Trong khoảng hai mươi năm gần đây, ở nhiều tỉnh miền núi, lễ cúng rừng được các bản làng làm lại, có nơi với sự hỗ trợ của ngành văn hoá và ngành lâm nghiệp, và thường gắn với việc ký cam kết bảo vệ rừng, ra quân tuần tra hay trồng cây. Mô hình này mang lại nhiều điều tốt, nhưng cũng đặt ra những câu hỏi về phần thiêng của lễ, về việc ai đứng ra quyết định.
Bài này nhìn lễ cúng rừng hôm nay từ nhiều phía: vì sao các nơi phục dựng, một lễ cúng rừng kết hợp bảo vệ rừng thường gồm những phần nào, được gì và có thể mất gì, và những nguyên tắc giúp việc phục dựng tôn trọng cộng đồng. Bài viết cho người làm văn hoá, cán bộ lâm nghiệp, người làm du lịch cộng đồng và người dân muốn hiểu những gì đang diễn ra quanh mình.
Vì sao nhiều nơi làm lại lễ cúng rừng
Ở nhiều bản, lễ cúng rừng từng thưa dần hoặc dừng hẳn trong một thời gian dài. Lý do khác nhau: rừng bị khai thác nhiều, đời sống khó khăn, người làm lễ mất mà chưa kịp truyền lại, lớp trẻ đi làm ăn xa, có giai đoạn những lễ này bị coi là lạc hậu cần bỏ. Khi lễ dừng, những điều cấm với rừng thiêng cũng nhạt đi.
Từ đầu những năm 2000, cách nhìn thay đổi. Ngành lâm nghiệp nhận ra rằng chỉ dựa vào lực lượng chuyên trách thì không giữ nổi rừng; cần cộng đồng sống quanh rừng thật sự muốn giữ. Ngành văn hoá chú ý nhiều hơn tới việc kiểm kê, bảo vệ di sản văn hoá phi vật thể của các dân tộc. Các chương trình giao rừng cho cộng đồng, chi trả dịch vụ môi trường rừng tạo thêm lý do để bản làng tổ chức lại việc giữ rừng.
Trong bối cảnh ấy, lễ cúng rừng trở thành một điểm gặp. Với cộng đồng, đó là dịp làm lại một việc ông bà từng làm. Với cán bộ, đó là cách gắn thông điệp bảo vệ rừng với điều người dân vốn tin và quý. Với khách, đó là một dịp hiểu văn hoá bản địa. Ba nhu cầu này không phải lúc nào cũng trùng nhau, và chỗ lệch nhau là nơi cần cẩn trọng.
Cũng cần phân biệt phục dựng với sáng tác mới. Phục dựng là làm lại một lễ dựa trên trí nhớ của người cao tuổi, tư liệu đã ghi chép, với người làm lễ là người của bản. Có những nơi, vì không còn ai nhớ, lễ được dựng lên gần như từ đầu, vay mượn chi tiết của bản khác, dân tộc khác. Điều đó không hẳn là sai, nhưng nên được nói thật với khách và với chính lớp trẻ của bản, để không ai nhầm cái mới làm với cái ông bà để lại.
Một lễ cúng rừng gắn với bảo vệ rừng thường gồm những phần nào
Mỗi nơi tổ chức một khác. Những phần dưới đây là các thành phần hay gặp trong tường thuật của báo chí địa phương và các chương trình hỗ trợ cộng đồng:
- Phần lễ của cộng đồng. Do già làng, thầy cúng chủ trì theo nếp của bản, làm tại khu rừng thiêng hoặc gốc cây chủ. Phần này nên giữ nguyên tắc riêng của bản về người được dự, lễ vật, lời khấn.
- Phần nhắc lại quy ước. Sau lễ, trưởng thôn hoặc già làng đọc lại những điều cấm và điều được phép trong quy ước bảo vệ rừng của thôn, có khi bằng tiếng dân tộc.
- Ký cam kết. Đại diện các hộ ký hoặc điểm chỉ vào bản cam kết không chặt phá, không đốt rừng, không săn bắt trái phép.
- Ra quân tuần tra hoặc trồng cây. Tổ bảo vệ rừng của thôn cùng kiểm lâm đi một vòng tuần tra, hoặc cả bản trồng bổ sung cây ở khu rừng bị thưa.
- Phần hội. Ăn uống chung, cồng chiêng, múa hát, các hoạt động dân gian. Đây là phần khách có thể được mời tham dự.
- Tổng kết năm. Có nơi kết hợp báo cáo tình hình giữ rừng trong năm, công khai khoản chi trả, khen những hộ, những người tích cực.
Điều đáng chú ý là các phần này có bản chất khác nhau: phần lễ thuộc đời sống tín ngưỡng, phần cam kết và tuần tra thuộc quản lý hành chính, phần hội thuộc văn hoá cộng đồng. Giữ ranh giới rõ giữa chúng giúp mỗi phần làm đúng việc của mình.
Được gì và có thể mất gì khi lễ thành sự kiện
Được: lễ có chỗ sống lại. Nhiều bản nhờ phục dựng mà lớp trẻ lần đầu thấy lễ, người làm lễ có cơ hội truyền lại. Lễ có nguồn lực, có sự công nhận, cộng đồng thấy văn hoá của mình được coi trọng.
Được: lời cam kết có thêm sức nặng. Một lời hứa giữ rừng nói ra sau lễ, trước thần linh và trước cả bản, theo cách nghĩ của nhiều cộng đồng, nặng hơn chữ ký trên giấy. Người vi phạm không chỉ có lỗi với chính quyền mà còn có lỗi với bản.
Có thể mất: phần thiêng bị phơi ra. Khi lễ thành sự kiện có khách, có máy quay, phần lễ vốn kín và kiêng người lạ có thể bị đem ra trước đám đông. Người làm lễ có khi phải làm cho đẹp, cho kịp giờ, thay vì làm cho đúng.
Có thể mất: lịch lễ bị đổi cho tiện. Lễ vốn chọn ngày theo cách tính riêng có thể bị dời sang ngày cuối tuần, ngày có đoàn khách, ngày lãnh đạo tới dự. Một lần thì không sao, thành thói quen thì lễ dần mất gốc.
Có thể mất: lễ thành hình thức. Nếu lễ chỉ làm khi có kinh phí hỗ trợ, có chỉ tiêu báo cáo, thì khi hết dự án, lễ cũng hết. Ở những nơi như vậy, rừng không được giữ tốt hơn mà chỉ có thêm một tấm ảnh đẹp.
Ai nên quyết định: nguyên tắc đồng thuận của cộng đồng
Trong các văn bản quốc tế về quyền của người dân tộc bản địa và về di sản văn hoá phi vật thể, có một nguyên tắc thường được nhắc là sự đồng thuận tự do, trước và được thông tin đầy đủ của cộng đồng. Nói đơn giản: muốn làm gì với di sản của một cộng đồng, như phục dựng, quay phim, đưa vào du lịch, phải hỏi họ trước, giải thích rõ, và họ có quyền nói không.
Áp vào lễ cúng rừng, nguyên tắc này gợi ra những câu hỏi rất cụ thể. Ai chọn ngày lễ? Phần nào được mở cho khách, phần nào không? Có được quay phim lời khấn không? Ai được đứng tên là người tổ chức? Tiền thu từ khách, nếu có, dùng vào đâu? Những câu này nên do già làng, người làm lễ và cả bản trả lời, không phải do đơn vị tài trợ hay công ty du lịch.
Với cán bộ địa phương, vai trò hợp lý là hỗ trợ: giúp thủ tục, giúp kinh phí khi cộng đồng cần, giúp ghi chép, kết nối kiểm lâm cho phần tuần tra, bảo đảm an toàn. Đứng ra đạo diễn lễ, sửa lời khấn cho hay, thêm tiết mục cho đông vui là việc nên tránh.
Với người làm du lịch, cách bền nhất là để cộng đồng làm chủ phần đón khách, định số khách, định giá dịch vụ, và được nói không với những đoàn không phù hợp. Du lịch dựa trên sự đồng thuận như vậy chậm hơn nhưng không làm cộng đồng mệt mỏi.
Ghi chép, tư liệu hoá lễ cúng rừng: làm sao cho tôn trọng
Tư liệu hoá là việc nhiều nơi đang làm để giữ lễ khỏi mai một. Một số điều nên giữ:
- Xin phép rõ ràng từ già làng, người làm lễ trước khi ghi âm, chụp ảnh, quay phim; nói rõ tư liệu sẽ dùng vào đâu.
- Tôn trọng những phần cộng đồng không muốn ghi lại, như lời khấn chính hay một số thao tác hiến tế.
- Ghi rõ tên người kể, người làm lễ, tên bản, ngày ghi; không gộp thành tư liệu chung của cả dân tộc.
- Trao lại cho cộng đồng một bản tư liệu, ở dạng họ dùng được, như ảnh in, video lưu trong máy của thôn.
- Không đăng công khai những tư liệu mà cộng đồng chỉ đồng ý cho dùng nội bộ hay cho nghiên cứu.
- Khi xuất bản, mời người trong cộng đồng đọc lại phần mô tả để sửa những chỗ hiểu sai.
Tư liệu tốt nhất không phải video đẹp nhất mà là tư liệu được cộng đồng thừa nhận là đúng và dùng được để dạy lớp sau.
Nếu bạn là người làm nội dung, hãy cân nhắc thêm một bước: trước khi đăng, gửi bản nháp cho người đại diện của bản xem. Việc này mất thêm vài ngày nhưng tránh được những sai sót khó sửa khi bài đã lan đi, và giữ được lòng tin cho những người đến ghi chép sau bạn.
Lớp trẻ và tương lai của lễ cúng rừng
Sức sống của lễ cúng rừng cuối cùng phụ thuộc vào lớp trẻ. Ở nhiều bản, người trẻ biết dùng điện thoại, mạng xã hội, đi học, đi làm ở thành phố, nhưng không còn ở bên già làng đủ lâu để học lời khấn, học cách chọn ngày, học tên từng khoảnh rừng. Khi những người cao tuổi cuối cùng thuộc lời khấn ra đi, lễ có thể còn hình thức mà mất phần hồn. Một số nơi đã mở các lớp truyền dạy, câu lạc bộ văn hoá dân gian, mời già làng tới trường kể chuyện về rừng của bản.
Lễ cúng rừng cũng có thể là cửa để người trẻ hiểu rừng theo cách mới. Một buổi tuần tra sau lễ, một buổi trồng cây, một buổi nghe kiểm lâm nói về các loài thú trong rừng của bản, đặt cạnh lời già làng kể về các điều cấm, giúp người trẻ thấy rằng giữ rừng vừa là việc của ông bà vừa là việc của mình.
Lễ sẽ còn đổi khác, như nó đã đổi khác qua nhiều đời. Điều quan trọng là chính cộng đồng được lựa chọn giữ phần nào, đổi phần nào, và khu rừng mà lễ hướng tới vẫn còn đó để lễ có chỗ mà làm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lễ cúng rừng được phục dựng ở nhiều nơi?
Vì cộng đồng muốn làm lại việc ông bà từng làm, ngành văn hoá quan tâm giữ di sản phi vật thể, còn ngành lâm nghiệp thấy lễ giúp gắn thông điệp bảo vệ rừng với niềm tin của người dân. Chính sách giao rừng cho cộng đồng cũng tạo thêm lý do để bản làng tổ chức lại.
Ký cam kết bảo vệ rừng trong lễ cúng rừng có ý nghĩa gì?
Với nhiều cộng đồng, lời hứa nói sau lễ, trước thần linh và cả bản, có sức nặng hơn chữ ký đơn thuần. Cam kết ấy cũng nhắc lại quy ước bảo vệ rừng của thôn, giúp từng hộ biết rõ điều được làm và không được làm.
Khách du lịch có nên tới dự lễ cúng rừng không?
Chỉ nên tới khi cộng đồng chủ động mời và đã định rõ phần nào khách được dự. Phần lễ trong rừng thường kiêng người lạ. Khi dự, hãy theo hướng dẫn của người trong bản, xin phép trước khi chụp ảnh, và chấp nhận nếu bị từ chối.
Làm sao biết một lễ cúng rừng đang bị sân khấu hoá?
Một số dấu hiệu là ngày lễ đổi theo lịch khách, phần lễ kín được mang ra trước đông người, người làm lễ phải làm theo kịch bản của đơn vị tổ chức, hay lễ chỉ có khi có kinh phí. Cách tốt nhất để biết là hỏi chính người trong bản.
Ai nên quyết định cách tổ chức lễ cúng rừng?
Già làng, người làm lễ và cả cộng đồng nên là người quyết định ngày lễ, phần nào mở cho khách, có được quay phim hay không. Cán bộ và đơn vị du lịch nên đóng vai hỗ trợ, theo nguyên tắc đồng thuận tự do, trước và được thông tin đầy đủ của cộng đồng.
Ghi lại lời khấn trong lễ cúng rừng có được không?
Chỉ nên ghi khi người làm lễ và cộng đồng đồng ý, và phải nói rõ sẽ dùng vào đâu. Nhiều nơi coi lời khấn là phần thiêng, chỉ truyền cho người được chọn. Nếu cộng đồng chỉ cho dùng nội bộ, đừng đăng công khai.