gió và nước) lấy từ ý ấy. Mối quan tâm của các thầy địa lý xưa là núi, sông, hướng gió, mạch nước, thế đất cao thấp. Cây cối có mặt trong đó chủ yếu như một phần của cảnh quan: rừng sau lưng làng che gió bấc, rặng tre giữ đất, cây lớn trước cửa che nắng chiều.
Trong dân gian Việt, kinh nghiệm về cây cũng nghiêng về chuyện thực tế: "trước cau sau chuối" nói chuyện bóng mát, thoát nước và độ rễ; cây to sát nhà bị kiêng vì cành gãy, rễ phá móng. Không có sách cổ nào liệt kê chậu cây để bàn làm việc nào hợp với ai.
Khái niệm "cây phong thủy" theo nghĩa hiện nay hình thành khi cây trồng chậu trong nhà trở thành mặt hàng phổ biến ở các đô thị châu Á vào cuối thế kỷ hai mươi. Người bán ở Đài Loan, Hồng Kông, Trung Quốc đại lục đặt cho những cây nhập từ châu Phi, châu Mỹ các cái tên chữ Hán nghe sang và lành; tên ấy theo luồng cây giống sang Việt Nam, được dịch hoặc đặt lại. Hiểu như vậy để thấy: cái tên là một lớp văn hoá đáng tìm hiểu, nhưng nó trẻ hơn nhiều so với vẻ cổ kính mà người ta hay gán cho nó.
Năm cách một cái tên may mắn được đặt ra
Dịch hoặc mượn tên chữ Hán thương mại. Cây kim tiền là cách đọc Hán Việt của cái tên Trung Quốc nghĩa là "cây tiền vàng"; tùng la hán, thiết mộc lan cũng đi theo lối ấy. Tên chữ Hán được chọn vì nghe trang trọng và dễ gắn với lời chúc.
Nhìn hình lá, hình thân. Lá chét tròn, bóng xếp thành hàng gợi chuỗi đồng xu; lá dài, cứng, vằn ngang gợi lưỡi hổ, đuôi hổ; quả hạt nằm trên đế đỏ gợi một vị la hán ngồi khoác áo. Đây là lối đặt tên lâu đời và dễ nhớ nhất.
Dựa vào màu sắc. Lá đỏ, hồng, vàng được gắn với may mắn, hỷ sự theo quan niệm Á Đông. Phần lớn các giống lá đỏ của chi Aglaonema được bán với những tên như vạn lộc, phú quý, hồng phát.
Dựa vào độ bền. Cây khó chết, xanh quanh năm được đặt tên chúc thọ: vạn niên thanh (muôn năm xanh), trường sinh, sống đời. Ý tên trùng với một đặc tính thật là chịu được điều kiện khó.
Dịch từ tên tiếng Anh. Thị trường cây cảnh phương Tây cũng có tên kiểu này: "money tree", "lucky bamboo", "money plant". Khi cây sang châu Á, tên được dịch thẳng thành cây tiền, trúc may mắn, rồi lại được Việt hoá thành kim ngân, phát lộc.
Bảng đối chiếu: tên Việt, tên khoa học và gốc của tên
Bảng dưới gom những cây hay được bán dưới nhãn "cây phong thủy" ở Việt Nam. Tên khoa học ghi theo cách dùng phổ biến trong sách thực vật; một số chi đã được các nhà phân loại sắp xếp lại trong những năm gần đây.
| Tên hay gọi ở Việt Nam | Tên khoa học | Quê gốc | Tên may mắn đến từ đâu |
|---|---|---|---|
| Kim tiền | Zamioculcas zamiifolia | Đông Phi | Tên chữ Hán "cây tiền vàng", lá chét như đồng xu |
| Kim ngân (thân bện) | Pachira aquatica | Trung và Nam Mỹ | Tên tiếng Anh "money tree"; ở Trung Quốc gọi là cây phát tài |
| Phát tài, thiết mộc lan | Dracaena fragrans | Châu Phi nhiệt đới | Tên thương mại; thiết mộc lan theo tên chữ Hán gợi thân cứng |
| Phát lộc, trúc phát lộc | Dracaena sanderiana | Trung Phi | Tên tiếng Anh "lucky bamboo", chữ Hán "phú quý trúc" |
| Lưỡi hổ | Dracaena trifasciata (trước gọi Sansevieria trifasciata) | Tây Phi | Hình lá có vằn; chữ Hán gọi là hổ vĩ, tức đuôi hổ |
| Vạn lộc, phú quý | Các giống lai chi Aglaonema | Đông Nam Á | Màu lá đỏ hồng; tên đặt khi bán giống lai |
| Trầu bà | Epipremnum aureum | Quần đảo Thái Bình Dương | Lá giống lá trầu; tên Việt thuần |
| Tùng la hán | Podocarpus macrophyllus | Nam Nhật Bản, Trung Quốc | Quả hạt trên đế đỏ giống vị la hán |
Nhìn cột quê gốc sẽ thấy: hầu hết những cây mang tên Hán Việt trang trọng nhất lại đến từ châu Phi và châu Mỹ. Không có gì sai trong chuyện đó. Cây được đặt tên mới khi đến vùng đất mới, cũng như người Việt gọi khoai tây, cà chua bằng tên của mình. Chỉ cần nhớ rằng tên chữ Hán không phải bằng chứng cây đã có mặt trong văn hoá Á Đông từ xưa.
Một tên, nhiều cây và một cây, nhiều tên
Vì tên do người bán đặt, cùng một chữ ở mỗi nơi có thể chỉ một cây khác. Ví dụ rõ nhất là chữ "phát tài". Ở Trung Quốc, cây gọi là phát tài thụ chính là Pachira aquatica, loài cây thân bện mà người Việt quen gọi là kim ngân. Còn ở Việt Nam, cây phát tài thường là Dracaena fragrans, thân gỗ lá dài có sọc vàng, mà một số nơi lại gọi là thiết mộc lan. Hai cây không họ hàng gì với nhau.
Chữ "kim ngân" cũng vậy: trong sách thuốc nam, kim ngân là một loài dây leo có hoa trắng chuyển vàng, hoàn toàn khác cây kim ngân thân bện bán ở chợ hoa. Chữ "vạn niên thanh" ở Trung Hoa và Nhật Bản vốn chỉ một cây thân thảo lá dày mọc sát đất, trong khi người Việt dùng tên này cho nhiều cây lá đốm thuộc họ Ráy. "Cây tài lộc" thì gần như ai bán cũng có thể gọi.
Chiều ngược lại, một cây có thể mang ba bốn tên. Lưỡi hổ còn được gọi là lưỡi cọp, hổ vĩ, hổ vĩ lan; trầu bà vàng có nơi gọi là trầu bà, có nơi là vạn niên thanh leo. Cách chắc nhất để biết mình đang nói về cây nào là hỏi tên khoa học hoặc chụp ảnh lá, thân, gốc rồi đối chiếu. Điều này quan trọng không phải vì chuyện phong thủy mà vì chuyện an toàn: khi trẻ nhỏ hay thú cưng lỡ nhai lá, bác sĩ cần biết đúng loài chứ không cần biết cây tên gì cho đẹp.
Đọc tấm thẻ treo trên chậu cây cho tỉnh táo
Chậu cây mang tên may mắn thường đi kèm một tấm thẻ nhỏ in lời giải nghĩa. Khi đọc, bạn có thể tách ra ba lớp thông tin khác nhau:
- Lớp sự thật thực vật: cây ưa sáng hay ưa bóng, cần tưới nhiều hay ít, có nhựa độc hay không. Đây là phần nên đọc kỹ nhất, và cũng là phần hay bị in sơ sài nhất.
- Lớp biểu tượng: lá như đồng xu, lá đỏ là hỷ sự, cây khó chết là trường thọ. Đây là lớp nghĩa văn hoá có thật, người tặng và người nhận cùng hiểu, giống như ý nghĩa của một bó hoa.
- Lớp lời hứa: "hút tài lộc", "trấn trạch", "chiêu khách". Không có cơ sở nào để kiểm chứng, và người bán viết vậy vì đó là cách bán hàng. Bạn có thể đọc như một lời chúc, không nên coi như một cam kết.
- Lớp quy tắc số: "chậu phát lộc nên có ba cành, tránh bốn cành". Đây là quan niệm chơi chữ theo cách đọc số trong tiếng Hán, tiếng Việt; biết để hiểu người tặng muốn gửi gì, không phải để lo lắng.
Tách được bốn lớp ấy, bạn vừa giữ được niềm vui của một món quà có ý nghĩa, vừa không để những lời hứa lấn át điều cây thật sự cần: đủ ánh sáng, đúng lượng nước, chậu thoát nước tốt. Ai muốn tìm thêm chậu, đĩa lót hay đồ bày đi kèm cây có thể xem thêm vật phẩm trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Khi cây mang tên may mắn héo úa
Người được tặng chậu kim tiền, phát lộc rồi thấy cây vàng lá, thối gốc thường hỏi có phải điềm gì không. Dân gian có nhiều lời truyền miệng quanh chuyện cây chết, nhưng không có căn cứ nào để đọc một chậu cây héo như một lời báo trước. Lý do thực tế phổ biến hơn nhiều: cây trong nhà chết vì tưới quá tay nhiều hơn vì thiếu nước, nhất là những cây có củ, thân mọng trữ nước như kim tiền, lưỡi hổ.
Những nguyên nhân thường gặp khác gồm chậu không có lỗ thoát nước (nhiều chậu sứ quà tặng làm kín đáy cho đẹp), đặt trong phòng máy lạnh khô và tối cả ngày, cây vừa chuyển từ vườn ươm nhiều nắng vào góc phòng thiếu sáng, hay đất trong chậu quà tặng là xơ dừa nén chặt giữ nước quá lâu. Chậu phát lộc thuỷ canh thì hay vàng lá khi nước để lâu không thay.
Vì vậy, nếu chậu cây được tặng có dấu hiệu héo, việc đáng làm là kiểm tra gốc, đất, độ sáng như với bất kỳ cây nào, hoặc hỏi người bán cây có kinh nghiệm. Nếu cây không cứu được, thay cây khác là chuyện bình thường. Ý nghĩa của món quà nằm ở người tặng; nó không mất đi theo chậu cây.
Giữ lại điều đẹp của những cái tên
Gỡ bỏ lớp lời hứa không có nghĩa là coi thường những cái tên. Đặt tên cho cây bằng lời chúc là một thói quen rất Á Đông, cũng như người ta chưng quất ngày Tết vì chữ "cát", tặng hoa cúc cho người già vì ý trường thọ. Một chậu kim tiền tặng ngày khai trương, một chậu phát lộc đặt trên bàn làm việc là cách người tặng nói "chúc bạn làm ăn thuận lợi" mà không cần nói thành lời.
Những cái tên còn cho thấy cách người Việt đón một loài cây lạ: nhìn hình lá, nghĩ đến đồng tiền; nhìn sọc lá, nghĩ đến con hổ; thấy cây khó chết, gọi là muôn năm xanh. Đó là cùng một lối tư duy đã đặt tên cho cây đa, cây đề, cây gạo ở làng từ bao đời, chỉ là đối tượng nay là cây trồng chậu trong phòng máy lạnh.
Cách giữ cái đẹp ấy cho tỉnh táo là biết cây thật sự là loài gì, đến từ đâu, cần gì và có độc hay không; còn cái tên thì cứ đón nhận như một lời chúc. Các bài tiếp theo trong chuyên mục đi vào từng cây: kim tiền, kim ngân, phát tài, phát lộc, lưỡi hổ, vạn lộc, trầu bà, tùng la hán, và một bài riêng về những cây trong nhóm này có nhựa gây kích ứng cho trẻ nhỏ, thú cưng.
Câu hỏi thường gặp
Phong thủy cổ có chỉ dẫn nên trồng cây gì trong nhà không?
Sách phong thủy cổ bàn chủ yếu về thế đất, núi sông, hướng gió và nước khi đặt mộ, dựng nhà. Cây xuất hiện như một phần cảnh quan quanh nhà, như rặng tre che gió hay cây lớn che nắng. Danh sách cây chậu để bàn hợp người này người kia là sản phẩm của thị trường cây cảnh hiện đại.
Vì sao nhiều cây phong thủy lại có tên chữ Hán?
Phần lớn tên được người bán ở Đài Loan, Hồng Kông, Trung Quốc đặt khi cây nhập từ châu Phi, châu Mỹ trở thành hàng phổ biến ở châu Á. Tên chữ Hán nghe trang trọng và dễ gắn lời chúc, nên khi cây sang Việt Nam người ta đọc theo âm Hán Việt hoặc dịch lại.
Cây phát tài và cây kim ngân có phải là một không?
Ở Trung Quốc, cây gọi là phát tài là loài thân bện Pachira aquatica, tức cây người Việt gọi là kim ngân. Ở Việt Nam, cây phát tài thường chỉ Dracaena fragrans, lá dài có sọc. Hai cây khác họ, nên khi mua hoặc hỏi cách chăm, bạn nên nói rõ hình dáng cây hay tên khoa học.
Mua cây làm quà khai trương thì nên chú ý gì ngoài cái tên?
Nên hỏi cây cần sáng nhiều hay ít để hợp chỗ người nhận sẽ đặt, chậu có lỗ thoát nước không, và cây có nhựa gây kích ứng không nếu nơi đó có trẻ nhỏ hay thú cưng. Một tấm thiệp ghi tên khoa học và cách tưới cơ bản thường hữu ích hơn lời giải nghĩa tài lộc.
Tấm thẻ ghi cây hút tài lộc, trấn trạch có đáng tin không?
Đó là lời quảng cáo dựa trên tên gọi, không có cách nào kiểm chứng. Bạn có thể coi phần ấy như một lời chúc tốt đẹp của người bán. Phần đáng tin và nên đọc kỹ trên thẻ là thông tin về ánh sáng, nước tưới và độc tính của cây.
Tên khoa học của cây cảnh tra ở đâu cho chắc?
Có thể đối chiếu ảnh lá, thân, hoa với sách thực vật, với cơ sở dữ liệu thực vật của các vườn thực vật lớn, hoặc hỏi người làm vườn ươm lâu năm. Một số chi đã được đổi tên trong những năm gần đây, như lưỡi hổ chuyển từ Sansevieria sang Dracaena, nên tài liệu cũ và mới có thể ghi khác nhau.