Kể sự tích các loài cây cho trẻ hiệu quả nhất khi chọn truyện hợp tuổi, có cây thật hoặc lá, quả thật trong tay, để trẻ được nói và làm cùng, và khi người kể tách rõ đâu là truyện, đâu là sự thật về loài cây. Truyện ngắn, vui, có câu lặp như cây thì là, cây tre trăm đốt hợp với trẻ ba, bốn tuổi; truyện có thử thách như dưa hấu, cây khế hợp với trẻ năm, sáu tuổi; truyện có lớp nghĩa sâu như trầu cau, cây nêu hợp với trẻ tiểu học.
Bài này dành cho phụ huynh, ông bà, giáo viên mầm non và tiểu học muốn dùng sự tích cây cỏ để kể chuyện, dạy trẻ yêu thiên nhiên và tiếng Việt. Bài đi qua cách chọn truyện, cách chuẩn bị, cách kể, những lỗi hay gặp, và cách trả lời khi trẻ hỏi "chuyện này có thật không".
Vì sao sự tích cây cỏ hợp để kể cho trẻ
Trẻ nhỏ sống giữa cây cỏ hằng ngày: cây trong sân, rau trong bữa cơm, quả trên mâm. Một sự tích gắn với chính thứ cây trẻ đã thấy, đã ăn, giúp câu chuyện có chỗ bám vào đời thật. Kể truyện cây vú sữa khi trẻ đang cầm quả vú sữa, kể truyện cây thì là khi trên bàn có bát canh cá, trẻ nhớ lâu hơn hẳn so với nghe một truyện về những thứ xa lạ.
Sự tích cây cỏ cũng thường không có cảnh bạo lực nặng nề như một số truyện cổ tích khác. Nhiều truyện xoay quanh lòng biết ơn, tình mẹ, sự chăm chỉ, lời hứa. Đó là những giá trị dễ nói với trẻ nhỏ mà không cần giảng giải dài dòng. Cây cỏ là nhân vật hiền, không doạ ai.
Ngoài ra, truyện về cây là cửa vào cho rất nhiều hiểu biết khác: tên gọi, mùa vụ, cách cây lớn lên, phần nào của cây ăn được. Một buổi kể chuyện có thể nối sang một buổi ra vườn, một lần nấu ăn, một trang vẽ. Trẻ học mà không biết mình đang học.
Chọn truyện theo tuổi
Bảng dưới là gợi ý chung, dựa trên độ dài, mức phức tạp và những chi tiết có thể làm trẻ lo sợ trong mỗi truyện. Mỗi trẻ một khác, bạn điều chỉnh theo con mình.
| Truyện | Hợp tuổi | Vì sao | Chỗ cần lưu ý khi kể |
|---|---|---|---|
| Sự tích cây thì là | Từ 3 tuổi | Ngắn, vui, không có nhân vật xấu | Không có |
| Cây tre trăm đốt | Từ 4 tuổi | Có câu thần lặp lại, đoạn phú ông bị dính rất vui | Giải thích ngắn chuyện lời hứa |
| Sự tích hoa dạ lan hương | Từ 4 tuổi | Nhẹ nhàng, hợp kể trước giờ ngủ | Không có |
| Sự tích dưa hấu | Từ 5 tuổi | Có phiêu lưu trên đảo, có hình ảnh rõ | Câu nói của An Tiêm cần giải thích bằng lời đơn giản |
| Sự tích cây khế | Từ 5 tuổi | Có câu vần dễ thuộc, có bài học rõ | Đoạn người anh rơi xuống biển, có thể chọn bản kết nhẹ |
| Sự tích cây vú sữa | Từ 5 tuổi | Cảm động, gần gũi | Tránh nói thẳng chuyện mẹ chết |
| Sự tích hoa cúc trắng | Từ 5 tuổi | Có câu đố và một sáng kiến thông minh | Cẩn thận nếu trong nhà có người ốm |
| Sự tích cây nêu | Từ 6 tuổi | Có đoạn chia hoa lợi vui, gắn với Tết | Tả quỷ là kẻ tham, ngốc, đừng tả đáng sợ |
| Sự tích trầu cau | Từ 7 tuổi | Nhiều lớp nghĩa về tình anh em, vợ chồng | Có ba cái chết, nên kể cho trẻ đã đủ lớn |
Trẻ dưới ba tuổi thường chưa theo được một câu chuyện có đầu có đuôi. Ở tuổi này, bạn chỉ cần kể một vài câu kèm hình ảnh, như "đây là quả dưa hấu, ngày xưa có chú chim mang hạt dưa đến hòn đảo", rồi để trẻ sờ, ngửi, nếm.
Chuẩn bị trước khi kể
Một buổi kể sự tích cây hay thường được chuẩn bị bằng vài thứ đơn giản. Không cần tất cả, chỉ cần một hai thứ là trẻ đã khác hẳn:
- Cây, lá, hoa, quả thật: quả dưa hấu, chùm khế, nhánh thì là, một đoạn tre có vài đốt. Đây là đạo cụ quý nhất.
- Tranh vẽ hoặc ảnh in: khi không có cây thật, một bức tranh to rõ giúp trẻ hình dung.
- Vật cho trẻ làm theo: giấy để cắt cánh hoa, que để làm cây nêu nhỏ, ống hút để nối "đốt tre".
- Một câu hỏi mở cho cuối buổi: nếu là con, con làm gì? con thích nhân vật nào?
- Một bản kể đã đọc trước: đọc lại truyện từ một tuyển tập có ghi nguồn, để nhớ đúng các chi tiết chính và biết chỗ nào các bản kể khác nhau.
- Thời điểm hợp: truyện nhẹ như hoa dạ lan hương hợp trước giờ ngủ; truyện có hoạt động như cây nêu, cây tre trăm đốt hợp ban ngày, nhóm đông.
Với giáo viên, có thể gom các sự tích cây thành một chủ đề trong tháng, mỗi tuần một truyện, cuối tháng cho trẻ làm một "vườn truyện" bằng tranh vẽ. Với phụ huynh, chỉ cần mỗi lần đi chợ, nấu ăn gặp một thứ cây có sự tích là đã có dịp kể.
Những nguyên tắc để kể vừa hay vừa đúng
Giữ lõi, thêm thắt phần vỏ. Mỗi truyện có một lõi không nên đổi: ba hoá thân trong trầu cau, túi ba gang trong cây khế, câu thần trong cây tre trăm đốt. Phần còn lại như tên nhân vật phụ, lời thoại, cảnh vật, bạn có thể kể theo cách của mình cho sinh động.
Nói rõ đây là truyện. Trẻ nhỏ chưa phân biệt rõ truyện và đời thật. Khi kết thúc, một câu như "đó là chuyện ông bà ngày xưa kể" giúp trẻ đặt truyện đúng chỗ. Trẻ vẫn tin vào cái đẹp của truyện, nhưng không tin rằng mẹ sẽ hoá thành cây.
Đặt truyện cạnh sự thật về cây. Với trẻ lớn, sau khi kể, nói thêm một vài điều thật: dưa hấu có gốc ở châu Phi, lá vú sữa có lông mịn ở mặt dưới. Trẻ sẽ thấy truyện và khoa học không đánh nhau, mà là hai cách nhìn cùng một cái cây.
Không dùng truyện để doạ. Đừng nói "không vâng lời thì mẹ hoá thành cây như truyện vú sữa", hay "tham thì rơi xuống biển". Doạ làm trẻ sợ truyện, sợ cả cây. Bài học của truyện tự nó đã đủ, không cần thêm lời doạ của người lớn.
Không tự bịa rồi nói là bản gốc. Thêm chi tiết cho vui là bình thường, nhưng nếu trẻ lớn hỏi "bản gốc thế nào", nên nói thật những gì sách ghi, phần nào là mình thêm. Thói quen này dạy trẻ tôn trọng nguồn gốc của câu chuyện.
Một tuần kể sự tích cây: ví dụ giả định cho một lớp mẫu giáo
Dưới đây là một ví dụ giả định về cách sắp xếp một tuần chủ đề cây cỏ cho lớp mẫu giáo lớn. Giáo viên và phụ huynh có thể thay truyện, thay hoạt động cho hợp với lớp, với nhà mình:
- Ngày đầu: kể sự tích cây thì là, cho trẻ đóng vai Trời đặt tên cho các loại rau trong bếp ăn của trường.
- Ngày thứ hai: kể truyện cây tre trăm đốt, cả lớp hô câu thần, nối ống hút thành cây tre dài.
- Ngày thứ ba: kể sự tích dưa hấu, bổ một quả dưa cho cả lớp ăn, đếm hạt, gieo thử vài hạt vào cốc đất.
- Ngày thứ tư: kể sự tích hoa cúc trắng, cắt hoa giấy, mỗi trẻ làm một bông tặng mẹ.
- Ngày thứ năm: ra sân trường hoặc vườn gần đó, tìm những cây đã nghe kể trong tuần, để trẻ tự kể lại cho bạn nghe một đoạn mình nhớ nhất.
Điều đáng giữ trong ví dụ này là nhịp: mỗi ngày một truyện, mỗi truyện một hoạt động bằng tay, cuối tuần để trẻ tự kể. Trẻ kể lại được là dấu hiệu tốt nhất cho thấy truyện đã ở lại với trẻ.
Khi trẻ hỏi "chuyện này có thật không"
Đây là câu hỏi trẻ nào cũng hỏi, thường vào khoảng năm, sáu tuổi. Có người lớn lúng túng, sợ nói "không thật" thì truyện mất hay. Thật ra trẻ đủ sức hiểu rằng một câu chuyện có thể không thật mà vẫn đúng: không có cái cây nào là người mẹ hoá thành, nhưng tình thương của mẹ là thật.
Một cách trả lời nhiều giáo viên hay dùng là chia làm hai: "Chuyện mẹ hoá thành cây là người xưa tưởng tượng ra để kể. Còn chuyện mẹ thương con, chờ con về thì có thật, mẹ cũng thương con như thế." Cách này giữ được cái đẹp của truyện, mà không để trẻ tin một điều sai về thế giới.
Với những truyện có yếu tố thần linh như Bụt, Trời, Phật trong truyện cây nêu, bạn giải thích đó là nhân vật trong truyện cổ tích. Nếu gia đình theo một tôn giáo, phần giải thích về niềm tin là chuyện riêng của mỗi nhà; truyện cổ tích không thay cho việc đó. Điều quan trọng là trẻ không sợ, và không lẫn truyện kể với những lời đồn đáng sợ về cây cỏ mà trẻ có thể nghe được ở đâu đó.
Truyện ít phổ biến và cách tìm bản kể đáng tin
Ngoài những truyện quen thuộc, còn nhiều sự tích cây cỏ ít người biết hơn, như sự tích cây huyết dụ, hoa súng, hoa mười giờ, hoa ban của người Thái. Những truyện này thường có nhiều bản kể rất khác nhau, có bản lan truyền trên mạng không ghi nguồn, có bản do người viết hiện đại sáng tác rồi được gọi là "sự tích". Với những truyện như vậy, bạn nên đọc từ các tuyển tập có ghi người sưu tầm, có ghi vùng, dân tộc nơi truyện được kể.
Các tuyển tập truyện cổ tích Việt Nam của các nhà sưu tầm có uy tín, các tập truyện cổ các dân tộc thiểu số do nhà xuất bản chính thống in, sách tiếng Việt tiểu học các thời kỳ là những nguồn dễ tìm. Khi một truyện có nhiều bản, không cần chọn bản "đúng nhất"; chỉ cần biết bản mình kể từ đâu ra và nói với trẻ lớn rằng ở nơi khác người ta kể khác.
Với truyện của các dân tộc thiểu số, như hoa ban của người Thái vùng Tây Bắc, nên kể với sự tôn trọng, nêu đúng tên dân tộc, không thêm thắt chi tiết làm lệch phong tục của họ. Nếu có dịp đến vùng ấy, nghe người địa phương kể là cách tốt nhất để hiểu truyện.
Câu hỏi thường gặp
Nên bắt đầu kể sự tích cây cho trẻ từ mấy tuổi?
Từ khoảng ba tuổi, trẻ có thể theo một truyện ngắn, vui như sự tích cây thì là. Trước đó, bạn chỉ cần kể vài câu kèm cây, quả thật cho trẻ sờ, ngửi. Các truyện dài, nhiều lớp nghĩa như trầu cau nên để đến tuổi tiểu học.
Có nên kể những truyện có chi tiết chết chóc cho trẻ nhỏ?
Với trẻ mẫu giáo, nên kể nhẹ hoặc chọn bản kể có kết thúc nhẹ nhàng hơn, tránh tả chi tiết cái chết. Ví dụ với cây vú sữa, bạn nói mẹ hoá thành cây để mãi đứng chờ con. Trẻ lớn hơn có thể nghe bản đầy đủ kèm lời giải thích.
Làm sao để trẻ nhớ lâu sự tích các loài cây?
Cách hiệu quả là kể khi có cây thật trong tay, cho trẻ làm theo như cắt cánh hoa, đếm đốt tre, đọc theo câu thần, và hỏi trẻ một câu mở ở cuối. Nhắc lại truyện khi gặp lại cây trong bữa ăn, ngoài vườn cũng giúp trẻ nhớ lâu.
Trẻ hỏi truyện có thật không thì trả lời thế nào?
Bạn có thể chia làm hai: phần phép màu như người hoá thành cây là người xưa tưởng tượng, còn tình cảm trong truyện như tình mẹ, lòng biết ơn là thật. Cách trả lời này giữ được cái đẹp của truyện mà không để trẻ tin điều sai.
Có nên dùng sự tích để răn đe khi trẻ không vâng lời?
Không nên. Dùng truyện để doạ như mẹ sẽ hoá cây hay tham sẽ rơi xuống biển làm trẻ sợ hãi và mất hứng với truyện. Bài học trong truyện đã đủ, người lớn chỉ cần hỏi trẻ nghĩ gì sau khi nghe.
Tìm bản kể sự tích cây đáng tin ở đâu?
Bạn nên đọc từ các tuyển tập truyện cổ tích có ghi người sưu tầm, các tập truyện cổ các dân tộc do nhà xuất bản chính thống in, và sách tiếng Việt tiểu học. Truyện lan truyền trên mạng không ghi nguồn nên đối chiếu trước khi kể.