Cây thiêng là một cái cây cụ thể mà cộng đồng quanh nó đối xử khác hẳn những cây còn lại: không chặt, không bẻ cành, có khi thắp hương, có khi chỉ giữ một khoảng cách kính nể. Nó không phải tên một loài. Cùng là cây đa, một cây ở đầu làng có thể được giữ suốt mấy trăm năm, trong khi một cây đa mọc ở bờ mương bị phát đi mà không ai bận lòng. Điều làm nên chữ "thiêng" nằm ở mối quan hệ giữa cái cây và những người sống quanh nó.
Bài này tách mối quan hệ ấy thành từng lớp: lớp niềm tin cổ xưa rằng vật gì cũng có hồn, lớp hình ảnh cây nối trời với đất trong thần thoại, lớp tuổi tác và ký ức, lớp vị trí trong không gian làng, lớp sự tích. Mục đích là để bạn nhìn một cây cổ thụ ở quê mình mà hiểu vì sao các cụ giữ nó, thay vì chỉ nghe "cây ấy thiêng lắm" rồi thôi. Chuyện thờ vị thần cây như một nhiên thần đã có ở trang chuyên về thần linh; ở đây trọng tâm là chính cái cây.
"Thiêng" là một quan hệ, không phải một đặc tính của loài cây
Trong tiếng Việt, chữ "thiêng" thường đi với những thứ người ta không dám coi thường: đất thiêng, giờ thiêng, lời thề thiêng. Gọi một cái cây là thiêng tức là đặt nó ra ngoài vòng sử dụng thông thường. Gỗ của nó không đem làm củi, lá của nó không ai hái cho trâu, gốc của nó không ai đào. Nó vẫn là thực vật, vẫn ra lá, rụng lá, sâu ăn như mọi cây khác, nhưng người ta đã đồng ý với nhau rằng cây này phải được để yên.
Vì "thiêng" là một sự đồng ý chung, nó có thể sinh ra và mất đi. Một cây non trồng ở sân đình mới dựng chưa ai coi là thiêng; ba đời sau, khi nó đã che mát cho bao nhiêu lễ hội, người làng tự khắc kiêng. Ngược lại, khi một làng giải thể, dân đi hết, cây đầu làng cũ có thể chỉ còn là một cây to giữa ruộng, rồi bị hạ mà ít người hay. Nhìn như vậy sẽ thấy câu hỏi "cây này có thiêng không" thật ra là câu hỏi "cộng đồng quanh cây này đang giữ nó thế nào".
Cách nhìn này cũng giúp tránh hai thái độ cực đoan. Một là coi mọi cây to là có "vong", có "thần", rồi sợ hãi vô cớ. Hai là gạt hết đi như chuyện mê tín, không thấy rằng phía sau một lệ kiêng chặt cây thường là cả trăm năm cộng đồng dựa vào cái cây ấy để lấy bóng mát, làm mốc, làm nơi hội họp. Cả hai đều bỏ sót phần quan trọng nhất: con người đã sống với cái cây như thế nào.
Năm lớp lý do khiến một cái cây được thiêng hoá
Lớp niềm tin vạn vật có hồn. Cư dân nông nghiệp cổ ở Đông Nam Á, trong đó có tổ tiên người Việt, tin rằng núi, sông, đá, cây đều có phần hồn. Cây càng to, càng già thì phần hồn ấy càng được hình dung là mạnh. Đây là lớp nền, có trước Phật giáo, Nho giáo và Đạo giáo du nhập.
Lớp hình ảnh cây nối trời đất. Nhiều thần thoại trên thế giới và ở Việt Nam kể về một cây khổng lồ chạm tới trời. Cây cổ thụ cao vượt mọi mái nhà dễ gợi lại hình ảnh ấy, thành cái trục đứng giữa làng mà người ta ngước nhìn.
Lớp tuổi tác. Một cây đa, cây đề có thể sống lâu hơn nhiều thế hệ người. Ông nội ngồi dưới gốc, cháu nội vẫn ngồi đúng chỗ ấy. Cái cây trở thành thứ duy nhất trong làng đã "thấy" mọi đời, và người ta kính nó như kính bậc cao niên.
Lớp vị trí. Cây thiêng hiếm khi mọc tình cờ. Nó đứng ở đầu làng, cạnh đình, bên giếng, ở ngã ba, trên gò mả, nơi đầu nguồn nước. Chỗ đứng đã quan trọng thì cái cây đứng ở đó cũng mang phần quan trọng ấy.
Lớp sự tích và biến cố. Một cây từng che cho làng qua trận bão, từng là nơi khởi nghĩa tụ quân, từng bị sét đánh mà vẫn sống, hay gắn với một câu chuyện lạ được kể đi kể lại. Câu chuyện bám vào cây, và cây mang thêm một tầng nghĩa.
Dấu hiệu cho biết một cây đang được cộng đồng coi là thiêng
Không có tấm bảng nào ghi "cây thiêng". Người làng nhận ra bằng những dấu hiệu nhỏ, và người ngoài đến thăm cũng nên tập nhìn ra chúng để cư xử cho phải:
- Ở gốc có bát hương, bệ gạch nhỏ, miếu thấp hoặc chỉ một phiến đá phẳng đặt hoa quả; chân hương còn mới nghĩa là có người vẫn thắp đều.
- Thân cây được quấn vải đỏ, vải vàng, hoặc buộc một vòng dây; ở các bản vùng cao có khi là dây mây, cành cây cắm theo kiểu riêng của dân tộc ấy.
- Quanh gốc có đồ thờ cũ được mang ra đặt lại: bình vôi, bát hương sứt, tượng nhỏ, bài vị đã mờ.
- Cây có cành khô, cành gãy mà không ai thu dọn làm củi, dù xung quanh là nhà dân.
- Đường làng, bờ ruộng, thậm chí đường nhựa sau này uốn vòng qua gốc cây thay vì đi thẳng.
- Người già trong làng gọi cây bằng một cách gọi kính cẩn, kiêng nói to, kiêng trẻ con trèo nghịch.
Gặp một trong các dấu hiệu này, cách cư xử đơn giản nhất là coi gốc cây như một góc nhỏ của đình chùa: không ngồi lên bệ thờ, không xê dịch đồ đặt ở đó, không chụp ảnh lấn vào lúc người khác đang lễ. Bạn không cần tin như họ tin, chỉ cần tôn trọng một không gian mà họ đã giữ qua nhiều đời.
Cây thiêng của người Kinh và cây thiêng ở các bản làng vùng cao
Ở làng người Kinh vùng đồng bằng, cây thiêng thường đứng một mình hoặc thành cụm nhỏ, gắn với đình, chùa, miếu và đầu làng. Loài hay gặp là đa, đề, gạo, si, sanh, muỗm, thị, lim. Cái cây là một điểm trong không gian làng, quanh nó vẫn là ruộng, vườn, nhà ở. Người ta giữ cây vì cây ấy đứng ở chỗ quan trọng và vì nó già.
Ở nhiều dân tộc vùng núi phía Bắc và Tây Nguyên, đơn vị thiêng thường lớn hơn: cả một khu rừng. Người Thái, Mông, Dao, Hà Nhì, Cơ Tu và nhiều dân tộc khác có rừng cấm, rừng thiêng, rừng đầu nguồn, nơi không được phát nương, không được săn bắn, không được chặt cây. Trong khu rừng ấy thường có một cây chủ được coi là nơi ngự của thần rừng hay thần bản, quanh đó có lễ cúng định kỳ. Phần rừng thiêng và lễ cúng rừng có bài riêng ở hai danh mục khác của trang; ở đây chỉ cần thấy rằng "cây thiêng" và "rừng thiêng" là hai cấp độ của cùng một cách nghĩ.
Điểm chung của hai kiểu là cây hoặc rừng được thiêng hoá luôn gắn với một nguồn sống chung: bóng mát cho làng, nước cho ruộng, gỗ dựng nhà chung, chỗ cư trú của chim thú. Lệ kiêng chính là cách cộng đồng giữ lấy nguồn sống ấy khi chưa có điều luật nào viết thành văn.
Phân biệt cây thiêng với những khái niệm hay bị trộn lẫn
Trên mạng và trong lời kể, "cây thiêng" hay bị dùng lẫn với vài khái niệm gần nó. Bảng dưới giúp tách ra để bạn đọc tài liệu, nghe chuyện cho đúng chỗ.
| Khái niệm | Nói về điều gì | Khác cây thiêng ở chỗ |
|---|---|---|
| Cây cổ thụ | Cây sống rất lâu, thân lớn | Cổ thụ là chuyện tuổi và kích thước; nhiều cổ thụ trong rừng sâu không ai thờ, không gắn với cộng đồng nào |
| Thần cây | Vị thần được tin là ngự ở cây | Thần cây là đối tượng thờ; cây thiêng là cái cây được giữ gìn, có nơi không thờ vị thần nào cả |
| Cây phong thủy | Cây cảnh mang tên gọi may mắn | Phần lớn là tên thương mại gần đây, không gắn với cộng đồng hay lịch sử của một cây cụ thể |
| Cây trong nhà Phật | Bồ đề, vô ưu, sala gắn với cuộc đời Đức Phật | Ý nghĩa đến từ kinh điển, áp cho cả loài; cây thiêng dân gian là một cá thể cụ thể của một làng |
| Cây được công nhận di sản | Cây đạt tiêu chí của một chương trình bảo tồn | Đó là danh hiệu do tổ chức xét duyệt; cây thiêng là sự thừa nhận tự nhiên của dân làng, có trước mọi danh hiệu |
Một cây có thể mang cùng lúc nhiều nhãn: vừa là cổ thụ, vừa có miếu thần cây, vừa được công nhận danh hiệu bảo tồn. Tách nhãn ra chỉ để mỗi câu chuyện được kể đúng nguồn của nó.
Cây thiêng hôm nay: còn lại gì khi làng đã thành phố
Đô thị hoá làm nhiều làng ven đô thành phường, đường làng thành phố, ao đình bị lấp. Thế nhưng ở rất nhiều nơi, cây đa, cây gạo, cây si của làng cũ vẫn đứng đó, giữa vỉa hè hay trong một khoảnh sân nhỏ kẹp giữa nhà ống. Gốc cây vẫn có bát hương, vẫn có người quét lá mỗi sáng. Cái cây thành dấu vết cuối cùng còn nhìn thấy của một không gian làng đã biến mất.
Ở những nơi ấy, lệ kiêng chặt cây thường giúp cây sống sót qua các đợt mở đường, xây nhà. Người quản lý đô thị cũng dè dặt hơn khi đụng vào một cây có bát hương, vì họ biết sẽ có nhiều người lên tiếng. Nhìn theo hướng bảo tồn, lòng kính cây của cư dân là một hàng rào mềm giữ lại những mảng xanh hiếm hoi của phố.
Mặt trái là cây già trong phố chịu nhiều sức ép: rễ bị bê tông phủ kín, thân bị đóng đinh treo đồ, gốc bị đốt hương đốt vàng mã sát vỏ, tán bị cắt vẹt để tránh dây điện. Giữ cây thiêng hôm nay vì thế không chỉ là kiêng chặt, mà còn là chăm cho cây sống được: để đất quanh gốc thở, đưa chỗ hoá vàng ra xa, mời người có chuyên môn kiểm tra cành mục trước mùa bão. Kính cây mà để cây chết dần vì chính những thứ người ta mang đến dâng là điều đáng tiếc.
Đọc và kể về cây thiêng cho tỉnh táo
Mỗi làng có câu chuyện riêng về cây của mình, và đó là tài sản văn hoá đáng ghi lại. Khi nghe hoặc kể lại, bạn có thể giữ ba thói quen. Thứ nhất, tách điều nhìn thấy được với điều được kể: cây có miếu, có bát hương là điều nhìn thấy; cây "hiển linh" là điều được kể. Thứ hai, hỏi xem câu chuyện ấy do ai kể, từ bao giờ, có ghi chép nào không. Thứ ba, đặt câu chuyện cạnh lợi ích thực tế mà cái cây mang lại cho làng.
Với trẻ nhỏ, cách kể dễ hiểu nhất là: các cụ giữ cây này vì nó già hơn tất cả mọi người, vì nó che mát cho làng, và vì làng mình đã hứa với nhau sẽ không chặt nó. Câu chuyện thần, ma có thể kể như truyện cổ, nhưng đừng dùng nó để doạ trẻ. Một đứa trẻ lớn lên biết kính cây vì hiểu cây, sẽ giữ cây lâu hơn đứa trẻ chỉ biết sợ.
Nếu bạn đang ghi chép về cây thiêng của làng mình để lưu lại, hãy ghi những điều chắc chắn trước: vị trí, loài cây theo cách gọi của làng, những gì có ở gốc, các ngày người làng thường thắp hương, lời kể của các cụ kèm tên người kể. Đừng tự ước tuổi cây hay đoán năm trồng nếu không có căn cứ; con số sai lan đi rất khó sửa.
Câu hỏi thường gặp
Có phải cây đa nào cũng là cây thiêng không?
Không. Cây đa hay được thiêng hoá vì sống lâu, tán rộng và thường đứng ở đầu làng, cạnh đình. Nhưng chữ thiêng gắn với một cái cây cụ thể mà cộng đồng đã giữ gìn, không áp cho cả loài. Một cây đa mọc tự nhiên ở bờ mương không mang ý nghĩa ấy.
Cây thiêng khác cây có thần ở điểm nào?
Cây có thần là cây mà người ta tin có một vị thần ngự, thường kèm miếu và lễ thờ. Cây thiêng rộng hơn: có cây chỉ được giữ gìn, kiêng chặt vì già và vì ký ức chung, không thờ vị thần nào. Phần thần cây được bàn ở các trang chuyên về thần linh.
Người không tin có nên tỏ ra kính trọng cây thiêng của làng khác không?
Nên, theo cách bạn vẫn tôn trọng nhà thờ, chùa chiền của người khác. Không cần thắp hương hay khấn vái, chỉ cần không ngồi lên bệ thờ, không xê dịch đồ đặt ở gốc, không bẻ cành, không nói lời chế giễu ngay trước mặt người đang lễ.
Vì sao cây thiêng thường là cây to và già?
Cây to và già sống lâu hơn nhiều thế hệ, đứng ở chỗ ai cũng thấy, che bóng cho cả làng, nên dễ thành mốc chung và nơi gửi ký ức. Một cây non chưa có thời gian để gắn với đời sống cộng đồng như thế.
Cây thiêng trong phố bị chết thì có phải điềm gì không?
Không nên đọc thành điềm. Cây già trong phố thường chết vì rễ bị bê tông phủ kín, gốc bị đốt hương sát vỏ, thân bị đóng đinh, tán bị cắt mạnh, hoặc vì sâu bệnh. Nên mời người có chuyên môn xem nguyên nhân để giữ những cây còn lại.
Muốn ghi chép về cây thiêng của làng mình thì bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ những điều nhìn thấy: vị trí, tên loài theo cách gọi của làng, những gì có ở gốc, ảnh chụp theo mùa. Sau đó ghi lời kể của các cụ kèm tên người kể và thời điểm kể. Tránh tự đoán tuổi cây hay năm trồng khi không có căn cứ.