Ở nhiều bản làng vùng cao, lễ cúng rừng không làm ở một chỗ bất kỳ trong rừng mà dưới gốc một cây cụ thể, thường được người Việt gọi là cây chủ, cây thiêng hay cây thần của bản. Cây ấy là chỗ cộng đồng tin thần linh ngự, là nơi đặt lễ mỗi năm, và cũng là cái mốc để cả bản nhận ra ranh giới khu rừng phải giữ.
Bài này nói về chính cái lễ ở gốc cây: cây được chọn thế nào, người làm lễ là ai, lễ thường gồm những chặng gì, và chuyện ít ai kể là khi cây chủ già cỗi, gãy đổ hay chết thì cộng đồng làm gì. Nội dung dựa trên những nét chung được ghi nhận ở nhiều dân tộc; mỗi bản một nếp, nên đây là khung để hiểu, không phải quy tắc chung cho mọi nơi.
Vì sao lễ làm ở gốc một cây cụ thể
Người ngoài hay nghĩ cây thiêng là cây to nhất trong rừng. Thực tế phức tạp hơn. Theo nhiều lời kể, cây chủ thường gắn với câu chuyện lập bản: khi những gia đình đầu tiên đến dựng nhà, người đứng đầu chọn một chỗ để cúng thần đất, thần rừng xin được ở lại, và cây ở chỗ ấy trở thành cây chủ. Có nơi chọn cây theo điềm báo mà thầy cúng nhận ra, có nơi chọn theo loài cây mà dân tộc mình coi trọng, có nơi chọn cây đứng gần nguồn nước nhất.
Vì gắn với lịch sử lập bản nên cây chủ không thay đổi tuỳ tiện. Một cây khác dù lớn hơn, đẹp hơn cũng không thay được vị trí ấy. Ngược lại, có những cây chủ nhìn bề ngoài không có gì đặc biệt, nhưng với người trong bản nó là chỗ ông bà đã cúng từ nhiều đời.
Cũng có bản không có một cây chủ riêng mà coi cả khu rừng là chỗ thiêng, lễ đặt ở một khoảng đất quen thuộc trong rừng. Có bản có hai ba cây, mỗi cây gắn với một lễ khác nhau trong năm. Vì vậy khi tìm hiểu, đừng hỏi "cây thiêng của bản là cây nào" như thể chắc chắn chỉ có một, mà hãy hỏi bản thường làm lễ ở đâu, vì sao ở chỗ đó.
Một chi tiết đáng chú ý: ở nhiều nơi, chính những cây chủ và khu rừng quanh nó lại là những cây lâu năm hiếm hoi còn sót ở vùng đã khai thác nhiều. Không phải người xưa có chủ ý bảo tồn theo kiểu bây giờ, mà vì điều kiêng đã giữ cây khỏi rìu suốt nhiều thế hệ.
Nhận ra một cây đang được cộng đồng cúng
Nếu đi qua một bản vùng cao và thấy những dấu hiệu dưới đây quanh một gốc cây, rất có thể đó là chỗ làm lễ của bản. Khi ấy, cách tốt nhất là đứng ngoài và hỏi người địa phương.
- Một hàng rào thưa bằng tre, nứa hay cây rừng quây quanh gốc hoặc quanh một khoảng đất trước gốc cây.
- Một sạp nhỏ, một giàn tre hay một tấm phên đặt dưới gốc, đôi khi đã cũ, mục, vì chỉ được sửa mỗi năm một lần vào mùa lễ.
- Dấu vết lễ cũ: ống tre, ống nứa từng đựng rượu hay nước, lá gói xôi đã khô, tro bếp nhỏ.
- Lối mòn dẫn vào khu cây được phát quang gọn, trong khi xung quanh cây cối mọc tự nhiên, không ai chặt.
- Những sợi dây, sợi vải, sợi chỉ buộc vào thân cây hay cành thấp. Ở một số nơi, đây là dấu ranh giới; ở nơi khác là vật của lễ.
- Cây cối quanh đó rậm hơn hẳn vùng xung quanh, không có dấu chặt hạ, không có trâu bò thả.
Những dấu hiệu này không có nghĩa nguy hiểm hay đáng sợ. Chúng chỉ cho biết đây là chỗ cộng đồng giữ. Đừng chạm, đừng nhặt đồ, đừng dọn dẹp giúp, vì mọi đồ vật ở đó đều có lý do để nằm đúng chỗ ấy.
Lễ ở gốc cây chủ thường gồm những phần nào
Bảng dưới gom những phần hay được mô tả trong lễ cúng ở gốc cây chủ của các bản vùng cao. Tên gọi và thứ tự khác nhau từng dân tộc.
| Phần lễ | Thường diễn ra thế nào | Ý nghĩa theo quan niệm của người làm lễ |
|---|---|---|
| Dọn chỗ | Thanh niên phát quang lối đi, sửa rào, dựng lại sạp hoặc giàn đặt lễ | Mời thần linh về một chỗ sạch sẽ, tươm tất; cũng là dịp kiểm tra lại cây và khu rừng |
| Báo lễ | Người chủ lễ đặt chén rượu, nắm gạo, thắp lửa nhỏ, nói lời mời đầu tiên | Báo với thần linh rằng bản đã đến, xin được làm lễ |
| Hiến tế | Con vật như gà, lợn được giết tại chỗ; phần tiết, lông hay một phần nội tạng được dâng trước | Dâng phần sống trước để thần linh nhận, theo nếp của nhiều dân tộc |
| Dâng lễ chín | Thịt nấu chín ngay tại rừng, bày lên sạp cùng xôi, rượu | Mời thần linh cùng hưởng, sau đó người dự lễ mới ăn |
| Lời khấn chính | Người chủ lễ kể tên bản, xin bình an, xin mùa, hứa giữ điều cấm | Là lời giao ước giữa bản và thần linh của cây, của rừng |
| Ăn chung, chia phần | Người dự lễ ăn tại chỗ; có nơi chia phần nhỏ về cho các hộ, có nơi cấm mang về | Gắn kết các hộ; điều kiêng mang thịt lễ về nhà giữ lễ ở lại trong rừng |
| Khép lễ | Thu dọn, có nơi rào lại lối vào, bắt đầu ngày kiêng của bản | Đóng cửa rừng sau lễ, để rừng yên |
Trình tự trên để giúp hiểu, không phải để tự làm. Lời khấn ở gốc cây là lời truyền miệng của người chủ lễ, mỗi nơi một khác, và thuộc về cộng đồng ấy.
Người làm lễ ở gốc cây: già làng, thầy cúng hay người giữ rừng
Già làng. Ở nhiều buôn làng Tây Nguyên và Trường Sơn, già làng là người được cộng đồng tín nhiệm vì tuổi tác, hiểu biết và uy tín. Già làng thường chủ trì các lễ chung, trong đó có lễ cúng rừng, cúng cây.
Thầy cúng của bản. Ở nhiều dân tộc phía Bắc, người chủ trì là thầy cúng, người biết các bài khấn, biết chọn ngày, biết cách hiến tế đúng nếp. Thầy cúng có thể không phải người lớn tuổi nhất, nhưng là người được truyền nghề.
Người thuộc dòng họ lập bản. Có nơi quyền làm lễ ở gốc cây chủ thuộc về dòng họ đã lập bản, truyền từ đời này sang đời khác. Đây là dấu vết của mối liên hệ giữa đất, rừng và dòng họ đầu tiên.
Người được giao giữ rừng. Một số bản có người hoặc nhóm người được giao trông coi khu rừng thiêng: nhắc nhở người vi phạm, báo cho bản biết khi có ai chặt phá. Người này thường cũng là người dọn chỗ và chuẩn bị lễ.
Người tham dự. Phần lễ ở gốc cây thường chỉ có đại diện các hộ, nhiều nơi chỉ đàn ông. Không ít bản kiêng phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người đang có tang hoặc người lạ đến gần chỗ làm lễ.
Khi cây chủ già cỗi, gãy cành hay chết: cộng đồng làm gì
Cây sống lâu đến đâu cũng có lúc già. Cành mục gãy, thân rỗng ruột, rễ bị nước xói, sét đánh, bão quật. Với cây chủ của bản, những chuyện này không chỉ là chuyện thực vật mà còn là chuyện tâm lý của cả cộng đồng. Theo nhiều lời kể, khi cây chủ gặp chuyện, bản thường họp lại, thầy cúng hoặc già làng làm một lễ để hỏi ý thần linh, rồi cùng quyết định giữ nguyên, chọn cây khác kế cận, hay dời chỗ làm lễ.
Góc an toàn cần đặt lên trước. Một cây cổ thụ rỗng ruột, cành lớn đã mục có thể gãy bất ngờ khi mưa gió, nguy hiểm cho người làm lễ và người đi ngang. Nếu cây đứng cạnh đường, trường học, nhà dân, việc kiểm tra tình trạng cây, chống đỡ hay tỉa cành nên nhờ người có chuyên môn và thiết bị, đồng thời bàn với già làng để việc làm ấy có sự đồng thuận của bản. Chính quyền xã thường là nơi kết nối hai phía.
Cũng không nên vội tin những lời đồn quanh cây chủ đổ, như điềm xấu cho bản hay ai đó sắp gặp chuyện. Cây đổ có lý do tự nhiên của nó, như tuổi cây, mối mọt, nấm, đất sạt. Điều đáng quan tâm là cộng đồng có được tôn trọng khi bàn cách xử lý hay không, và khu rừng quanh cây có tiếp tục được giữ hay không.
Ở một số nơi, khi cây chủ chết, cộng đồng chọn một cây non trong khu rừng thiêng để tiếp tục, hoặc trồng một cây mới đúng chỗ cũ. Cách làm này giữ được sự nối tiếp, và cũng là một lời nhắc rằng khu rừng còn thì cây thiêng còn có chỗ để mọc lên.
Cây chủ trước những thay đổi của bản hôm nay
Đường mới, đường điện, trường học, nhà văn hoá, thuỷ lợi: bản làng vùng cao đang thay đổi nhanh. Không ít lần, tuyến đường hay công trình đi qua đúng khu rừng thiêng hoặc sát gốc cây chủ. Kinh nghiệm từ nhiều nơi cho thấy cách làm êm thấm nhất là tham vấn cộng đồng ngay từ đầu: hỏi già làng, thầy cúng xem khu nào là chỗ thiêng, cùng tìm phương án tránh, và nếu phải đụng tới thì để cộng đồng làm lễ theo nếp của mình trước.
Với người làm dự án, đây không chỉ là chuyện tôn trọng. Một công trình bị cộng đồng coi là đã xúc phạm chỗ thiêng thường gặp khó suốt quá trình vận hành, từ việc giữ gìn tới việc sửa chữa. Ngược lại, một công trình được bản đồng thuận thường được chính người dân bảo vệ.
Với người viết, người chụp ảnh, cây chủ là đề tài hấp dẫn nhưng cũng dễ làm tổn thương. Đừng gắn những câu chuyện ma quái, đừng phóng đại tuổi cây, đừng chỉ đường để khách tự tìm tới. Một bài viết tốt về cây thiêng của bản nên để người đọc hiểu vì sao cây quan trọng với cộng đồng, chứ không biến cây thành điểm check in.
Câu hỏi thường gặp
Cây chủ của bản là gì?
Cây chủ là cách người Việt gọi cây được một bản vùng cao chọn làm chỗ làm lễ cúng thần đất, thần rừng hằng năm. Cây thường gắn với câu chuyện lập bản, đứng trong khu rừng thiêng hoặc gần nguồn nước, và được cả cộng đồng giữ gìn qua nhiều đời.
Cây chủ thường là loài cây gì?
Không có một loài chung. Tuỳ dân tộc và tuỳ vùng, cây chủ có thể là cây đa, cây sung, một loài cây gỗ lớn của rừng nhiệt đới hay một loài cây mà dân tộc ấy coi trọng. Điều quyết định thường là vị trí và câu chuyện gắn với cây, không phải tên loài.
Có được chạm vào hay chụp ảnh cây thiêng của bản không?
Nên hỏi trước người trong bản. Nhiều nơi không cấm chụp ảnh từ xa nhưng kiêng người lạ vào khu rào quanh gốc, chạm vào đồ lễ hay leo trèo lên cây. Nếu được từ chối, hãy tôn trọng và chụp ở khoảng cách mà bản cho phép.
Cây thiêng của bản bị đổ có phải điềm xấu không?
Theo quan niệm của một số cộng đồng, cây chủ đổ là chuyện lớn cần làm lễ để hỏi ý thần linh. Nhìn từ thực tế, cây đổ vì già cỗi, mục ruột, sét hay đất sạt. Điều nên làm là bảo đảm an toàn và để cộng đồng tự quyết cách xử lý theo nếp của mình.
Ai được làm lễ cúng ở gốc cây chủ?
Thường là già làng, thầy cúng của bản, hoặc người thuộc dòng họ lập bản, cùng đại diện các hộ. Nhiều nơi chỉ đàn ông dự phần lễ trong rừng và kiêng người lạ. Người ngoài không tự làm lễ ở gốc cây chủ của một bản khác.
Làm đường, kéo điện qua khu rừng có cây thiêng thì nên làm thế nào?
Nên tham vấn cộng đồng ngay từ khi khảo sát: hỏi già làng, trưởng bản khu nào là chỗ thiêng, cùng tìm phương án tránh. Nếu buộc phải ảnh hưởng, hãy bàn để cộng đồng làm lễ theo nếp riêng trước khi thi công và giữ phần rừng còn lại.