Dựng nêu ngày nào, hạ nêu ngày nào: từ 23 tháng Chạp đến lễ khai hạ mùng 7 Tết

Theo tục phổ biến ở Bắc Bộ, cây nêu được dựng vào ngày 23 tháng Chạp âm lịch, ngày tiễn ông Táo về trời, và hạ xuống vào ngày mùng 7 tháng Giêng, ngày được gọi là lễ khai hạ hay Tết khai hạ. Khoảng thời gian giữa hai mốc ấy được coi là những ngày Tết đúng nghĩa: việc nhà nông tạm dừng, người ta lo cúng giỗ tổ tiên, thăm hỏi, vui chơi. Có nơi dựng nêu muộn hơn, vào chiều 30 Tết hoặc chiều hôm trước giao thừa.

Với Tết Đinh Mùi 2027, mùng 1 tháng Giêng rơi vào thứ Bảy 6/2/2027 dương lịch, nên mùng 7 tháng Giêng là thứ Sáu 12/2/2027. Ngày 23 tháng Chạp phụ thuộc độ dài tháng Chạp năm Bính Ngọ, bạn nên tra lại trên lịch vạn niên in sẵn hoặc lịch của địa phương. Bài này giải thích vì sao lại là hai mốc đó, lễ dựng và hạ nêu trong cung đình Huế, và trong nhà thường dân ngày khai hạ diễn ra thế nào.

Vì sao dựng nêu vào ngày 23 tháng Chạp

Ngày 23 tháng Chạp là ngày cúng ông Công ông Táo. Theo tín ngưỡng dân gian, Táo quân là vị thần bếp coi sóc việc trong nhà, đến ngày này cưỡi cá chép về trời báo cáo một năm của gia chủ, tới đêm giao thừa mới trở lại. Trong mấy ngày vắng vị thần giữ nhà ấy, người xưa dựng cây nêu như một vật đánh dấu thay thế, để những gì không lành biết rằng đất này có chủ.

Cũng từ ngày 23, nhịp sinh hoạt của làng quê chuyển hẳn sang Tết: quét dọn nhà cửa, lau bàn thờ, sắm sửa, gói bánh. Cây nêu được dựng lên trước sân là tín hiệu cho cả xóm biết nhà mình đã "vào Tết". Vì vậy cũng có thể nhìn ngày dựng nêu như một mốc lịch của cộng đồng, giống như việc treo một dấu hiệu chung để mọi người cùng bắt nhịp.

Một số nơi dựng nêu vào chiều 30 tháng Chạp, hoặc chiều 29 nếu tháng Chạp năm đó thiếu. Cách làm này gặp nhiều ở những làng mà nêu được dựng chung ở đình, khi việc làng đã xong xuôi. Cả hai cách đều có trong ghi chép, không cách nào là "sai". Nếu gia đình bạn có nếp riêng, cứ theo nếp nhà; nếu chưa có, ngày 23 tháng Chạp là mốc phổ biến nhất để tham khảo.

Vì sao hạ nêu vào ngày mùng 7 tháng Giêng

Mùng 7 tháng Giêng được gọi là ngày khai hạ, nghĩa là mở ra mùa làm ăn mới sau những ngày nghỉ Tết. Dân gian coi đây là ngày kết thúc chuỗi Tết Nguyên đán; hạ cây nêu là động tác khép lại Tết, đánh dấu việc trở về với ruộng đồng, buôn bán. Ở nhiều làng, ngày này cũng là lúc các trò vui đầu xuân bắt đầu thưa đi để nhường cho mùa vụ.

Trong cách tính của người xưa, sáu ngày đầu năm gắn với sáu loài vật nuôi theo một quan niệm có nguồn gốc từ sách vở Trung Hoa, và ngày thứ bảy được gọi là ngày "nhân nhật", ngày của con người. Việc người Việt chọn mùng 7 để khép Tết có thể liên quan tới quan niệm này, dù không phải sách nào cũng nối hai chuyện với nhau. Bạn nên coi đây là một cách giải thích được nhắc tới, không phải nguyên nhân duy nhất.

Cần phân biệt hạ nêu với hoá vàng. Hoá vàng là lễ tiễn tổ tiên sau Tết, nhiều nhà làm vào mùng 3 hoặc mùng 4, có nhà làm muộn hơn tuỳ nếp. Hạ nêu là thu dọn vật đánh dấu Tết, thường muộn hơn. Hai việc này có thể rơi vào hai ngày khác nhau mà không mâu thuẫn gì, vì một việc thuộc lễ cúng gia tiên, một việc thuộc không gian sân nhà.

Lịch dựng và hạ nêu theo các cách làm khác nhau

Bảng dưới tóm các mốc thường gặp. Ngày âm lịch là cố định theo tục; ngày dương lịch của năm 2027 chỉ ghi ở những mốc đã đổi chắc chắn.

Nếu bạn đọc thấy một ngày dương lịch khác cho cùng mốc âm lịch, hãy kiểm lại bằng lịch chính thức; sai lệch thường đến từ việc nhầm năm hoặc nhầm tháng thiếu, tháng đủ.

Lễ Thướng tiêu và lễ Hạ tiêu trong cung đình Huế

Dưới triều Nguyễn, việc dựng nêu trong Kinh thành Huế được tổ chức thành nghi lễ gọi là lễ Thướng tiêu (dựng nêu) vào cuối năm, và lễ Hạ tiêu (hạ nêu) vào đầu năm mới. Tài liệu triều đình còn lại ghi rằng cây nêu cung đình được dựng ở nhiều nơi trong Kinh thành và các cơ quan, đi cùng nghi thức có quan lại tham dự. Đây là bằng chứng cho thấy cây nêu không chỉ là tục làng mà từng được nhà nước phong kiến đưa vào lễ chế.

Trong những năm gần đây, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế nhiều lần tái hiện lễ Thướng tiêu tại Đại Nội vào dịp cuối năm âm lịch, thu hút người dân và khách du lịch. Người xem có thể thấy cây nêu cao, treo cờ và các vật trang trí theo kiểu cung đình, khác hẳn cây nêu tre mộc mạc ở làng quê. Lịch tái hiện thay đổi theo từng năm, nên nếu muốn xem bạn cần theo dõi thông báo của đơn vị quản lý di tích.

Điểm đáng chú ý là cả cung đình lẫn dân gian đều giữ cấu trúc hai mốc: dựng khi bước vào Tết, hạ khi Tết qua. Thời điểm cụ thể có thể lệch nhau đôi ngày giữa các ghi chép, nhưng ý nghĩa khung thời gian của Tết thì giống nhau. Đây cũng là lý do khi viết về cây nêu, nên nói rõ mình đang tả nêu của làng, của đình hay của cung đình.

Ngày khai hạ trong nhà thường dân diễn ra thế nào

Ngày mùng 7 tháng Giêng trong nhà thường dân không có nghi thức thống nhất. Dưới đây là trình tự hay gặp khi gia đình còn giữ cây nêu; bạn bỏ bớt hay thêm tuỳ nếp nhà.

1. Buổi sáng, nhiều nhà thắp hương báo tổ tiên rằng Tết đã qua, con cháu trở lại việc làm ăn. Lễ vật tuỳ nhà, không có chuẩn bắt buộc; phần mâm cúng nên hỏi người lớn trong họ.
2. Tháo các vật treo trên ngọn nêu trước: khánh, chuông, lồng đèn, giỏ trầu. Những thứ dùng lại được thì lau khô, gói cất cho năm sau.
3. Hạ thân tre xuống từ từ, có người đỡ ngọn, người giữ gốc. Không để cây đổ tự do ra phía đường hay vào mái nhà hàng xóm.
4. Túm lá khô, giấy màu, lá dứa thì gom lại xử lý gọn như rác vườn. Nhiều nhà đốt các vật bằng giấy cùng lúc hoá vàng, nhưng ở thành phố nên theo quy định về đốt rác của khu dân cư.
5. Thân tre còn tốt thì dùng làm cọc, làm giàn, không có gì phải kiêng. Nếp cũ của làng quê vốn tận dụng mọi thứ, cây nêu cũng không ngoại lệ.
6. Quét lại chỗ gốc nêu, lấp hố nếu đã đào, để sân không còn chỗ trũng gây vấp ngã.

Ngày khai hạ cũng là dịp nhiều làng mở hội nhỏ, nhiều nhà đi lễ đầu năm. Việc hạ nêu không cần làm vào giờ cố định; nhà bận thì làm lúc nào thuận tiện trong ngày.

Dựng nêu chung ở đình làng: việc của cả cộng đồng

Ở những làng còn giữ tục, cây nêu lớn nhất thường không nằm trong sân nhà ai mà dựng ở sân đình hoặc đầu làng. Việc chọn cây tre, chặt, chở về, dựng lên thường do phe giáp, đội thanh niên hoặc ban khánh tiết của làng đảm nhận, có người cao tuổi đứng xem và nhắc cách làm. Cây nêu chung vì thế là việc của cả cộng đồng, thời điểm dựng và hạ do làng bàn với nhau chứ không theo ý một nhà.

Cách làm này giải thích vì sao các ghi chép về ngày dựng nêu không thống nhất: nêu của từng hộ thường dựng sớm, theo ngày tiễn ông Táo; nêu của làng có thể dựng muộn hơn, khi việc chuẩn bị hội xuân đã xong. Ngày hạ cũng vậy, nhiều làng giữ nêu tới khi hội làng đầu năm kết thúc. Nếu bạn về một làng cụ thể, cách chắc nhất để biết lệ là hỏi các cụ trong ban quản lý di tích hoặc người trông đình.

Hiện nay, nhiều địa phương đưa việc dựng nêu chung vào chương trình văn hoá đầu xuân, mời học sinh cùng tham gia treo đồ, nghe kể ý nghĩa. Đây là cách giữ tục có hiệu quả hơn việc mỗi nhà tự làm, vì vừa an toàn, vừa có người lớn tuổi truyền lại những chi tiết mà sách vở không ghi hết.

Lỡ chưa hạ nêu đúng ngày thì sao

Không có điều gì xảy ra vì để nêu thêm vài ngày. Cây nêu là vật đánh dấu thời gian Tết; để lâu hơn chỉ có nghĩa là dấu hiệu ấy chưa được thu lại. Những lời đồn kiểu "để nêu quá mùng 7 là gặp hạn" không có trong các ghi chép phong tục đáng tin, và không nên dùng để làm ai lo lắng.

Có nơi hạ nêu vào ngày khác. Một số làng hạ nêu sau rằm tháng Giêng, khi hội làng kết thúc, nhất là ở nơi cây nêu dựng chung tại đình. Điều đó cho thấy ngày hạ phụ thuộc vào nhịp sinh hoạt của từng cộng đồng.

Lý do thực tế để hạ đúng hẹn. Sau Tết, tre bắt đầu khô, các vật treo bằng giấy và vải bạc màu, gặp mưa xuân dễ mục. Một cây tre cao đứng lâu trong sân cũng dễ đổ khi có gió lớn. Hạ nêu đúng mùng 7 vì thế vừa giữ nếp vừa gọn gàng.

Nếu đi vắng cả kỳ nghỉ. Có gia đình về quê ăn Tết rồi lên thành phố trước mùng 7. Khi đó có thể nhờ người nhà hạ giúp, hoặc hạ trước khi đi. Ý của tục là khép Tết, không phải bắt người ta ở lại cho bằng được.

Câu hỏi thường gặp

Năm 2027 hạ nêu vào ngày nào dương lịch?

Tết Đinh Mùi 2027 có mùng 1 tháng Giêng là thứ Bảy 6/2/2027, nên mùng 7 tháng Giêng, ngày hạ nêu theo tục phổ biến, là thứ Sáu 12/2/2027. Nếu làng bạn hạ nêu vào ngày khác, hãy theo lệ làng và kiểm lại trên lịch vạn niên.

Có nhất thiết phải dựng nêu đúng ngày 23 tháng Chạp không?

Không nhất thiết. Ngày 23 tháng Chạp là mốc phổ biến nhất vì trùng ngày tiễn ông Táo, nhưng nhiều nơi dựng chiều 30 hoặc chiều 29 tháng Chạp. Điều quan trọng là cây nêu có mặt trong những ngày Tết; dựng sớm hay muộn vài ngày không làm thay đổi ý nghĩa của tục.

Lễ khai hạ và lễ hoá vàng có phải là một không?

Không phải. Hoá vàng là lễ tiễn tổ tiên sau mấy ngày Tết, thường làm vào mùng 3 hoặc mùng 4 tuỳ nhà. Khai hạ là ngày mùng 7, đánh dấu Tết kết thúc và việc làm ăn bắt đầu, gắn với việc hạ nêu. Hai việc có thể cách nhau vài ngày.

Ngày nhân nhật mùng 7 là gì?

Đây là cách gọi ngày mùng 7 tháng Giêng trong quan niệm có nguồn gốc từ sách vở Trung Hoa, theo đó mỗi ngày đầu năm gắn với một loài, ngày thứ bảy là ngày của con người. Không phải nơi nào ở Việt Nam cũng biết hay dùng cách gọi này, nên chỉ coi là một lớp nghĩa tham khảo.

Thân tre sau khi hạ nêu có cần kiêng gì không?

Không có kiêng kỵ phổ biến nào bắt buộc. Nếp làng quê là tận dụng thân tre làm cọc, làm giàn hay làm củi. Các vật treo bằng giấy thì nhiều nhà đốt cùng lúc hoá vàng; ở đô thị nên tuân theo quy định về đốt rác của nơi mình ở.

Xem lễ Thướng tiêu ở Huế vào lúc nào?

Lễ Thướng tiêu thường được tái hiện tại Đại Nội Huế vào những ngày cuối năm âm lịch, nhưng lịch cụ thể thay đổi theo từng năm và theo kế hoạch của đơn vị quản lý di tích. Bạn nên theo dõi thông báo chính thức của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế trước khi đi.