Hái lộc đầu năm là tục người Việt, sau khi đi lễ đình chùa đêm giao thừa hoặc sáng mùng 1, ngắt một nhánh cây nhỏ đang nảy chồi non mang về nhà cắm lên bàn thờ hay vào bình, với mong ước năm mới mọi việc đâm chồi nảy lộc. "Lộc" ở đây vừa là chồi non của cây, vừa đồng âm với chữ lộc trong phúc lộc. Cành được chọn thường là cành đa, đề, si, sanh, những cây đứng lâu năm ở sân đình chùa và hay ra lộc vào cuối đông.
Tục này đẹp ở ý nghĩa nhưng cũng gây chuyện: cây cổ thụ ở nhiều di tích từng bị bẻ trụi cành trong một đêm, người chen nhau đến ngã. Bài này giải nghĩa chữ lộc, nguồn gốc của tục, những thay đổi gần đây ở các đình chùa, và cách mang cành lộc về, giữ, xử lý khi héo sao cho phải lẽ. Bài không bàn về các loại lộc lễ khác như đồ cúng, phong bao; đó là chuyện của một mục riêng.
Chữ "lộc" và vì sao lại là cành cây
Tiếng Việt có hai chữ "lộc" gặp nhau trong tục này. Một là lộc theo nghĩa thuần Việt: chồi non, búp non của cây, như trong "cây đâm chồi nảy lộc". Hai là lộc gốc Hán (禄), chỉ bổng lộc, phúc lộc, những điều tốt lành được hưởng. Hai nghĩa đồng âm này chồng lên nhau rất tự nhiên vào dịp cuối đông đầu xuân, khi nhiều loài cây ở Bắc Bộ bắt đầu nhú chồi.
Vì vậy một cành cây có lộc non trở thành hình ảnh trọn vẹn cho mong ước đầu năm: sự sống đang bắt đầu, và sự đủ đầy sắp tới. Mang một cành như thế về nhà là mang theo hình ảnh ấy, đặt nó lên bàn thờ là "báo" với tổ tiên rằng con cháu đã có lộc đầu năm.
Chọn cây ở đình chùa thay vì cây trong vườn nhà cũng có lý do. Đình chùa là nơi cả cộng đồng tụ về đêm giao thừa, cây ở đó thường là cây già, sống qua nhiều đời người, được coi là cây "có phúc". Cành lộc từ đó mang thêm ý được chia phần phúc của nơi thờ tự. Đây là lớp nghĩa tín ngưỡng; xét về mặt thực vật, cành đa ở chùa và cành đa ngoài đường không khác gì nhau.
Tục hái lộc có từ bao giờ và ở đâu
Các sách viết về phong tục Việt Nam đầu thế kỷ trước đã ghi tục đi lễ đêm giao thừa và hái một cành lộc mang về. Tục này đậm nhất ở đồng bằng Bắc Bộ, nơi đình chùa nằm ngay trong làng và có cây đa, cây đề trước sân. Đường về nhà sau giao thừa, cành lộc thường đi cùng bó hương, có nơi người ta xin lửa ở đình chùa mang về thắp, gọi chung là "lấy lộc".
Ở miền Trung và miền Nam, người đi lễ đầu năm cũng xin lộc, nhưng hình thức đa dạng hơn: có nơi nhận một nhánh cây, có nơi nhận gói muối, gói gạo, quả quýt, bao lì xì nhỏ của nhà chùa phát. Tức là "lộc" không nhất thiết là cành cây; cành cây là dạng phổ biến nhất ở Bắc Bộ.
Không có tư liệu xác định chính xác thời điểm tục bắt đầu. Cách giải thích phổ biến cho rằng tục nảy sinh từ lớp tín ngưỡng nông nghiệp coi trọng mùa xuân và sự nảy mầm, rồi gắn với không gian đình chùa khi đi lễ giao thừa thành nếp. Bạn nên dè dặt với những bài khẳng định tục hái lộc "có từ thời Lý" hay một đời vua cụ thể nếu không kèm nguồn.
Các loại cành lộc thường gặp và lý do được chọn
Cành lộc không có loài bắt buộc. Bảng dưới gom những loài hay được chọn ở đình chùa Bắc Bộ và lý do thực tế phía sau.
| Loài cây | Vì sao hay được chọn | Lưu ý |
|---|---|---|
| Đa | Cây già có ở hầu hết đình chùa, sân làng; ra lộc non đỏ hồng vào cuối đông | Nhựa trắng có thể gây kích ứng da, rửa tay sau khi cầm |
| Đề, bồ đề | Gắn với chùa, lá hình tim, lộc non màu đỏ đồng đẹp | Cây ở chùa thường được giữ gìn kỹ, nhiều nơi không cho bẻ |
| Si, sanh | Cùng họ với đa, sống lâu, cành mềm dễ ngắt | Thường được trồng thế, uốn dáng, bẻ cành làm hỏng dáng cây |
| Sung | Tên gợi "sung túc", có khi kèm chùm quả non | Cành giòn, dễ gãy dập |
| Lộc vừng | Tên có chữ "lộc", lá non đỏ | Thường là cây cảnh trong khuôn viên, không phải cây để bẻ |
| Cành trúc, cành tre non | Có sẵn quanh chùa, mọc nhanh | Hợp làm lộc phát sẵn, đỡ hại cây cổ thụ |
Nhìn bảng sẽ thấy: cây được ưa chuộng nhất cũng là cây dễ bị tổn thương nhất, vì đó thường là cây cổ thụ được cả làng giữ gìn. Đó là lý do nhiều nơi chuyển sang phát lộc sẵn.
Vì sao nhiều đình chùa không còn cho bẻ cành
Mỗi đêm giao thừa, một ngôi chùa lớn ở thành phố có thể đón hàng nghìn lượt người. Nếu mỗi người ngắt một nhánh, cây cổ thụ sẽ trụi lá non chỉ trong vài giờ, thậm chí gãy cả cành lớn khi người trèo lên. Báo chí nhiều năm đã đưa hình ảnh cây trong sân di tích bị bẻ xơ xác sau giao thừa, cùng cảnh chen lấn, xô ngã.
Vì vậy nhiều đình chùa, đền phủ đã chuyển sang các hình thức khác: chuẩn bị sẵn cành lộc cắt tỉa từ cây trong khuôn viên hoặc mang từ nơi khác về để phát; phát lộc bằng bao lì xì nhỏ, gói muối, gói gạo, tờ giấy có chữ thư pháp; dựng rào quanh cây cổ thụ và cử người hướng dẫn. Có nơi bày cành lộc ngoài cổng do người bán mang tới.
Những thay đổi này không làm mất ý nghĩa của tục. Lộc là ở tấm lòng muốn mang một điều tốt lành về nhà, không nằm ở việc tự tay bẻ được một cành trên cây cổ thụ. Chính người giữ chùa, giữ đình cũng là người hiểu rõ nhất rằng cây được bảo vệ thì năm sau mới còn lộc cho người khác.
Cây cổ thụ chịu gì sau một mùa hái lộc
Nhìn từ phía cái cây, mỗi nhánh bị bẻ là một vết thương hở. Khác với vết cắt gọn bằng kéo của người làm vườn, cành bẻ bằng tay thường bị tước vỏ, dập thớ gỗ, để lại mép rách. Ở cây già, những vết như vậy liền chậm, là chỗ cho nấm, mối và côn trùng xâm nhập. Một năm vài trăm vết, nhiều năm liền, cây có thể suy dần, rụng lá sớm, chết cành ở tán thấp, đúng phần cây mà người ta vẫn ngắt lộc.
Vào cuối đông, nhiều loài cây ở Bắc Bộ đang dồn sức cho đợt chồi mới. Chồi non bị ngắt đúng lúc ấy là cây mất phần lá sẽ nuôi nó cả mùa xuân. Đây không phải lời doạ mà là sinh lý thực vật bình thường, và cũng là lý do những người trông coi di tích lo nhất vào đêm giao thừa.
Ở nhiều nơi, cây đa, cây đề trong sân đình chùa không chỉ là một cái cây mà là một phần của di tích, gắn với ký ức của cả làng. Khi một cây như thế phải chống, phải băng bó, rồi có khi phải chặt vì mục, cộng đồng mất đi một thứ không mua lại được. Nghĩ đến điều đó, một cành lộc phát sẵn ở cổng chùa trở nên đáng quý hơn nhiều.
Xin lộc đầu năm sao cho văn minh
Nếu bạn muốn giữ tục hái lộc khi đi lễ giao thừa hay sáng mùng 1, có thể làm theo những gợi ý sau. Không có nghi thức chuẩn bắt buộc; đây là cách ứng xử phù hợp với không gian chung.
- Quan sát xem nơi mình đến có chỗ phát lộc sẵn không. Nếu có, nhận lộc ở đó, không bẻ thêm từ cây.
- Nếu nơi ấy vẫn cho ngắt cành, chỉ ngắt một nhánh nhỏ cỡ một gang tay ở tầm thấp, chỗ có nhiều nhánh. Không trèo, không đu kéo cành cao, không bẻ cành lớn.
- Không bẻ cành ở cây có rào chắn, có biển hay dây khoanh, hoặc khi người trông coi đã nhắc.
- Đi theo dòng người, không chen lấn. Đêm giao thừa đông và tối, trẻ em và người già dễ ngã nhất ở những chỗ tụ lại quanh gốc cây.
- Cầm cành lộc chĩa ngọn xuống khi đi trong đám đông để không chọc vào mắt người khác.
- Mỗi nhà một cành là đủ; không cần mang về thật nhiều cho "nhiều lộc".
Ngoài ra, cành lộc mua ở cổng đình chùa, cành lấy từ cây trong vườn nhà mình hoặc một nhánh cây xanh khoẻ mạnh từ chậu cảnh cũng mang trọn ý "nảy lộc" như cành ngắt ở chùa.
Mang cành lộc về nhà: cắm ở đâu, giữ thế nào, khi héo thì làm gì
Cắm ở đâu. Nhiều gia đình cắm cành lộc trên bàn thờ, cạnh bình hoa, hoặc cắm vào lọ nước đặt nơi phòng khách. Không có quy định vị trí bắt buộc; chỗ sạch sẽ, trang trọng là được. Có nhà cài cành lộc lên khung cửa như cách báo đã có lộc đầu năm.
Giữ cho tươi. Cắt vát gốc cành, cắm vào nước sạch, thay nước một đến hai ngày một lần. Cành đa, si chảy nhựa trắng ở vết cắt, nên rửa tay sau khi cầm và tránh để nhựa dính vào mắt. Nhiều cành có thể giữ lá xanh được hơn một tuần.
Khi cành héo. Lá héo, rụng là chuyện tự nhiên của một cành đã rời cây, không mang điềm gì. Nhiều nhà gom cành lộc khô hoá cùng vàng mã ngày hoá vàng hoặc ngày rằm; nhiều nhà vùi xuống gốc cây trong vườn hay cho vào chậu đất làm phân. Cách nào cũng được, miễn là gọn gàng, không vứt bừa ra đường.
Có nên giâm cành lộc thành cây không. Cành đa, si, sanh có thể ra rễ khi cắm lâu trong nước hoặc giâm xuống đất. Đây là một cách giữ lộc thú vị với trẻ nhỏ. Chỉ cần lưu ý đa, si lớn rất nhanh, rễ khoẻ, nên trồng trong chậu nhỏ hoặc nơi rộng, không trồng sát móng nhà.
Câu hỏi thường gặp
Hái lộc vào lúc nào là đúng?
Theo nếp phổ biến, người ta hái lộc sau khi đi lễ đêm giao thừa hoặc trong sáng mùng 1 Tết. Nhiều người hái lộc trong cả những lần đi lễ đầu năm ở tháng Giêng. Không có giờ chuẩn bắt buộc; điều quan trọng là cách xin lộc không làm hại cây và không gây chen lấn.
Cành lộc có nhất thiết phải lấy ở chùa không?
Không nhất thiết. Ý nghĩa của cành lộc nằm ở hình ảnh chồi non đầu năm. Một cành lộc nhận ở nơi phát sẵn, một nhánh cây trong vườn nhà hay mua ở cổng chùa đều mang cùng ý ấy. Lấy ở đình chùa là nếp quen, không phải điều kiện.
Không hái được lộc đầu năm thì có sao không?
Không có gì xảy ra cả. Hái lộc là một tục đẹp để gửi gắm mong ước, không phải nghi thức quyết định may rủi. Rất nhiều gia đình không đi lễ giao thừa và không hái lộc mà năm mới vẫn bình thường như mọi năm.
Cành lộc khô có được vứt đi không?
Có thể bỏ đi một cách gọn gàng, không có điều gì phải lo. Nhiều nhà hoá cành lộc khô cùng vàng mã hoặc vùi xuống đất vườn, chậu cây. Ở đô thị, chỉ cần cho vào rác hữu cơ đúng nơi quy định. Tránh vứt bừa ra đường hay xuống ao hồ.
Phân biệt hái lộc với xin lộc lễ như thế nào?
Hái lộc trong bài này là mang một cành cây có chồi non về nhà sau khi đi lễ đầu năm. Xin lộc lễ là nhận lại một phần đồ cúng sau khi lễ xong, như hoa quả, bánh kẹo. Hai việc cùng mang ý nhận điều tốt lành nhưng là hai tục khác nhau.
Có nên mang cành lộc lên xe máy trong đêm giao thừa?
Nên giữ cành nhỏ, cầm chắc hoặc buộc vào túi, không để cành chĩa ra ngoài khi đi xe trong đêm đông người. Nếu bạn đi một mình, buộc cành lộc vào giỏ xe hoặc để trong túi sẽ an toàn hơn cầm trên tay khi lái.