Lễ cúng bản ở rừng thiêng Tây Bắc: Gạ Ma Thú người Hà Nhì, xên bản người Thái

Ở vùng cao Tây Bắc, nhiều bản có một khu rừng nhỏ giữ riêng để làm lễ cúng bản hằng năm: người Hà Nhì gọi lễ ấy là Gạ Ma Thú, người Thái có lễ xên bản và xên mường. Lễ cúng bản là lễ cầu cho cả bản bình yên, và vì nơi làm lễ là khu rừng thiêng nên nó cũng là dịp cả bản nhắc nhau giữ khu rừng ấy.

Bài này kể lại nét chính của hai lễ qua các tường thuật của ngành văn hoá địa phương, báo chí và tài liệu dân tộc học phổ biến. Chi tiết như ngày làm lễ, số lễ vật, người được dự có thể khác giữa các bản, kể cả trong cùng một dân tộc. Đọc bài để biết khung chung và biết hỏi gì; khi cần chính xác, hãy hỏi chính bản đó.

Lễ cúng bản là gì và vì sao lại làm trong rừng

Với nhiều dân tộc vùng núi phía Bắc, bản không chỉ là tập hợp các nóc nhà. Bản có thần giữ bản, có ranh giới, có cổng hoặc lối vào được coi là ranh giới giữa trong và ngoài. Lễ cúng bản là lúc cả bản cùng mời các vị thần ấy, báo cáo một năm đã qua, xin cho năm tới được yên ổn: người không ốm đau, gia súc không dịch, mùa màng không mất.

Nơi làm lễ thường là một khu rừng nhỏ phía trên hoặc bên cạnh bản. Khu rừng đó được giữ qua nhiều đời: không chặt cây, không phát rẫy, không chăn thả, nhiều nơi không cho người lạ vào. Trong khu rừng có một cây hoặc một nhóm cây được chọn làm chỗ đặt lễ. Chính vì giữ nghiêm như thế, những khu rừng cúng bản ở nhiều nơi còn cây lớn, tán rậm, trong khi rừng xung quanh đã thành nương rẫy.

Đặt lễ trong rừng có lý do dễ hiểu. Người xưa tin thần linh ở nơi cây lớn, đất cao, gần nguồn nước. Khu rừng ấy cũng thường che cho bản khỏi gió, giữ nước cho mạch suối, chặn đất trôi khi mưa lớn. Lễ cúng bản vì thế là lễ cầu an cho bản, đồng thời giữ luôn chỗ dựa thiên nhiên của bản. Hai việc này trong cách nghĩ của người làm lễ không tách ra được.

Gạ Ma Thú của người Hà Nhì: những nét chính

Người Hà Nhì sống ở đâu. Người Hà Nhì ở Việt Nam sống chủ yếu ở vùng cao biên giới phía Tây Bắc, tập trung ở Lào Cai (vùng Y Tý, A Lù), Lai Châu (vùng Mường Tè) và Điện Biên. Nhà truyền thống là nhà trình tường, mái cỏ, dựng trên sườn núi cao, mùa đông nhiều sương mù.

Gạ Ma Thú là lễ gì. Theo các tường thuật của ngành văn hoá địa phương, Gạ Ma Thú là lễ cúng bản lớn nhất trong năm của người Hà Nhì, làm tại khu rừng cấm của bản để cầu thần bản, thần rừng phù hộ cho người, mùa màng và gia súc. Nhiều nơi gọi gọn bằng tiếng Việt là lễ cúng bản hay lễ cúng thần rừng.

Làm vào lúc nào. Nhiều tường thuật cho biết lễ thường rơi vào khoảng đầu năm âm lịch, phổ biến là tháng Hai, ngày cụ thể do thầy cúng của bản chọn theo cách tính ngày truyền thống. Vì cách tính này, năm nào lễ cũng có thể xê dịch, và các bản gần nhau không nhất thiết cùng ngày.

Ai làm lễ. Lễ do thầy cúng của bản chủ trì, cùng với những người đàn ông đại diện các hộ. Mỗi hộ góp phần gạo, rượu, hoặc góp tiền mua con vật hiến tế. Phần lễ trong rừng thường kiêng phụ nữ và người ngoài bản.

Sau lễ là những ngày kiêng. Theo nhiều ghi chép, sau lễ cả bản kiêng một số việc trong vài ngày, như kiêng lên nương, kiêng chặt cây, có nơi kiêng người lạ vào bản. Đây là phần khách du lịch hay vô tình phạm vào nếu đến đúng dịp mà không hỏi trước.

Lễ và khu rừng cấm. Khu rừng làm Gạ Ma Thú là nơi cả bản cùng giữ. Ở các bản Hà Nhì vùng cao, những khu rừng như thế thường nằm trên bản, phía đầu nguồn nước. Lễ hằng năm là dịp nhắc lại ranh giới và những điều cấm với khu rừng ấy.

Lễ xên bản, xên mường của người Thái

Người Thái ở Tây Bắc, đông nhất ở Sơn La, Điện Biên, Lai Châu và vùng Mường Lò của Lào Cai, có lễ xên bản (cúng bản) và xên mường (cúng mường). Mường là đơn vị lớn hơn bản, gồm nhiều bản trong một thung lũng hoặc một vùng. Trong cách tổ chức xã hội truyền thống của người Thái, mỗi bản, mỗi mường có các vị thần bảo hộ riêng, và lễ xên là lúc cả cộng đồng tạ ơn, cầu xin các vị ấy.

Các tài liệu về văn hoá Thái thường mô tả lễ xên bản gắn với một khu rừng hoặc một chỗ giữ riêng cho việc cúng, trong đó cây cối không được chặt phá. Lễ do người có chức trách về nghi lễ của bản chủ trì, với lễ vật do các hộ cùng góp. Trước đây, lễ xên mường là việc lớn, có khi vài năm mới làm một lần, huy động nhiều bản cùng tham gia.

Trong những năm gần đây, ở một số địa phương, lễ xên bản, xên mường được phục dựng với sự hỗ trợ của ngành văn hoá, thường đi kèm phần hội có múa xoè, các hoạt động dân gian. Khi đọc tư liệu về lễ xên, bạn nên phân biệt phần lễ truyền thống do người trong bản làm với phần trình diễn được sắp xếp cho khách. Hai phần đều có giá trị, nhưng là hai thứ khác nhau.

Một chú ý về tên gọi: trong tiếng Thái, chữ xên được dùng cho nhiều loại lễ cúng khác nhau, không chỉ lễ cúng bản. Gặp chữ này trong tài liệu, hãy đọc kỹ ngữ cảnh để biết đó là lễ gì.

Đặt cạnh nhau: Gạ Ma Thú và lễ xên bản

Bảng dưới chỉ so sánh ở mức khung chung theo các mô tả phổ biến. Từng bản cụ thể có thể làm khác.

Điểm giống nhau rõ nhất là cả hai lễ đều làm ở một khu rừng được cộng đồng giữ riêng. Đó cũng là lý do các chương trình bảo vệ rừng ở Tây Bắc hay tìm hiểu những khu rừng này trước khi khoanh vùng bảo vệ.

Những dân tộc khác ở Tây Bắc cũng cúng rừng, cúng bản

Hà Nhì và Thái không phải hai dân tộc duy nhất. Người Lô Lô, Pu Péo ở vùng cao biên giới phía Bắc, người Mông và người Dao ở nhiều tỉnh vùng núi cũng có các lễ cúng thần rừng, thần đất hoặc cúng bản vào dịp đầu năm, mỗi dân tộc có tên gọi và cách làm riêng. Người La Hủ, Cống, Si La ở Lai Châu, Điện Biên cũng giữ những tục liên quan tới rừng của bản, dù ít được ghi chép hơn.

Vì tư liệu về những lễ này còn ít và rải rác, nhiều bài viết trên mạng chép lại của nhau rồi thêm thắt. Có trường hợp một lễ của một bản được giới thiệu như thể của cả dân tộc, hoặc tên lễ bị phiên âm mỗi nơi một kiểu. Khi đọc, bạn nên tìm xem nguồn gốc thông tin là ai kể, kể ở đâu, năm nào.

Lễ cúng bản ở Tây Bắc hôm nay cũng đổi khác nhiều. Có bản vẫn giữ đủ phần lễ trong rừng và những ngày kiêng; có bản rút gọn còn một buổi, lễ vật ít hơn vì nhiều hộ đã đi làm xa; có bản gắn lễ với buổi họp thôn để nhắc quy ước bảo vệ rừng, phòng cháy mùa khô. Ở nơi có khách du lịch, phần hội sau lễ được mở rộng thành ngày văn hoá. Không có cách nào đúng tuyệt đối; điều đáng quan tâm là chính cộng đồng được quyết định giữ phần nào, đổi phần nào.

Nếu bạn là người viết, cách an toàn là viết đúng phạm vi: "ở bản A, xã B, người dân kể rằng…" thay vì "người dân tộc X làm như sau". Cách viết ấy vừa đúng sự thật, vừa tôn trọng việc mỗi bản có quyền giữ nếp riêng của mình.

Khách đến bản vào mùa cúng bản: những điều nên biết

Mùa cúng bản ở Tây Bắc thường trùng với mùa du lịch vùng cao đầu năm, khi mây và hoa thu hút nhiều khách. Đi đúng dịp, bạn nên nhớ:

• Hỏi trước người dẫn đường hoặc chủ nhà nơi bạn nghỉ xem bản có đang trong ngày lễ hay ngày kiêng không. Nếu có, hãy dời lịch hoặc chỉ đi những nơi được phép.
• Không tự đi vào những khu rừng nhỏ, rậm cây ngay sát bản. Rất có thể đó là rừng cấm của bản, nơi chỉ người được phép mới vào.
• Không chạm vào, không ngồi lên, không đặt đồ vào các sạp tre, cột gỗ, đồ vật lạ ở bìa rừng hay lối vào bản. Đó có thể là đồ dùng trong lễ.
• Khi được mời dự phần ăn uống sau lễ, hãy hỏi người dẫn đường cách ứng xử, như nhận chén rượu thế nào, ngồi ở đâu.
• Chụp ảnh người, nhất là người làm lễ, cần xin phép. Nếu được từ chối, hãy cất máy.
• Không mua, không đổi những vật dùng trong lễ, dù có người đề nghị bán.

Những điều này nghe đơn giản, nhưng chính sự vô ý của khách là thứ khiến nhiều bản đóng cửa với người ngoài trong mùa lễ. Một chuyến đi cẩn trọng giúp các bản yên tâm tiếp tục đón khách những mùa sau.

Câu hỏi thường gặp

Gạ Ma Thú là lễ gì?

Gạ Ma Thú là lễ cúng bản lớn trong năm của người Hà Nhì, làm tại khu rừng cấm của bản để cầu thần bản, thần rừng phù hộ cho người, mùa màng và gia súc. Lễ do thầy cúng chủ trì, đại diện các hộ tham dự, sau lễ cả bản giữ một số ngày kiêng.

Gạ Ma Thú tổ chức vào tháng mấy?

Theo nhiều tường thuật, lễ thường rơi vào đầu năm âm lịch, phổ biến là tháng Hai, ngày cụ thể do thầy cúng của bản chọn theo cách tính truyền thống. Vì vậy mỗi năm có thể khác, và các bản không nhất thiết cùng ngày; muốn đi đúng dịp nên hỏi trước chính quyền xã.

Lễ xên bản và xên mường khác nhau thế nào?

Xên bản là lễ cúng của một bản, xên mường là lễ của cả mường gồm nhiều bản. Xên mường xưa là việc lớn, có khi vài năm mới làm một lần. Cả hai đều là lễ tạ ơn và cầu xin các vị thần bảo hộ cộng đồng của người Thái.

Khách du lịch có được vào khu rừng cúng bản không?

Thường là không, nhất là trong ngày lễ. Khu rừng cúng bản là nơi cả bản giữ riêng, nhiều nơi cấm người lạ vào bất kể ngày thường. Nếu muốn tìm hiểu, hãy hỏi trưởng bản hoặc già làng và chỉ vào khi có người của bản dẫn.

Vì sao rừng cúng bản thường còn cây to?

Vì cộng đồng giữ khu rừng ấy qua nhiều đời, không chặt cây, không phát rẫy, không chăn thả. Trong khi rừng xung quanh dần thành nương rẫy, khu rừng cúng bản được để yên, nên cây lớn và tán rậm còn lại, thường nằm ở đầu nguồn nước của bản.

Tư liệu đáng tin về lễ cúng bản tìm ở đâu?

Bạn có thể bắt đầu từ sách dân tộc học đã xuất bản về từng dân tộc, tư liệu của bảo tàng và ngành văn hoá tỉnh, rồi đối chiếu với lời kể của người trong bản. Thận trọng với bài viết trên mạng không ghi rõ ai kể, kể ở đâu, vì nhiều bài chép lại của nhau.