Cây nêu ngày Tết là một cây tre dài, thường để lại chùm lá ở ngọn, được dựng trước sân nhà hoặc ở đình làng trong những ngày cuối năm, trên ngọn treo khánh đất nung, túm lá có gai, vài dải vải hay giấy màu, có nơi treo giỏ trầu cau và đèn lồng. Theo quan niệm dân gian, cây nêu đánh dấu nơi có người ở, có chủ, có tổ tiên đang về ăn Tết, để những thứ không lành không bén mảng tới. Ở tầng nghĩa khác, đó là cây tín hiệu: thấy nêu dựng là biết nhà ấy, làng ấy đã bước vào Tết.
Bài này đi từng vật treo trên nêu, vòng vôi rắc quanh gốc, vì sao chọn tre chứ không chọn gỗ, và cây nêu khác nhau thế nào giữa các vùng. Phần sự tích cây nêu (chuyện người và quỷ tranh đất) chỉ được nhắc lướt để hiểu biểu tượng, vì đó là một mảng chuyện kể riêng. Điều nên nhớ ngay từ đầu: các chi tiết trên cây nêu khác nhau theo từng làng, từng thời; không có "bộ chuẩn" nào bắt buộc mọi nhà phải theo.
Cây nêu là gì và người Việt dựng nêu từ bao giờ
Chữ "nêu" trong tiếng Việt gần với nghĩa nêu lên, giơ lên cho người khác thấy. Cây nêu đúng là một vật được dựng cao để ai đi qua cũng nhìn thấy từ xa. Trong các ghi chép về phong tục Tết của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ, cây nêu thường là một cây tre đực thẳng, dài vài sải tay, tỉa hết cành nhánh dọc thân, chỉ chừa chùm lá ở ngọn. Trên ngọn buộc một vòng tre nhỏ hoặc một đoạn ngang để treo đồ.
Không ai xác định được năm khởi đầu của tục dựng nêu. Các nhà nghiên cứu phong tục thường xếp nó vào lớp tín ngưỡng rất cũ của cư dân trồng lúa, nơi một cây cao giữa đất bằng là thứ nối mặt đất với bầu trời. Nhiều dân tộc ở Đông Nam Á và ở Tây Nguyên cũng có cây nêu trong lễ hội của mình, hình dáng khác nhưng cùng chung ý dựng một trục cao để mời và tiễn thần linh. Vì vậy khi gặp câu "cây nêu có từ thời Hùng Vương" trên mạng, bạn nên hiểu đó là cách nói ước lệ, không phải niên đại đã được chứng minh.
Triều Nguyễn có lễ dựng nêu trong cung gọi là lễ Thướng tiêu, và lễ hạ nêu gọi là lễ Hạ tiêu. Ở Đại Nội Huế, nghi thức này được tái hiện trong những năm gần đây như một hoạt động văn hoá đầu xuân. Ngoài dân gian, cây nêu từng phổ biến ở làng quê Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ, rồi thưa dần trong nửa sau thế kỷ trước. Câu đối Tết lưu truyền rộng "Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ / Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh" cho thấy cây nêu từng là một trong những hình ảnh không thể thiếu của cái Tết làng.
Những vật treo trên ngọn nêu và nghĩa của từng thứ
Bảng dưới gom các vật hay gặp nhất trong ghi chép phong tục và trong các lần tái hiện cây nêu hiện nay. Không phải làng nào cũng treo đủ; cột nghĩa là cách giải thích phổ biến trong dân gian, không phải định nghĩa duy nhất.
| Vật treo | Hình dáng thường gặp | Cách hiểu phổ biến |
|---|---|---|
| Khánh đất nung | Mấy miếng đất nung mỏng, hình chiếc khánh nhỏ, xâu thành chùm | Gió lay khánh va nhau kêu leng keng, báo hiệu nơi này có người ở và có chủ |
| Túm lá có gai | Lá dứa dại, cành xương rồng hoặc lá cây có gai buộc thành bó | Gai nhọn là thứ người xưa tin làm những điều không lành phải tránh xa |
| Vải hoặc giấy màu | Dải vải đỏ, vàng; có nơi cắt giấy hình đuôi cá, hình cờ đuôi nheo | Màu đỏ là màu vui, màu Tết; dải bay trong gió làm nêu dễ thấy từ xa |
| Giỏ trầu cau | Giỏ tre nhỏ đựng miếng trầu, quả cau | Lời mời tổ tiên về ăn Tết, giống miếng trầu mở đầu mọi cuộc gặp |
| Hình cá chép giấy | Con cá chép cắt bằng giấy, có nơi treo cùng mũ áo | Gắn với chuyện ông Táo cưỡi cá chép về trời vào ngày 23 tháng Chạp |
| Đèn lồng | Lồng đèn giấy hoặc đèn dầu thắp ban đêm | Soi đường cho người về, làm cây nêu thấy được cả trong đêm giao thừa |
Có thể thấy phần lớn vật treo làm một trong hai việc: gây tiếng động hoặc tạo màu, tức là làm cho cây nêu được nghe thấy và được nhìn thấy. Đó là chức năng tín hiệu rất thực tế của một vật đánh dấu, trước khi được khoác thêm lớp nghĩa tín ngưỡng.
Vòng vôi hình cung tên quanh gốc nêu
Nhiều ghi chép về Tết Bắc Bộ xưa tả cảnh người nhà lấy vôi bột rắc quanh gốc nêu và ra tới cổng thành hình cây cung kèm mũi tên, mũi tên quay ra phía ngoài. Có nơi rắc thành hình bàn cờ, có nơi chỉ rắc một vòng tròn. Theo cách hiểu dân gian, cung tên là vũ khí canh cửa, quay mũi ra ngoài nghĩa là giữ cho bên trong yên ổn trong những ngày giáp Tết.
Nhìn bằng con mắt đời thường, vôi bột trắng rắc trên nền sân gạch hay sân đất là thứ rất dễ thấy, đánh dấu ranh giới khu sân nhà mình. Vôi cũng là vật quen thuộc trong nhà nông, rẻ, có sẵn, lại được dùng để khử trùng chuồng trại, nên chuyện người xưa gửi vào nó ý "sạch sẽ, trừ điều xấu" là dễ hiểu. Hai lớp nghĩa thực tế và tín ngưỡng ở đây đi song song chứ không loại trừ nhau.
Ngày nay rất ít nhà còn rắc vôi. Nếu bạn muốn tái hiện cho con cháu xem, hãy rắc trên nền đất hoặc sân xi măng ở khoảng trống, tránh lối đi trơn và tránh để trẻ nhỏ bốc nghịch, vì vôi bột gây rát da và rất hại mắt khi bay vào. Một hình cung tên vẽ bằng phấn trắng cũng truyền được đúng ý mà không có rủi ro ấy.
Vì sao cây nêu là cây tre
Tre có sẵn ở mọi làng. Luỹ tre bao quanh làng Bắc Bộ là nguồn vật liệu tại chỗ. Một cây tre thẳng chặt ở bờ ao đủ để dựng nêu mà không phải mua, không phải đẽo gọt nhiều, hết Tết còn dùng làm việc khác.
Tre cao, nhẹ, có lá ở ngọn. Một cây gỗ cùng chiều cao sẽ nặng gấp nhiều lần, khó dựng và nguy hiểm khi đổ. Tre rỗng ruột, nhẹ, lại giữ được chùm lá xanh ở ngọn nên nhìn xa vẫn thấy nêu "sống", khác hẳn một cái cột trơ.
Tre mang sẵn lớp nghĩa trong văn hoá Việt. Tre thẳng, có đốt, đâm chồi thành bụi, nên từ lâu được gắn với sự bền bỉ và với cộng đồng làng. Trong sự tích cây nêu được kể phổ biến, cây tre cao vút cùng chiếc áo cà sa trên ngọn là thứ đánh dấu đất của người. Chọn tre vì thế vừa tiện tay vừa hợp nghĩa.
Ngọn tre là trục nối đất và trời. Cách hiểu này có trong nhiều nghiên cứu về cây nêu ở cả đồng bằng lẫn miền núi: một vật thẳng đứng cao vượt mái nhà được coi là đường đi lên xuống của thần linh và tổ tiên. Vì thế dựng nêu thường đi cùng thời điểm tiễn và đón, đầu và cuối của những ngày Tết.
Cây nêu ở các vùng: Bắc, Trung, Nam khác nhau ra sao
Ở đồng bằng Bắc Bộ, cây nêu được ghi chép nhiều nhất, với khánh đất nung, lá có gai và vôi rắc cung tên. Ở Huế và các tỉnh Bắc Trung Bộ, ngoài nêu trong dân gian còn có dấu ấn của lễ Thướng tiêu trong cung đình, nơi cây nêu cao, treo cờ và đồ trang trí theo nghi thức triều đình. Nhiều làng miền Trung dựng nêu ở đình, nhà thờ họ nhiều hơn ở từng hộ.
Ở Nam Bộ, các ghi chép cũ có nhắc tới tục dựng nêu, nhưng hình ảnh cây nêu không đậm bằng cây mai, cặp dưa hấu hay mâm ngũ quả. Nhiều gia đình Nam Bộ hiện nay chưa từng thấy cây nêu thật. Bạn nên cẩn thận với các bài viết khẳng định "người miền Nam không dựng nêu"; chính xác hơn là tục này thưa dần sớm hơn và ít được ghi chép.
Các dân tộc thiểu số cũng có cây nêu, nhưng phần lớn gắn với lễ hội của bản làng như lễ mừng lúa mới, lễ hiến sinh ở Tây Nguyên, chứ không phải cây nêu Tết Nguyên đán. Cây nêu Tây Nguyên chạm khắc nhiều tầng, cắm giữa sân nhà rông, khác hẳn cây tre trơn trước sân nhà người Kinh. Nếu bạn viết hay kể cho trẻ, hãy tách hai loại cây này ra, vì gộp chung dễ làm mất ý nghĩa riêng của mỗi bên.
Ở thành phố hôm nay, cây nêu quay lại chủ yếu qua các không gian tái hiện Tết xưa ở di tích, bảo tàng, phố đi bộ, và những cây nêu nhỏ trang trí trong sảnh, ban công. Đó là cách giữ hình ảnh, còn nghĩa của nó thì vẫn cần được kể lại thì mới sống tiếp được.
Những cách hiểu sai về cây nêu hay gặp
Vì tục dựng nêu thưa đi lâu, nhiều thông tin trên mạng bị đơn giản hoá hoặc thêm thắt. Dưới đây là những điểm đáng chỉnh lại khi bạn kể hay viết về cây nêu.
- "Không dựng nêu thì năm mới gặp xui." Đây không phải nghĩa gốc. Cây nêu là một tục đánh dấu Tết, nhà có hay không có nêu đều ăn Tết như nhau; hàng triệu gia đình ngày nay không dựng nêu.
- "Vật treo nào cũng có nghĩa cố định." Mỗi làng treo một kiểu, mỗi thời giải thích một cách. Lá dứa ở làng này có thể là cành xương rồng ở làng khác; nghĩa thì chung, hình thức thì linh hoạt.
- "Cây nêu là của riêng người Kinh." Nhiều dân tộc có cây nêu, chỉ khác dịp dựng và cách trang trí. Gọi chung là "cây nêu" là quy ước tiếng Việt, mỗi dân tộc có tên gọi riêng.
- "Cây nêu càng cao càng tốt." Dân gian thích nêu cao để dễ thấy, nhưng không có quy định chiều cao. Cây quá cao trong sân hẹp, gần dây điện, là rủi ro thật, không đem lại gì thêm.
- "Cây nêu và cột cờ là một." Cột cờ ở đình, ở thành là một công trình khác, có chức năng khác. Cây nêu dựng theo mùa rồi hạ, không phải vật cố định.
Khi gặp một chi tiết lạ, cách an toàn là ghi rõ "ở một số nơi", "theo một số ghi chép", thay vì biến nó thành luật chung cho mọi nhà.
Giữ tục cây nêu hôm nay: kể lại cho đúng
Cây nêu sống được hay không phụ thuộc vào việc người lớn có kể lại cho trẻ nghe hay không. Một cây tre nhỏ dựng ở góc sân, treo vài chiếc chuông gió thay cho khánh, một túm lá dứa, dải vải đỏ, đủ để một đứa trẻ hỏi "cái này để làm gì". Câu trả lời tốt nhất không phải là doạ ma quỷ, mà là kể rằng ông bà ngày xưa dựng cây cao để báo cho cả xóm biết nhà mình đã sẵn sàng đón Tết, và để tổ tiên nhìn thấy đường về.
Nếu nhà ở chung cư, một cây nêu nhỏ để ở ban công hay cạnh bàn thờ cũng giữ được ý nghĩa đánh dấu Tết, miễn là buộc chắc, không vươn ra ngoài lan can. Nhiều không gian văn hoá đầu xuân hiện có hoạt động dựng nêu cho trẻ em tham gia; dẫn con đến xem một lần thường dễ nhớ hơn đọc mười trang sách.
Với người làm nội dung văn hoá, nên tránh hai thái cực: biến cây nêu thành vật trấn trạch có quyền năng, hoặc coi nó là chuyện mê tín cũ. Đặt nó vào đúng chỗ của một tục lệ cộng đồng, có lớp nghĩa tín ngưỡng, có lớp nghĩa thực tế, có sự khác nhau theo vùng, là cách kể vừa tôn trọng vừa tỉnh táo. Nếu cần treo thêm đồ trang trí, bạn có thể xem thêm vật phẩm trên Vật Phẩm Phong Thủy, nhưng một cây tre và vài thứ có sẵn trong nhà đã đủ.
Câu hỏi thường gặp
Cây nêu có phải bắt buộc trong ngày Tết không?
Không. Cây nêu là một tục lệ đẹp của Tết cổ truyền, nhưng không phải nghi thức bắt buộc. Rất nhiều gia đình ở cả nông thôn lẫn thành phố hiện nay không dựng nêu mà vẫn ăn Tết đầy đủ. Dựng hay không là lựa chọn của từng nhà, tuỳ không gian và mong muốn giữ nếp cũ.
Khánh đất nung treo trên nêu có thể thay bằng gì?
Khánh đất nung ngày nay khó tìm. Nhiều gia đình thay bằng chuông gió bằng tre, bằng gốm hoặc kim loại nhỏ, miễn là gió lay có tiếng kêu nhẹ. Ý của khánh là tạo tiếng động để báo có người ở, nên vật thay thế chỉ cần giữ được chức năng ấy và buộc thật chắc.
Vì sao treo lá dứa hay xương rồng trên cây nêu?
Theo quan niệm dân gian, gai nhọn khiến những điều không lành phải tránh xa. Lá dứa dại và xương rồng là thứ có sẵn ở làng quê Bắc Bộ xưa. Về mặt thực tế, đây chỉ là vật trang trí mang nghĩa biểu tượng; nếu nhà có trẻ nhỏ, nên treo cao và chọn loại gai mềm.
Cây nêu và sự tích cây nêu có liên quan gì nhau?
Sự tích cây nêu được kể phổ biến xoay quanh chuyện người và quỷ tranh đất, người dựng cây tre cao có áo cà sa ở ngọn để giữ đất. Chuyện kể giải thích vì sao có tục dựng nêu, còn tục lệ thật ngoài đời thì đa dạng hơn câu chuyện. Mỗi nơi kể một khác, nên hãy coi đây là văn học dân gian.
Có thể dựng cây nêu bằng nhựa hay kim loại không?
Về mặt trang trí thì được, nhiều nơi công cộng dùng cây nêu giả để bền và an toàn hơn. Tuy vậy, ý nghĩa của nêu gắn với cây tre thật, có lá ở ngọn, hết Tết hạ xuống. Nếu muốn giữ đúng tinh thần, một cây tre nhỏ thật vẫn gần với nếp cũ hơn.
Ở đâu còn thấy cây nêu ngày Tết?
Ngoài một số làng quê Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ còn giữ tục, cây nêu hay xuất hiện ở các di tích, bảo tàng và không gian tái hiện Tết xưa vào dịp cuối năm, trong đó có lễ dựng nêu tái hiện ở Đại Nội Huế. Lịch tổ chức thay đổi theo từng năm, nên bạn nên xem thông báo của đơn vị quản lý trước khi đến.