Người làm nghề rừng xưa, như lấy mật ong, hái thuốc, săn bắn, tìm trầm, đốt than, khai thác gỗ, thường làm một lễ nhỏ ở bìa rừng trước khi vào và giữ nhiều điều kiêng trong suốt chuyến đi: kiêng gọi tên con hổ, kiêng gọi to tên nhau lúc tối, kiêng nói trước sẽ được nhiều, kiêng lấy cạn. Những tục này có ở cả người Kinh vùng trung du, ven rừng lẫn nhiều dân tộc miền núi.
Khác với lễ cúng rừng chung của cả bản, đây là tục của từng người, từng nhóm nhỏ khi bước vào rừng làm ăn. Bài này kể lại những tục hay được nhắc trong ký ức dân gian, đặt cạnh lý lẽ thực tế mà kinh nghiệm đi rừng có thể giải thích, và nói thêm về chuyện vào rừng hôm nay. Bài không khuyến khích vào rừng cấm, rừng đặc dụng hay săn bắt động vật hoang dã.
Rừng trong mắt người đi rừng xưa
Với người sống ở ven rừng, rừng vừa là nguồn sống vừa là nơi nguy hiểm. Rừng cho mật ong, măng, nấm, rau, cây thuốc, gỗ, củi, thịt thú rừng thời còn được săn. Nhưng rừng cũng có thú dữ, rắn độc, vực sâu, lũ quét, sương mù làm lạc đường, cây đổ bất ngờ. Một chuyến đi rừng dài ngày, ngủ lại trong rừng, là chuyến đi có thể không trở về.
Trong hoàn cảnh ấy, việc hình dung rừng có chủ và cần được xin phép là điều dễ hiểu. Người Kinh ở nhiều vùng ven rừng nói tới thần rừng, có nơi thờ ở miếu nhỏ đầu đường vào rừng; nhiều dân tộc miền núi coi các ngọn núi, khu rừng là nơi ở của thần linh, của hồn người đã khuất. Lễ nhỏ trước khi vào rừng là lời chào, lời xin của người khách với chủ nhà.
Những điều kiêng trong rừng thì phần lớn ra đời từ kinh nghiệm sống sót, được truyền lại dưới dạng điều cấm để dễ nhớ, dễ giữ. Người truyền không cần giải thích vì sao; người nhận chỉ cần làm theo. Ngày nay, khi tách lớp vỏ tín ngưỡng ra, ta vẫn thấy bên trong nhiều điều kiêng là một bài học về an toàn và về cách lấy của rừng có chừng mực.
Lễ nhỏ ở bìa rừng: những nét thường được kể
Lễ đơn sơ. Khác lễ cúng rừng của cả bản, lễ của người đi rừng thường rất nhỏ: một nén hương, nắm cơm, chén rượu, mấy miếng trầu, đặt ở gốc cây lớn bìa rừng hay ở miếu nhỏ đầu lối vào. Người đi rừng nói vài lời xin phép, xin đi về bình an, xin được chút sản vật.
Lễ mở mùa. Với những nghề làm theo mùa như lấy mật ong, tìm măng, hái một số cây thuốc, có nơi làm một lễ lớn hơn vào đầu mùa, cả nhóm cùng góp. Lễ cũng là lúc nhóm thống nhất ai dẫn đường, đi khu nào, ở lại bao lâu.
Người dẫn đầu làm lễ. Thường người có kinh nghiệm nhất trong nhóm, người thuộc đường rừng, đứng ra làm lễ. Người mới theo nhóm lần đầu được dặn dò những điều kiêng ngay lúc này.
Lễ tạ khi trở về. Khi đi về an toàn, nhiều người làm một lễ tạ nhỏ ở chỗ cũ hoặc ở nhà, và chia một phần sản vật cho hàng xóm, người già. Tục chia sản vật vừa là lòng biết ơn vừa giữ quan hệ trong xóm.
Khác nhau từng nơi. Chi tiết lễ, lễ vật và lời khấn khác nhau theo dân tộc, theo nghề, theo từng gia đình. Không có một bài khấn chung, và người ngoài không cần sao chép tục của người khác.
Những điều kiêng hay được kể và lý lẽ thực tế
Bảng dưới gom một số điều kiêng của người đi rừng được nhắc nhiều trong ký ức dân gian ở nhiều vùng. Không phải nơi nào cũng giữ đủ, và lời giải thích dân gian mỗi nơi một khác.
| Điều kiêng | Cách hiểu trong dân gian | Lý lẽ thực tế có thể thấy |
|---|---|---|
| Kiêng gọi thẳng tên con hổ, gọi là ông Ba Mươi, ông Cọp | Gọi tên là gọi nó tới; gọi tôn kính để nó không làm hại | Nỗi sợ thú dữ được chuyển thành phép lịch sự; cũng nhắc người đi rừng luôn cảnh giác |
| Kiêng gọi to tên nhau khi trời tối | Hồn người có thể bị gọi theo, ma rừng nhại lại | Trong rừng tối, gọi to dễ lạc hướng tiếng, gây hoảng loạn; nhóm nên đi sát, ra hiệu nhỏ |
| Kiêng nói trước sẽ lấy được nhiều | Nói trước thì rừng không cho | Giữ tâm thế khiêm tốn, không tham đi sâu, đi xa quá sức |
| Kiêng lấy cạn, lấy hết | Lấy hết thì năm sau rừng không cho nữa | Chừa lại một phần tổ ong, một phần bụi măng, cây thuốc để chúng tái sinh |
| Kiêng ngủ dưới cây khô, cây có cành chết | Cây có ma, chỗ không lành | Cành khô có thể gãy rơi bất ngờ trong đêm, nhất là khi có gió |
| Kiêng làm bẩn khe suối, đầu nguồn | Thần nước giận | Giữ nguồn nước sạch cho chính nhóm mình và cho người ở hạ nguồn |
| Kiêng ăn, hái thứ lạ không biết tên | Đồ của thần rừng | Nhiều loài nấm, quả rừng có độc; chỉ ăn thứ đã biết chắc |
Đọc bảng sẽ thấy lớp tín ngưỡng và lớp kinh nghiệm đan vào nhau. Người xưa có thể tin thật vào lời giải thích dân gian, nhưng điều kiêng vẫn bảo vệ họ dù họ có tin hay không. Đó là lý do nhiều tục kiêng sống lâu như vậy.
Nghề lấy mật ong rừng và tục chừa lại
Trong các nghề rừng, nghề lấy mật ong là nghề còn giữ nhiều tục nhất. Ở nhiều vùng, từ rừng núi phía Bắc, Tây Nguyên tới rừng tràm U Minh của Cà Mau, người lấy mật thường đi theo nhóm, có người dẫn đầu thuộc từng khu rừng, từng cây ong. Nhiều người kể rằng trước mỗi mùa mật, họ làm lễ nhỏ xin thần rừng cho ong về nhiều, cho đi rừng an toàn.
Một tục được nhắc nhiều là không lấy hết tổ. Người lấy mật cắt phần có mật, chừa lại phần có ấu trùng và một ít mật để đàn ong không bỏ đi, mùa sau còn quay lại. Cũng có tục chỉ dùng khói để xua ong, không dùng lửa đốt tổ, vì đốt tổ là giết cả đàn và dễ gây cháy rừng. Những tục ấy là cách người đi rừng giữ nguồn lợi cho chính mình năm sau.
Ở rừng tràm, người làm nghề còn có kỹ thuật gác kèo: đặt những thanh gỗ, thanh tràm nghiêng ở chỗ thoáng để đàn ong tự tới làm tổ, rồi mùa sau quay lại lấy mật. Đây là một kiểu sống chung với rừng, không chặt cây, không phá tổ tự nhiên.
Hôm nay, lấy mật ong rừng ở nhiều khu rừng đặc dụng, rừng phòng hộ phải được phép hoặc bị cấm. Nếu bạn muốn trải nghiệm, hãy tìm những chương trình được cộng đồng và đơn vị quản lý rừng tổ chức, đừng tự vào rừng.
Tìm trầm, hái thuốc, khai thác gỗ: mỗi nghề rừng một nếp riêng
Ngoài lấy mật, mỗi nghề rừng xưa có những tục riêng mà người trong nghề truyền cho nhau. Người đi tìm trầm ở các tỉnh miền Trung thường đi theo nhóm nhỏ, ở lại trong rừng nhiều ngày, có khi cả tháng. Nhiều lời kể cho biết họ kiêng nói trước về chuyện tìm được hay không, kiêng khoe khoang, và làm lễ trước mỗi chuyến đi dài. Một nghề may rủi, nhiều nguy hiểm như vậy rất dễ sinh ra những điều kiêng giữ cho người đi vững lòng.
Người hái thuốc nam ở vùng núi có nếp lấy vừa đủ: hái lá thì chừa ngọn, đào củ thì chừa lại một phần, lấy vỏ thì không lột vòng quanh thân để cây không chết. Nhiều người kể họ được dặn chỉ hái ở khu này năm nay, năm sau sang khu khác. Đó là cách giữ cho cây thuốc còn mọc lại, dù người dặn có thể giải thích bằng lời của thần rừng.
Những người khai thác gỗ, đốt than xưa thì làm lễ trước khi hạ cây lớn, kiêng hạ cây vào những ngày gió mạnh, kiêng đứng ở hướng cây có thể đổ. Lời giải thích dân gian và kinh nghiệm an toàn ở đây gần như trùng nhau. Nhiều nghề trong số này nay đã thu hẹp hoặc bị hạn chế theo quy định về rừng, nhưng các tục kiêng vẫn còn trong ký ức người già ở các làng ven rừng.
Đi rừng hôm nay: giữ phần tốt của tục cũ
Ngày nay, người vào rừng phần lớn là khách đi bộ đường dài, người chụp ảnh, người làm nghiên cứu, kiểm lâm, và người dân địa phương vẫn sống dựa vào rừng. Phần lễ có thể còn hay không tuỳ mỗi người, nhưng tinh thần của nhiều điều kiêng xưa vẫn đáng giữ: vào rừng với thái độ của người khách, lấy có chừng mực, không làm bẩn nguồn nước, không coi thường nguy hiểm.
Về luật, nhiều khu rừng là rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, vườn quốc gia, khu bảo tồn; vào đó cần tuân theo quy định của đơn vị quản lý, có nơi phải đăng ký, có người dẫn đường được phép. Săn bắt, bẫy, mua bán động vật hoang dã bị pháp luật nghiêm cấm với nhiều loài; hái lượm ở một số khu cũng bị hạn chế. Những khu rừng thiêng, rừng cấm của bản thì cần sự đồng ý của chính cộng đồng.
Về an toàn, đi rừng nên có người thuộc đường, báo trước lịch trình cho người ở nhà hoặc trạm kiểm lâm, mang đủ nước, đồ sơ cứu, đèn, xem dự báo thời tiết để tránh mưa lũ, không ăn những thứ lạ hái trong rừng. Nhiều điều trong số này người đi rừng xưa đã dặn nhau dưới dạng điều kiêng.
Nếu đi cùng người địa phương mà họ làm một lễ nhỏ ở bìa rừng, hãy đứng yên chờ, hỏi xem mình có nên góp gì không. Bạn không cần tin như họ để tôn trọng điều họ làm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người đi rừng xưa gọi con hổ là ông Ba Mươi?
Theo cách hiểu dân gian, gọi thẳng tên con hổ trong rừng là như gọi nó tới, nên người ta gọi tránh bằng những tên tôn kính như ông Ba Mươi, ông Cọp. Tục này cho thấy nỗi sợ thú dữ và nhắc người đi rừng luôn cảnh giác.
Người đi rừng xưa cúng gì trước khi vào rừng?
Thường là một lễ rất nhỏ như nén hương, nắm cơm, chén rượu, miếng trầu đặt ở gốc cây lớn bìa rừng hoặc miếu nhỏ đầu lối vào, kèm vài lời xin đi về bình an. Chi tiết khác nhau theo vùng, theo nghề, không có một bài khấn chung.
Vì sao người lấy mật ong rừng không lấy hết tổ?
Người lấy mật thường chừa lại phần có ấu trùng và một ít mật để đàn ong không bỏ đi, mùa sau còn quay lại. Họ cũng tránh đốt tổ vì sẽ giết cả đàn và dễ gây cháy rừng. Đây là cách giữ nguồn lợi lâu dài.
Kiêng gọi to tên nhau trong rừng lúc tối có lý do gì?
Dân gian giải thích là để hồn không bị gọi theo. Nhìn từ thực tế, trong rừng tối tiếng gọi dễ vọng lại, khó xác định hướng, dễ gây hoảng loạn và lạc nhau. Nhóm đi rừng nên đi sát nhau và dùng tín hiệu đã thống nhất từ trước.
Ngày nay có được tự vào rừng lấy mật, hái thuốc không?
Tuỳ loại rừng. Ở rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, vườn quốc gia, việc khai thác bị hạn chế hoặc cấm, vào cần theo quy định của đơn vị quản lý. Rừng thiêng của bản cần sự đồng ý của cộng đồng. Hãy hỏi kiểm lâm và chính quyền xã trước.
Đi rừng cùng người địa phương mà họ làm lễ thì nên làm gì?
Hãy đứng yên chờ, không chen vào chụp ảnh khi chưa được phép, và hỏi xem mình có nên góp gì không. Nếu được mời cùng thắp hương hay góp lễ vật, bạn có thể làm theo hướng dẫn; nếu không, chỉ cần giữ im lặng và tôn trọng.