Trước khi gỗ công nghiệp và gỗ mua ở xưởng trở nên phổ biến, dựng một ngôi nhà gỗ ở vùng núi nghĩa là phải lên rừng chọn cây, hạ cây, kéo về; và với nhiều dân tộc, cây ấy là cây của rừng, nên trước khi hạ phải làm lễ xin. Người Kinh ở đồng bằng tuy mua gỗ chứ không tự lên rừng, vẫn giữ lễ phạt mộc khi bắt đầu đẽo gỗ dựng nhà, dựng đình.
Bài này kể lại những tục ấy theo các ghi chép phổ biến: chọn cây làm cột thế nào, những điều kiêng hay được nhắc, lễ trước khi hạ cây, lễ phạt mộc, chuyện cả làng lên rừng lấy gỗ dựng nhà rông. Cạnh mỗi điều kiêng, bài đặt lý lẽ thực tế để bạn hiểu vì sao người xưa giữ nó. Bài không phải hướng dẫn tự hạ cây; việc đó nguy hiểm và nay chịu sự quản lý chặt của pháp luật về rừng.
Vì sao lấy gỗ làm nhà lại cần làm lễ
Với người xưa, dựng nhà là việc lớn bậc nhất của đời người, có khi cả đời chỉ làm một lần. Ngôi nhà phải đứng vững qua nhiều chục năm, che chở nhiều thế hệ, thờ tổ tiên trong đó. Những cây cột chính, nhất là cột cái, được coi là xương sống của nhà. Chọn sai gỗ thì nhà mau mục, nghiêng, đổ; chọn đúng thì con cháu còn ở.
Ở vùng núi, gỗ làm nhà đến từ rừng của bản. Theo quan niệm của nhiều dân tộc, cây lớn trong rừng có hồn hoặc có chủ là các thần linh. Hạ một cây lớn không phải chặt củi mà là lấy đi một thứ có giá trị của rừng, nên phải xin phép, phải báo, có khi phải tạ. Lễ xin cây vì thế đi cùng một thái độ: lấy đúng cây cần, không chặt bừa, không lãng phí.
Lễ còn một chức năng xã hội. Rừng của bản thuộc chung, nên việc một nhà lên rừng hạ cây cần có sự đồng thuận. Nhiều bản quy định nhà làm nhà phải báo với trưởng bản, già làng; lễ xin cây là dịp việc ấy được công khai. Thường thì bà con trong bản cùng đi giúp hạ cây, kéo gỗ, và bữa ăn sau ngày làm cũng là phần của lễ.
Những điều kiêng khi chọn cây làm cột và lý lẽ thực tế
Bảng dưới gom những điều kiêng được kể nhiều trong các ghi chép về nhà sàn của người Thái, Mường, Tày và một số dân tộc khác, cùng tục chọn gỗ của thợ Kinh. Không phải nơi nào cũng giữ đủ, và mỗi nơi có lời giải thích riêng.
| Điều kiêng | Lời giải thích trong dân gian | Lý lẽ thực tế có thể thấy |
|---|---|---|
| Cây cụt ngọn, gãy ngọn | Nhà làm từ cây cụt ngọn thì không bền, không có đời sau | Gãy ngọn thường do sâu, mục, gió hại; thân có thể đã tổn thương bên trong |
| Cây bị sét đánh | Cây đã bị trời đánh, không nên đưa vào nhà | Sét làm nứt, cháy thớ gỗ bên trong, gỗ dễ nứt toác khi khô |
| Cây có dây leo quấn chặt, cây chết đứng | Cây bị trói, cây đã chết thì không lành | Dây leo làm thân cong, vặn thớ; cây chết đứng thường đã mục, mọt |
| Cây có tổ mối, tổ kiến lớn ở gốc | Cây đã có chủ khác ở | Mối, kiến báo hiệu ruột cây đã bị ăn, gỗ kém bền |
| Cây mọc ở bến nước, mồ mả, rừng thiêng | Cây của thần linh, của người đã khuất | Giữ nguồn nước, giữ chỗ thiêng; chặt ở đó gây xung đột trong bản |
| Cây khi hạ đổ vướng vào cây khác, không chạm đất | Điềm không thuận, nên bỏ cây | Cây treo lơ lửng là tình huống rất nguy hiểm cho người hạ cây |
| Cây rỗng ruột | Nhà rỗng, không giữ được của | Gỗ rỗng không chịu lực, không dùng được làm cột |
Nhìn vào bảng sẽ thấy phần lớn điều kiêng trùng với tiêu chí chọn gỗ tốt của người thợ. Lời giải thích dân gian giúp người ta nhớ và giữ, còn lý lẽ phía sau là kinh nghiệm thực tế về độ bền của gỗ và an toàn khi hạ cây.
Lễ trước khi hạ cây: những nét thường được kể
Theo nhiều lời kể ở các bản vùng cao, khi đã chọn được cây, chủ nhà cùng người làm lễ mang tới gốc cây một lễ nhỏ, thường là gà, rượu, gạo, có nơi thêm trầu. Người làm lễ, có thể là thầy cúng, già làng hay chính chủ nhà, khấn báo với cây và với thần rừng rằng gia đình cần gỗ dựng nhà, xin được lấy cây này. Ở một số nơi, người ta còn xin cây đổ về một hướng nhất định, và cây đổ đúng hướng được coi là cây đã thuận lòng.
Nhát rìu đầu tiên thường do người lớn tuổi hoặc người có uy tín bổ, rồi những người khác mới tiếp. Sau khi cây đổ, có nơi đặt lên gốc cây một cành lá, một nắm cơm, như lời tạ. Có nơi kiêng nói to, kiêng cãi nhau trong lúc hạ cây. Các chi tiết này khác nhau rất nhiều; khi ghi chép, hãy ghi đúng nơi và người kể.
Những cây dùng cho cột cái thường được đối xử cẩn thận hơn cả. Ở nhiều nơi, gỗ cột cái được kéo về riêng, đặt riêng, không ai được bước qua. Khi dựng nhà, cột cái được dựng đầu tiên kèm một lễ khác. Chuỗi lễ từ rừng về tới nhà như vậy cho thấy cây không chỉ là vật liệu mà là một thành viên được mời vào nhà.
Lễ phạt mộc của người Kinh: từ gỗ đến nhà
Phạt mộc là gì. Phạt mộc là lễ khởi công phần gỗ khi làm nhà, làm đình, làm chùa theo lối truyền thống của người Kinh. Chữ phạt ở đây nghĩa là chặt, đẽo; mộc là gỗ. Lễ đánh dấu lúc người thợ bắt đầu đụng rìu, đục vào những cây gỗ sẽ thành khung nhà.
Ai chủ trì. Lễ thường do người thợ cả, tức người đứng đầu nhóm thợ mộc, chủ trì cùng chủ nhà. Theo các mô tả phổ biến, chủ nhà sắm lễ, thợ cả khấn báo tổ nghề và các thần linh, rồi đẽo những nhát đầu tiên vào cây gỗ dùng làm cột cái hoặc thượng lương.
Ý nghĩa. Lễ cầu cho việc làm nhà thuận lợi, thợ thuyền an toàn, gỗ tốt, nhà bền. Với người thợ, đây cũng là dịp tỏ lòng với tổ nghề. Với gia chủ, đây là mốc bắt đầu một việc lớn, thường đi cùng việc xem ngày theo nếp nhà.
Liên hệ với tục ở vùng núi. Người Kinh không lên rừng xin cây như các dân tộc vùng núi, vì gỗ thường mua từ người khai thác. Nhưng cái ý báo và xin trước khi lấy gỗ vào nhà vẫn còn, chỉ là chuyển từ gốc cây trong rừng về sân nhà, nơi thợ bắt đầu đẽo.
Ngày nay. Ở nhà gỗ truyền thống, nhà thờ họ, đình làng được trùng tu, lễ phạt mộc vẫn được nhiều nơi giữ. Nhà bê tông thì ít còn, thay bằng lễ động thổ, lễ đổ mái. Chi tiết lễ vật và lời khấn theo nếp từng gia đình, từng địa phương.
Cả làng lên rừng lấy gỗ dựng nhà rông, nhà làng
Ở Tây Nguyên và Trường Sơn, nhà rông của người Bahnar, Xơ Đăng, Gia Rai, nhà làng của người Cơ Tu là công trình chung của cả làng. Dựng hay làm lại nhà rông là việc lớn của cộng đồng, được bàn trước nhiều tháng. Theo các mô tả phổ biến, già làng và những người có kinh nghiệm lên rừng chọn cây cho cột chính, cho kèo, cho xà; việc chọn và hạ cây đi kèm lễ xin như với nhà ở, nhưng với quy mô lớn hơn và có sự tham gia của nhiều người.
Gỗ được cả làng cùng kéo về, thanh niên mỗi người một phần việc, phụ nữ lo cơm nước, gùi tranh lợp mái. Khi nhà rông hoàn thành, làng làm lễ mừng nhà mới với cồng chiêng, rượu cần. Nhiều nhà nghiên cứu coi những lần dựng nhà rông là dịp truyền nghề quan trọng: lớp trẻ học cách nhận gỗ, cách dựng kèo, cách lợp mái, cách tạc hoa văn.
Người Cơ Tu ở vùng núi phía tây Đà Nẵng (trước là Quảng Nam) và A Lưới của Huế nổi tiếng với nhà làng gươl có cột, kèo chạm khắc hình người, chim, thú. Những cây gỗ dùng cho các cột chạm ấy thường được chọn rất kỹ, vì người thợ cần thân gỗ đủ lớn, đủ bền để tạc mà không nứt.
Hiện nay, nhiều nhà rông được làm bằng vật liệu mới hoặc được hỗ trợ xây dựng. Có nơi vẫn cố giữ phần gỗ và phần lễ, có nơi chỉ giữ dáng. Đây là chuyện mỗi làng tự cân nhắc giữa bền, rẻ và giữ nếp.
Gỗ làm nhà hôm nay: luật rừng, an toàn và lễ còn lại gì
Việc khai thác gỗ từ rừng tự nhiên ngày nay chịu sự quản lý chặt chẽ của pháp luật về lâm nghiệp. Hộ gia đình, cộng đồng được giao rừng có thể được khai thác gỗ để làm nhà ở trong một số trường hợp, nhưng phải theo trình tự, có xác nhận của cơ quan có thẩm quyền. Quy định cụ thể thay đổi theo thời gian và theo loại rừng, nên nếu gia đình bạn cần gỗ làm nhà từ rừng được giao, hãy hỏi kiểm lâm địa bàn hoặc chính quyền xã trước khi làm bất cứ việc gì.
Về an toàn, hạ một cây lớn là việc nguy hiểm, kể cả với người có kinh nghiệm. Cây có thể đổ lệch hướng, bật gốc, vướng cành, gãy giữa chừng. Ở nơi dùng cưa máy, tai nạn càng dễ xảy ra. Những điều kiêng của người xưa như bỏ cây bị treo vướng chính là kinh nghiệm an toàn; ngày nay việc này nên để thợ có thiết bị và có kinh nghiệm làm.
Còn lễ thì sao? Ở nhiều bản, khi gỗ làm nhà không còn tự hạ từ rừng, lễ xin cây chuyển thành lễ khi dựng cột, lễ lên nhà mới. Ý nghĩa xin phép và tạ ơn vẫn còn đó, chỉ là đối tượng đã đổi. Điều có lẽ đáng giữ nhất từ tục cũ không phải hình thức lễ mà là cách nghĩ: lấy đủ, lấy đúng, và biết ơn nơi đã cho mình vật liệu dựng nhà.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người xưa phải làm lễ trước khi chặt cây làm nhà?
Theo quan niệm của nhiều dân tộc, cây lớn trong rừng có hồn hoặc có chủ là thần linh, nên lấy cây phải xin phép. Lễ cũng là cách công khai với bản rằng gia đình đang lấy gỗ từ rừng chung, và nhắc người lấy chỉ chặt đúng cây cần, không lãng phí.
Lễ phạt mộc là gì?
Lễ phạt mộc là lễ khởi công phần gỗ khi làm nhà, đình, chùa theo lối truyền thống của người Kinh. Thợ cả cùng chủ nhà làm lễ báo tổ nghề và thần linh, rồi đẽo những nhát đầu vào cây gỗ làm cột cái hoặc thượng lương, cầu cho việc làm nhà thuận lợi.
Những cây nào người xưa kiêng dùng làm cột nhà?
Các điều kiêng hay được kể gồm cây cụt ngọn, cây bị sét đánh, cây chết đứng, cây có dây leo quấn chặt, cây có tổ mối, cây rỗng ruột và cây mọc ở bến nước, mồ mả, rừng thiêng. Phần lớn trùng với kinh nghiệm chọn gỗ bền và tránh xung đột trong bản.
Cây đổ vướng vào cây khác khi hạ có ý nghĩa gì?
Ở một số nơi, cây hạ xuống mà không chạm đất bị coi là điềm không thuận và người ta bỏ cây ấy. Nhìn từ thực tế, cây treo vướng là tình huống rất nguy hiểm cho người hạ cây, nên điều kiêng này cũng là một kinh nghiệm an toàn.
Ngày nay có được tự chặt cây rừng để làm nhà không?
Khai thác gỗ từ rừng tự nhiên chịu sự quản lý chặt của pháp luật lâm nghiệp. Hộ gia đình, cộng đồng được giao rừng chỉ được khai thác gỗ làm nhà trong một số trường hợp, theo trình tự và có xác nhận. Hãy hỏi kiểm lâm địa bàn hoặc chính quyền xã trước khi làm.
Lễ dựng nhà rông có giống lễ làm nhà ở không?
Có điểm giống là đều có lễ xin cây, lễ dựng cột, lễ mừng nhà mới. Khác ở quy mô: nhà rông là công trình chung, cả làng cùng lên rừng chọn gỗ, cùng kéo về, cùng dựng, và lễ mừng nhà rông là dịp vui chung của làng với cồng chiêng, rượu cần.