Các lăng vua triều Nguyễn ở Huế không đứng trơ trọi mà được đặt giữa đồi thông, hồ nước, vườn cây; cây là một phần của thiết kế lăng ngay từ đầu, dùng để tạo thế núi, che chắn, dẫn hướng và gợi không khí tĩnh mặc. Nhiều đồi quanh lăng được phủ thông, sân lăng có những cây cổ thụ và cây hoa, hồ trong lăng trồng sen. Nhìn một khu lăng như nhìn một khu vườn lớn, bạn sẽ hiểu vì sao các lăng Huế được nhiều người coi là những mẫu mực về kiến trúc cảnh quan.
Bài này đi qua vai trò của cây trong lăng tẩm Huế: thông trên đồi, cây trong sân và quanh bi đình, sen dưới hồ, sự khác nhau giữa các lăng, và việc giữ cây trong một quần thể di sản thế giới. Những chi tiết về lịch sử xây từng lăng, về kiến trúc từng hạng mục là đề tài riêng; ở đây chỉ nhắc khi giúp đọc phần cây cối.
Lăng là một khu vườn, không chỉ là ngôi mộ
Khái niệm "lăng tẩm" bao gồm phần lăng, nơi an táng, và phần tẩm, nơi thờ cúng. Ở Huế, nhiều lăng vua còn là một quần thể rộng với hồ, đảo, đình tạ, lối đi quanh co, nên cảm giác khi đến không giống đến một nghĩa trang mà giống bước vào một khu vườn được tổ chức công phu. Phần cây cối vì thế không phải trang trí thêm mà là một lớp của bố cục.
Các vua Nguyễn thường cho xây lăng khi còn tại vị, có lăng được dùng như nơi nhà vua lui tới nghỉ ngơi. Tư liệu về lăng Tự Đức thường kể vua dùng khu lăng của mình làm nơi thư nhàn, làm thơ, câu cá trước khi băng hà. Khi một khu lăng được nghĩ cho cả người sống lẫn người đã khuất, cây cối và mặt nước được chăm chút như trong một hoa viên.
Cách tổ chức ấy kế thừa quan niệm chọn đất táng của phương Đông: tìm nơi có núi làm chỗ dựa, có đồi làm tay ngai hai bên, có nước tụ phía trước. Cây trên những ngọn đồi ấy giúp hình núi đầy đặn hơn, mềm hơn, và giữ cho đất đồi không bị xói. Đồi trọc thì thế núi lộ ra khô cứng; đồi phủ thông thì lăng như nằm trong lòng tay của thiên nhiên.
Đồi thông Huế: cây của lăng và của cả vùng
Nhắc đến lăng tẩm Huế, nhiều người nghĩ ngay tới thông. Những đồi thông quanh các lăng phía tây nam kinh thành là hình ảnh quen thuộc trong ảnh, trong thơ và trong ký ức du khách. Thông chịu được đất đồi nghèo, sống lâu, xanh quanh năm, tán thưa cho ánh sáng lọt xuống, tiếng gió qua lá thông tạo âm thanh đặc trưng mà người ta hay gọi là thông reo.
Trong truyền thống Trung Hoa và các nước chịu ảnh hưởng, tùng bách, thông được trồng quanh mộ phần như biểu tượng của sự bền bỉ, không đổi màu trước giá rét. Sách Luận ngữ có câu nổi tiếng về việc phải đến mùa lạnh mới biết tùng bách là loài rụng lá sau cùng, và câu ấy thường được dẫn để nói về khí tiết. Lớp nghĩa biểu tượng ấy hợp với lăng mộ, nơi người ta muốn gửi gắm sự trường tồn.
Ngày nay, đồi thông quanh lăng không chỉ là cảnh của di tích mà còn là mảng xanh của cả vùng ven Huế. Đồi Thiên An gần lăng Khải Định là ví dụ được nhiều người biết, nơi người Huế và du khách tìm đến để dạo giữa rừng thông. Việc giữ những đồi thông ấy vừa là giữ cảnh quan di sản, vừa là giữ môi trường sống cho cả vùng đô thị.
Đọc cây trong từng phần của một khu lăng
Mỗi lăng có bố cục riêng, nhưng có thể nhận ra một số mẫu chung khi đi qua các phần của lăng. Bảng dưới là cách đọc tổng quát, giúp bạn biết nên nhìn gì khi tham quan.
| Phần của lăng | Cây hay gặp | Vai trò trong bố cục |
|---|---|---|
| Đồi bao quanh, núi tựa | Thông, cây rừng | Làm đầy thế núi, che chắn, tạo nền xanh phía sau |
| Lối vào, sân chầu | Hàng cây hai bên, cây cổ thụ | Dẫn hướng, tạo nhịp đi chậm, che nắng cho lối dài |
| Quanh bi đình, điện thờ | Đại, cây hoa, cây cảnh tạo dáng | Làm mềm kiến trúc đá gạch, tạo điểm nhìn |
| Hồ, đảo trong lăng | Sen, súng, cây ven bờ | Phản chiếu kiến trúc, tạo vùng nghỉ mắt và gió mát |
| Khu mộ chính | Cây thưa, thảm cỏ, tường bao | Giữ không gian trang nghiêm, thoáng, không che khuất mộ |
Khi đi tham quan, thử đứng ở một điểm cao trong lăng và nhìn quanh. Bạn sẽ thấy cây không mọc ngẫu nhiên mà được đặt để mở hoặc khép tầm nhìn, đưa mắt người xem về phía những công trình chính.
Mỗi lăng một tính cách cây cối
Các lăng vua Nguyễn không giống nhau, và phần cây cối phản ánh tính cách từng lăng. Những lăng thời đầu và giữa triều như lăng Gia Long, lăng Minh Mạng, lăng Tự Đức gắn chặt với thiên nhiên: đồi, hồ, rừng thông, mặt nước rộng. Người tham quan thường mô tả lăng Gia Long hoang sơ giữa núi đồi, lăng Minh Mạng trang nghiêm và cân đối với hồ nước, lăng Tự Đức thơ mộng như một hoa viên.
Lăng Khải Định, xây vào đầu thế kỷ hai mươi, thiên về kiến trúc với vật liệu bê tông và lối trang trí khảm sành sứ cầu kỳ, nằm trên sườn núi dốc. Phần cây cối ở đây không giữ vai trò chủ đạo như ở các lăng trước, nhưng sườn đồi xung quanh vẫn phủ cây xanh làm nền.
Sự khác biệt ấy cho thấy cây trong lăng không theo một khuôn cố định mà theo ý đồ của người xây và theo địa hình. Khi tìm hiểu, bạn nên đọc thêm tư liệu của các cơ quan bảo tồn di tích Huế, nơi có những nghiên cứu chuyên sâu về cảnh quan từng lăng, thay vì dựa vào những mô tả ngắn trên mạng xã hội vốn hay gán ý nghĩa tuỳ tiện cho từng cây.
Sen, súng và mặt nước: nửa còn lại của cảnh quan lăng
Nếu đồi thông là phần khung, thì hồ nước là phần mềm của nhiều khu lăng Huế. Hồ được đào để tụ nước phía trước theo quan niệm chọn đất, lấy đất đắp thành gò, thành đảo, rồi trồng sen, súng trên mặt hồ và cây ven bờ. Mùa hè sen nở, hương sen theo gió vào các đình tạ ven hồ; mùa khác mặt hồ phẳng lặng phản chiếu mái điện, tán thông.
Mặt nước còn làm mát cả khu lăng trong cái nắng gay gắt của mùa hè Huế, và là chỗ người xưa ngồi câu cá, ngắm trăng, đọc sách. Những đình tạ, nhà thuỷ tạ bên hồ được đặt ở chỗ có tầm nhìn đẹp nhất qua mặt nước sang hàng cây phía đối diện. Đó là kiểu bố cục mà các nhà nghiên cứu kiến trúc cảnh quan hay gọi là mượn cảnh: dùng cây và nước ở xa làm phông cho không gian gần.
Giữ hồ sen trong lăng không đơn giản. Hồ cần nạo vét bùn định kỳ, kiểm soát bèo, rong lấn, giữ nước không bị ô nhiễm từ khu dân cư xung quanh. Khi hồ xuống cấp, sen tàn, mặt nước đục, cả khu lăng mất đi một nửa vẻ đẹp dù kiến trúc vẫn nguyên. Vì vậy trong các dự án tu bổ, phần cây và nước thường được tính cùng với phần công trình.
Giữ cây trong một quần thể di sản thế giới
Cây là một phần của di sản. Quần thể di tích Cố đô Huế được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá thế giới năm 1993. Cảnh quan cây xanh, đồi thông, mặt nước là một phần giá trị của quần thể, nên việc chặt, trồng, thay cây trong khu lăng đều phải được tính như một hoạt động bảo tồn.
Bão là mối lo lớn nhất. Huế nằm trong vùng hay có bão và mưa lớn. Sau những trận bão mạnh, nhiều cây cổ thụ trong các khu di tích bị gãy đổ. Việc kiểm tra, tỉa cành, chống đỡ cây già trước mùa mưa bão là việc thường niên của đơn vị quản lý.
Trồng lại đúng loài, đúng chỗ. Khi cây cũ đổ, hướng thường được ưu tiên là trồng lại loài cây phù hợp với tư liệu lịch sử, ở vị trí gần như cũ, để giữ đúng bố cục cảnh quan. Trồng loài mới chỉ vì đẹp hay vì mọc nhanh có thể làm sai lệch cảnh quan gốc.
Rừng thông cần người giữ. Đồi thông dễ cháy vào mùa nắng nóng và dễ bị lấn chiếm làm nơi chôn cất, xây dựng. Giữ đồi thông quanh lăng là việc của cả cơ quan quản lý lẫn cộng đồng sống quanh đó.
Du khách cũng có phần. Không hút thuốc, không đốt lửa trong rừng thông, không bẻ cành, không khắc chữ lên thân cây. Những điều tưởng nhỏ ấy giúp mảng xanh của lăng được giữ cho các thế hệ sau.
Gợi ý khi tham quan lăng để ngắm cây
Nếu bạn đến Huế và muốn nhìn lăng qua lớp cây cối, vài gợi ý sau giúp chuyến đi có thêm chiều sâu.
- Đi vào buổi sáng sớm hoặc chiều muộn, khi ánh sáng nghiêng qua tán thông và mặt hồ còn phẳng lặng.
- Đi chậm theo lối chính, để ý lúc nào tầm nhìn bị cây khép lại, lúc nào mở ra hướng về công trình.
- Dừng ở bờ hồ, nhìn hình ảnh kiến trúc phản chiếu giữa bóng cây; đó là một chủ ý thiết kế ở nhiều lăng.
- Đi vào mùa sen nở nếu muốn thấy hồ trong lăng ở trạng thái đẹp nhất.
- Mang theo một cuốn sách hoặc tài liệu của đơn vị bảo tồn di tích Huế để đối chiếu; hướng dẫn viên tại chỗ thường nắm rõ lịch sử cây cối từng lăng.
- Giữ trật tự và giữ vệ sinh, đặc biệt trong khu mộ chính và các điện thờ.
Nếu có thêm thời gian, hãy ghé một vài lăng ít khách hơn của các bà hoàng hậu, hoàng thân nằm rải rác trên các đồi quanh Huế. Nhiều nơi trong số đó cây cối mọc tự nhiên hơn, ít được chỉnh trang, cho bạn thấy một khu lăng trông thế nào khi thiên nhiên dần lấn lại. Cảnh ấy giúp hiểu vì sao việc chăm cây là phần không thể thiếu của công tác bảo tồn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lăng mộ hay trồng thông?
Thông sống lâu, xanh quanh năm, chịu đất đồi nghèo và gió. Trong văn hoá phương Đông, tùng bách, thông tượng trưng cho sự bền bỉ, không đổi trước giá rét, nên hợp với nơi an táng. Thêm vào đó, thông trên đồi giữ đất và tạo cảnh quan đẹp cho khu lăng.
Cây trong lăng tẩm Huế có từ thời vua Nguyễn không?
Một phần cây cổ thụ có tuổi rất cao, nhưng nhiều cây đã được trồng lại qua các thời kỳ sau chiến tranh, sau bão. Muốn biết một cây cụ thể có từ khi nào cần tra tư liệu của đơn vị bảo tồn di tích, không nên đoán bằng mắt hay tin lời đồn trên mạng.
Có được hái hoa sen, bẻ cành thông trong lăng không?
Không nên. Lăng tẩm là di sản được bảo vệ, cây cối và mặt nước là một phần của di sản. Hái hoa, bẻ cành vừa làm hỏng cảnh quan, vừa có thể vi phạm nội quy khu di tích. Hãy chụp ảnh và để lại cây cho người sau ngắm.
Lăng nào ở Huế có cảnh cây cối và hồ nước đẹp nhất?
Mỗi người cảm một khác. Nhiều du khách thích lăng Tự Đức vì giống một hoa viên với hồ, đảo và rừng thông; người khác thích lăng Minh Mạng vì sự cân đối giữa kiến trúc và mặt nước. Nên dành thời gian đi chậm ở ít nhất hai lăng để tự so sánh.
Đồi thông quanh lăng có bị ảnh hưởng bởi đô thị hoá không?
Có. Ven đô Huế mở rộng, nhiều đồi thông chịu áp lực từ xây dựng, làm nghĩa địa, đường giao thông. Các khu nằm trong vùng bảo vệ di tích được quản lý chặt hơn. Giữ đồi thông là việc cần sự phối hợp giữa cơ quan quản lý và người dân quanh vùng.
Có nên trồng thông quanh mộ gia đình giống lăng vua không?
Thông là cây lớn, rễ lan rộng và cần nhiều đất. Quanh một ngôi mộ gia đình nhỏ, trồng thông có thể làm rễ lan vào mộ và che kín khu đất. Nếu muốn có cây xanh, nên chọn cây nhỏ hơn hoặc trồng thông ở rìa khu đất, cách xa mộ.