Cây trầu bà quen thuộc nhất ở Việt Nam là trầu bà vàng, loài Epipremnum aureum thuộc họ Ráy, quê gốc ở đảo Mo'orea thuộc quần đảo Société (Polynésie thuộc Pháp) giữa Thái Bình Dương, nay đã được trồng và mọc hoang khắp vùng nhiệt đới. Tên "trầu bà" là tên Việt thuần, đặt theo hình lá hình tim giống lá trầu ăn với cau; chữ "bà" có lẽ để phân biệt với cây trầu thật. Người nói tiếng Anh gọi cây là pothos hay "devil's ivy", tức dây thường xuân của quỷ, vì cây gần như không thể giết được.
Khác với kim tiền hay phát tài, trầu bà mang một cái tên không dính gì đến tiền bạc, nhưng vẫn được xếp vào nhóm "cây phong thủy" và được giới thiệu là cây "thu hút tài lộc", "xua khí xấu". Bài này kể về cái tên, về cây, về những điều thú vị ít người biết như chuyện lá non lá già khác hẳn nhau, và về nhựa cây cần để ý trong nhà có trẻ nhỏ, vật nuôi.
Từ một hòn đảo Thái Bình Dương ra khắp thế giới
Mo'orea là một hòn đảo núi lửa nhỏ gần Tahiti. Trầu bà được mô tả từ đó, nhưng nhờ dễ nhân giống bằng khúc thân, cây theo chân con người đi khắp vùng nhiệt đới và cận nhiệt. Ở nhiều nơi như Hawaii, Florida, Sri Lanka, nam Ấn Độ, một số đảo Thái Bình Dương, cây thoát ra ngoài tự nhiên, leo phủ kín thân cây rừng, và bị coi là loài xâm lấn vì che lấp cây bản địa.
Ở Việt Nam, trầu bà được trồng phổ biến trong nhà, ngoài hiên, leo cột, rủ chậu treo, cắm thuỷ canh trong lọ thuỷ tinh. Ngoài vườn, ở miền Nam, cây leo lên thân cây lớn và phát triển lá rất to, có khi người ta không nhận ra đó vẫn là cây trầu bà nhỏ xinh trong chậu treo ở nhà.
Cây có sức sống bền bỉ: một đoạn thân có mắt cắm nước vài tuần là ra rễ; cây chịu bóng, chịu khô vừa phải, chịu được không khí phòng máy lạnh. Đây chính là lý do cây được gọi đùa là "dây của quỷ" trong tiếng Anh, và cũng là lý do người Việt nhìn cây như biểu tượng của sự sinh sôi, bám trụ.
Lá non và lá già: một cây, hai dáng
Lá trong chậu là lá "non". Trầu bà trồng chậu thường có lá hình tim, dài bằng bàn tay, nguyên vẹn, có vệt vàng. Đây là dạng lá của cây ở giai đoạn non, khi thân bò hoặc rủ xuống.
Leo lên cao, lá đổi dạng. Khi thân bám được vào thân cây lớn hay cột gỗ ẩm và leo lên cao, cây chuyển sang dạng trưởng thành: lá to gấp nhiều lần, có thể dài tới nửa mét hoặc hơn, phiến lá xẻ thùy, có lỗ. Nhiều người thấy cây này ở vườn miền Nam và tưởng là một loài khác.
Thân rủ xuống thì lá nhỏ lại. Ngược lại, ngọn cây rủ xuống từ chậu treo hay từ trên cao thường cho lá nhỏ dần. Cây "biết" mình đang leo lên hay rủ xuống qua hướng mọc và ánh sáng.
Hiện tượng này có tên riêng. Các nhà thực vật gọi việc một cây có hai dạng lá rất khác nhau theo giai đoạn sống là hiện tượng dị hình lá. Nhiều cây leo họ Ráy có đặc điểm này, nên người trồng thường cắm cọc rêu cho trầu bà leo để có lá to hơn, còn ai thích lá nhỏ thì để cây rủ.
Điều này lý giải chuyện "trầu bà to ở vườn chùa". Trầu bà leo kín thân cây cổ thụ ở sân đình, vườn chùa, công viên với lá to như lá chuối non vẫn là cùng một loài với cây trong lọ trên bàn làm việc. Không có giống "trầu bà khổng lồ" nào khác.
Những cây được bán với tên trầu bà
Ngoài trầu bà vàng, nhiều cây leo họ Ráy khác cũng được bán dưới tên trầu bà kèm một chữ phụ. Chúng có thể khác chi, nhưng cùng chung đặc điểm có nhựa chứa canxi oxalat.
| Tên hay gọi | Đặc điểm | Thuộc nhóm nào |
|---|---|---|
| Trầu bà vàng | Lá hình tim xanh có vệt vàng, leo hoặc rủ | Epipremnum aureum |
| Trầu bà ngọc, trầu bà cẩm thạch | Lá có nhiều mảng trắng kem hoặc đốm trắng | Các giống chọn lọc của Epipremnum aureum |
| Trầu bà đế vương | Lá to, dày, bóng, xanh đậm hoặc đỏ tía, mọc thành khóm không leo nhiều | Các giống lai thuộc chi Philodendron |
| Trầu bà lá xẻ | Lá to xẻ thùy sâu | Thường là một số loài Philodendron hoặc Monstera, tuỳ nơi bán |
| Trầu bà nam mỹ, trầu bà lá tim | Lá tim nhỏ, mỏng, xanh trơn, thân mảnh | Thường là Philodendron hederaceum |
Cách phân biệt trầu bà vàng với trầu bà lá tim (Philodendron) mà người trồng hay dùng: lá trầu bà vàng dày hơn, có rãnh lõm dọc cuống lá; lá non của Philodendron mọc ra trong một bao lá mỏng rồi bao khô đi. Với người đọc bình thường, biết rằng "trầu bà" là cả một nhóm cây khác nhau đã đủ để không ngạc nhiên khi hai chậu cùng tên trông rất khác.
Cây hầu như không ra hoa
Một chi tiết thú vị: trầu bà vàng trồng làm cảnh gần như không bao giờ ra hoa, kể cả khi đã leo cao và có lá trưởng thành. Các nhà thực vật học đã tìm hiểu hiện tượng này và cho rằng cây bị thiếu khả năng tạo ra một loại hoóc môn thực vật cần cho việc khởi động ra hoa. Khi được xử lý bằng hoóc môn ấy trong điều kiện thí nghiệm, cây có thể ra hoa dạng mo bông như các cây họ Ráy khác.
Vì cây hầu như không ra hoa, không có hạt, gần như toàn bộ cây trầu bà trên thế giới được nhân giống bằng giâm cành. Nói cách khác, chậu trầu bà ở nhà bạn rất có thể là một nhánh nối dài từ những cây đã được giâm đi giâm lại suốt nhiều chục năm, qua tay vô số người trồng.
Quanh trầu bà vì thế có lời đồn "trầu bà ra hoa là điềm lạ", tương tự lời đồn về hoa kim tiền hay hoa lưỡi hổ. Nếu bạn thấy một cây gọi là trầu bà trổ hoa, khả năng cao đó là một loài Philodendron hay Monstera mang tên trầu bà, những chi ra hoa dễ hơn. Còn chuyện điềm báo thì không có cơ sở nào.
Trầu bà trong nhà và lời giới thiệu "lọc không khí"
Giống lưỡi hổ, trầu bà nằm trong danh sách cây của thí nghiệm năm 1989 do NASA tài trợ về khả năng làm giảm hợp chất bay hơi trong buồng kín. Từ đó, cây được giới thiệu là "lọc không khí". Các phân tích sau này chỉ ra rằng trong căn phòng thật có thông gió, đóng góp của vài chậu cây là rất nhỏ; mở cửa và giảm nguồn khói, hơi sơn có tác dụng lớn hơn nhiều.
Lời giới thiệu "xua khí xấu", "kéo tài lộc" thì không có cách kiểm chứng; đó là lớp ý nghĩa gắn với hình ảnh cây xanh tốt, leo cao, rủ dài, gợi sự sinh sôi. Người Việt vốn có thói quen nhìn cây leo bám như hình ảnh gắn bó, bền chặt, như trầu với cau trong sự tích, nên trầu bà dễ được đón nhận.
Điều có thật là trầu bà làm góc nhà xanh hơn với rất ít công chăm, và một nhánh trầu bà giâm trong lọ nước là món quà nhỏ dễ thương. Chỉ cần nhớ thay nước lọ thường xuyên, vì lọ nước đứng là chỗ muỗi đẻ trứng.
Lá trầu, miếng trầu và cái tên trầu bà
Muốn hiểu vì sao người Việt nhìn một cây leo từ Thái Bình Dương mà nghĩ ngay đến lá trầu, cần nhớ lá trầu từng có vị trí thế nào trong đời sống. Tục ăn trầu với cau và vôi có mặt ở Việt Nam từ rất lâu; tục ngữ có câu "miếng trầu là đầu câu chuyện", lễ dạm ngõ, ăn hỏi không thể thiếu trầu cau, và sự tích trầu cau được kể cho trẻ nhỏ khắp ba miền. Lá trầu hình tim, xanh bóng, gân rõ là hình ảnh mà người Việt nào cũng quen mắt.
Vì vậy, khi gặp một cây leo có lá hình tim xanh bóng tương tự, việc gọi nó là "trầu" kèm một chữ phân biệt là lối đặt tên tự nhiên. Lối ấy cũng thấy ở nhiều cây khác: "bà" và "ông" hay được ghép vào tên cây, tên con vật để chỉ một dạng khác của thứ quen thuộc. Điều đáng chú ý là trong nhóm cây phong thủy, trầu bà là một trong số ít cây mang tên Việt thuần, không qua chữ Hán hay tiếng Anh.
Cây trầu không thật thuộc họ Hồ tiêu, cùng họ với tiêu, lá lốt; lá dày, có mùi cay nồng khi vò. Trầu bà thuộc họ Ráy, vò lá không có mùi đó, và nhựa gây rát. Hai cây giống nhau ở hình lá mà khác nhau ở gần như mọi thứ còn lại, nên cái tên vừa gợi được nét thân quen, vừa là chỗ dễ nhầm cần biết để tránh.
Nhựa trầu bà và an toàn trong nhà
Là cây họ Ráy, trầu bà chứa tinh thể canxi oxalat. Trẻ nhỏ hay vật nuôi nhai lá có thể bị rát, sưng miệng, chảy dãi, nôn. Mèo đặc biệt hay bị thu hút bởi những nhánh trầu bà rủ dài từ kệ, chậu treo vì chúng đung đưa như đồ chơi. Các danh mục cây độc cho thú cưng đều xếp trầu bà vào nhóm gây hại cho chó mèo.
Để an toàn, chậu treo nên treo đủ cao, cắt bớt những nhánh rủ xuống gần mặt đất hoặc gần chỗ mèo nằm; không để lá rụng trên sàn; đeo găng khi cắt tỉa nếu da nhạy cảm, rửa tay sau khi làm. Nếu trẻ nhai phải lá, lau sạch miệng, cho súc miệng nếu trẻ biết, theo dõi; khi sưng nhiều, khó nuốt, khó thở thì đi cấp cứu ngay. Với vật nuôi, liên hệ bác sĩ thú y.
Không có căn cứ để dùng lá trầu bà vào việc ăn uống hay chữa bệnh, và tuyệt đối không nhầm lá trầu bà với lá trầu không dùng để ăn trầu, gói bánh hay nấu nước. Hai cây chỉ giống nhau ở hình lá; trầu không thuộc họ Hồ tiêu, còn trầu bà thuộc họ Ráy có nhựa gây kích ứng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cây có tên là trầu bà?
Lá trầu bà hình tim, xanh bóng, rất giống lá trầu không dùng để ăn trầu, nên người Việt đặt tên theo đó. Chữ "bà" có lẽ để phân biệt với cây trầu thật. Đây là tên Việt thuần, không dịch từ tiếng Hán hay tiếng Anh.
Cây trầu bà có nguồn gốc từ đâu?
Trầu bà vàng có quê gốc ở đảo Mo'orea, quần đảo Société thuộc Polynésie thuộc Pháp giữa Thái Bình Dương. Nhờ dễ giâm cành, cây được đưa đi khắp vùng nhiệt đới và ở một số nơi đã mọc hoang, bị coi là loài xâm lấn.
Trầu bà leo cây ngoài vườn lá to có phải loài khác không?
Thường vẫn là cùng loài. Khi leo lên cao, trầu bà chuyển sang dạng lá trưởng thành rất to, có thể xẻ thùy và có lỗ. Cây trong chậu treo, thân rủ xuống thì giữ dạng lá non nhỏ hình tim.
Cây trầu bà có độc với mèo không?
Có. Trầu bà chứa tinh thể canxi oxalat; mèo nhai lá có thể chảy dãi, cào miệng, nôn. Mèo hay vờn các nhánh rủ dài, nên treo chậu cao và cắt bớt nhánh sát đất. Nếu mèo có dấu hiệu bất thường, hãy đưa đến bác sĩ thú y.
Trầu bà đế vương có phải trầu bà không?
Trầu bà đế vương là tên thương mại của các giống lai thuộc chi Philodendron, lá to dày, mọc thành khóm, khác chi với trầu bà vàng Epipremnum. Cả hai cùng họ Ráy và đều có nhựa gây kích ứng.
Trầu bà có ra hoa không?
Trầu bà vàng trồng làm cảnh hầu như không ra hoa. Các nhà khoa học cho rằng cây thiếu khả năng tự tạo một hoóc môn cần cho việc ra hoa; trong thí nghiệm có bổ sung hoóc môn, cây mới ra hoa. Cây mang tên trầu bà mà trổ hoa thường là Philodendron hoặc Monstera.