Phần lớn các gia đình Việt trồng cỏ hoặc cây bụi thấp trên và quanh mộ phần, và tránh trồng cây thân gỗ lớn sát mộ; lý do thực tế là rễ cây lớn có thể làm nứt mộ, lệch bia, lan vào huyệt, còn trong quan niệm dân gian nhiều nơi kiêng để rễ cây "xuyên" vào mộ. Hai lớp lý do ấy, dù xuất phát khác nhau, dẫn tới cùng một lời khuyên: mộ nên xanh nhưng gọn, cây lớn nếu có thì đứng ở rìa khu đất.
Tục trồng cây ở mộ khác nhau giữa các vùng, giữa mộ đất và mộ xây, giữa nghĩa trang làng và mộ trong vườn nhà. Bài này đi qua từng trường hợp, gợi ý loại cây hợp, những điều nên kiêng có lý lẽ thực tế, và cách chăm cây khi mỗi năm chỉ đến mộ vài lần. Việc xây mộ, sửa mộ, cải táng là chuyện riêng, ở đây chỉ bàn chuyện cây.
Vì sao người ta muốn mộ có cây
Với nhiều gia đình, một ngôi mộ xanh cỏ là dấu hiệu con cháu còn chăm nom. Mộ trơ đất, cỏ dại mọc um tùm gợi cảm giác bị bỏ quên, nên dịp Thanh minh, dịp cuối năm, việc đầu tiên của người đi tảo mộ là phát cỏ dại, đắp lại đất, trồng lại cỏ hay cây nhỏ. Cây xanh trên mộ vì thế mang nghĩa của sự tiếp nối và chăm sóc.
Cây còn có công năng rất thực: cỏ giữ lớp đất đắp trên mộ đất khỏi bị mưa xói; hàng cây bụi quanh mộ giúp nhận ra mộ nhà mình giữa một nghĩa trang đông đúc; cây có hoa làm chỗ đứng thắp hương bớt khô khan. Ở những vùng nắng gắt, một cây nhỏ đứng cạnh mộ cũng cho người đi tảo mộ chút bóng mát.
Trong ca dao, thơ văn, hình ảnh nấm mộ xanh cỏ thường đi cùng nỗi nhớ người đã khuất. Lớp cảm xúc ấy giải thích vì sao nhiều người coi việc trồng cây trên mộ là một phần của đạo hiếu, chứ không chỉ là việc làm vườn.
Tục trồng cây ở mộ theo vùng
Mỗi vùng có cách làm riêng, phụ thuộc vào kiểu mộ, đất đai và tập quán. Bảng dưới gom những gì hay gặp; ở từng làng, từng dòng họ vẫn có thể khác.
| Vùng | Kiểu mộ phổ biến | Cây hay trồng | Lý do chính |
|---|---|---|---|
| Đồng bằng Bắc Bộ | Mộ đất ngoài đồng chờ cải táng, mộ xây sau cải táng | Cỏ trên mộ đất, cây bụi nhỏ hoặc không trồng | Mộ sẽ được bốc sau vài năm; đất ruộng quý |
| Trung du, miền núi phía Bắc | Mộ trên đồi, sườn núi | Cỏ, cây rừng có sẵn, thông ở nghĩa trang chung | Đồi rộng, giữ đất chống xói |
| Ven biển miền Trung | Mộ trên đồi cát | Phi lao, cây bụi chịu cát, cỏ chịu hạn | Chắn gió cát, giữ cát không vùi mộ |
| Nam Bộ | Mộ xây trong vườn nhà, nghĩa trang gia tộc | Cây vườn quanh mộ, cỏ, hoa, cây bụi | Mộ ở ngay đất nhà, gần gũi với sinh hoạt gia đình |
| Nghĩa trang quy hoạch mới | Mộ xây theo lô | Cỏ thảm, cây bụi viền, hoa thấp theo quy định | Ban quản lý có quy định chung về cảnh quan |
Điểm đáng nói là ở Nam Bộ, nhiều gia đình chôn cất ông bà ngay trong vườn nhà, nên cây quanh mộ chính là cây vườn: xoài, mít, dừa, cau. Người ta vẫn giữ khoảng cách để rễ không phá mộ, nhưng không coi việc có cây ăn trái gần mộ là điều kiêng.
Loại cây nên cân nhắc cho mộ phần
Cỏ. Lựa chọn phổ biến và an toàn nhất. Cỏ phủ đất mộ, giữ đất khỏi xói, dễ cắt tỉa mỗi lần tảo mộ. Nên chọn loại cỏ chịu hạn, mọc thấp, ít phải chăm vì một năm gia đình chỉ đến vài lần.
Cây bụi thấp có hoa. Những loài bụi nhỏ, ra hoa quanh năm, chịu nắng được trồng viền quanh mộ xây. Cây giữ dáng gọn, không cao quá thành mộ, rễ nông nên ít ảnh hưởng tới công trình.
Cây lá kim dáng gọn. Tùng tháp, trắc bách diệp trồng ở hai góc phía trước mộ được nhiều gia đình chọn vì dáng trang nghiêm, xanh quanh năm, mọc chậm. Nên trồng cách thành mộ một khoảng để rễ không ép vào.
Vạn tuế, cây đại ở rìa khu đất. Hai loài sống lâu, hay gặp ở lăng mộ. Nếu khu đất đủ rộng, có thể trồng ở rìa, xa mộ. Cần nhớ vạn tuế có hạt và lá độc với trẻ nhỏ và vật nuôi.
Cây thân gỗ lớn. Chỉ nên trồng ở khu đất rộng như nghĩa trang dòng họ, đặt ở rìa, cách xa mộ. Không trồng đa, si, bàng, xà cừ sát mộ vì rễ khoẻ, lan xa, dễ phá công trình.
Những điều kiêng và lý lẽ thực tế phía sau
Nhiều vùng có lời dặn không để cây mọc trên đỉnh mộ, không để rễ cây đâm vào mộ, không trồng cây có gai hay cây có nhựa trắng sát mộ. Theo quan niệm dân gian, rễ cây xuyên vào mộ làm người đã khuất "không yên", cây gai thì "đâm", cây nhựa trắng thì "chảy". Những cách nói này là tín niệm của từng gia đình, bài không bàn đúng sai về mặt tín ngưỡng.
Đặt cạnh lý lẽ thực tế, các lời kiêng ấy phần lớn đều có cơ sở dễ hiểu. Rễ cây đâm vào mộ làm nứt thành mộ, đẩy lệch bia, có thể gây sụt lún; khi cải táng, rễ cây quấn chặt làm việc bốc mộ khó khăn. Cây có gai làm người đi tảo mộ dễ bị thương, nhất là trẻ con. Một số cây có nhựa trắng gây kích ứng da, cây có hạt độc nguy hiểm cho trẻ nhỏ.
Lời kiêng phổ biến khác là cây tự mọc trên mộ, ví dụ cây dại do chim mang hạt tới, phải nhổ đi sớm. Lý do thực tế: cây dại mọc trên đỉnh mộ đất sẽ lớn nhanh, rễ lan vào bên trong, càng để lâu càng khó xử lý. Nhổ khi cây còn nhỏ là cách đơn giản nhất để giữ mộ nguyên vẹn. Hiểu lý lẽ này, gia đình có thể giữ nếp kiêng của mình mà không cần lo lắng quá mức khi lỡ chậm vài tháng.
Trồng và chăm cây ở mộ khi một năm chỉ đến vài lần
Phần lớn gia đình chỉ ra mộ vào dịp Thanh minh, giỗ, cuối năm. Cây trên mộ vì vậy phải sống được gần như tự lập. Trình tự dưới đây giúp tăng khả năng cây sống.
- Xem kiểu mộ và quy định nghĩa trang: mộ đất chờ cải táng chỉ nên trồng cỏ; mộ xây lâu dài mới cần tính cây bụi, cây cảnh.
- Trồng vào đầu mùa mưa ở vùng mình, để cây có vài tháng nước trời trước khi gặp mùa khô.
- Chọn cây chịu hạn, chịu nắng, mọc chậm; tránh cây cần tưới thường xuyên hoặc cây dễ sâu bệnh.
- Đặt cây cách thành mộ một khoảng, không trồng sát chân bia; tính trước kích thước khi cây trưởng thành.
- Phủ lớp đất mặt và vật liệu giữ ẩm quanh gốc để giảm bốc hơi; với cỏ, tưới đẫm ngay khi trồng.
- Nếu ở gần, nhờ người thân hoặc người trông nghĩa trang tưới vài lần trong tháng đầu.
- Mỗi lần tảo mộ, nhổ cây dại, cắt cỏ, tỉa cây bụi cho gọn, xem rễ có lan vào thành mộ không.
Những gia đình ở xa có thể thoả thuận với người trông coi nghĩa trang việc chăm cây định kỳ. Thoả thuận rõ ràng ngay từ đầu tránh được chuyện cây chết rồi mới biết.
Mộ trong vườn nhà ở Nam Bộ: khi cây vườn và mộ ở cạnh nhau
Ở đồng bằng sông Cửu Long, cảnh mộ ông bà nằm giữa vườn cây trái sau nhà là hình ảnh quen thuộc. Nhiều gia đình coi đó là cách để người đã khuất vẫn ở gần con cháu, ngày giỗ chỉ cần bước ra vườn là thắp được nén hương. Cây quanh mộ là xoài, mận, dừa, cau, chuối, những cây gia đình vẫn trồng để ăn và để bán. Mộ thường được xây cao hơn mặt vườn để tránh nước ngập mùa lũ.
Với kiểu mộ này, cây không chỉ là cảnh mà là một phần đời sống. Gia đình chăm vườn hằng ngày nên mộ cũng được để mắt hằng ngày: lá rụng được quét, cỏ được nhổ, rễ cây lan gần mộ được phát hiện sớm. Đây là điểm khác lớn so với mộ ngoài đồng hay trên đồi, nơi một năm chỉ có vài lần ghé qua.
Điều cần tính là khoảng cách và loại cây. Dừa, cau rễ chùm, ít phá công trình hơn xoài, mít, me vốn có rễ lan rộng. Khi lập vườn mới hay xây lại mộ, nhiều gia đình chừa một khoảng sân quanh mộ, lát gạch hoặc trồng cỏ, rồi mới đến hàng cây vườn. Cách làm ấy giữ được sự gần gũi mà mộ vẫn bền qua nhiều mùa nước.
Mộ của người theo các tôn giáo khác nhau
Ở Việt Nam có nhiều nghĩa trang của cộng đồng Công giáo, Tin Lành, Cao Đài, của người Hoa, người Chăm và các dân tộc khác. Cách trồng cây ở các nghĩa trang này phụ thuộc vào quy định riêng của từng cộng đồng và từng ban quản lý. Nhiều nghĩa trang Công giáo trồng hoa, cỏ, cây bụi gọn gàng quanh mộ, tạo không gian sạch sẽ để cầu nguyện vào dịp tháng các linh hồn.
Nếu bạn có người thân an táng ở một nghĩa trang tôn giáo hay nghĩa trang của cộng đồng khác, hãy hỏi ban quản lý hoặc người phụ trách trước khi trồng cây. Có nơi chỉ cho trồng cỏ và hoa trong chậu, có nơi cho trồng cây bụi theo khuôn mẫu chung. Tôn trọng quy định chung giúp nghĩa trang giữ được sự đồng bộ và không gây phiền cho các gia đình khác.
Với các dân tộc thiểu số, tục an táng và tục trồng cây ở mộ rất đa dạng, có nơi gắn với rừng của bản và luật tục riêng. Khi tìm hiểu, nên dựa vào ghi chép dân tộc học và hỏi người trong cộng đồng, tránh suy diễn theo tục của người Kinh.
Câu hỏi thường gặp
Có nên trồng cây xương rồng trên mộ không?
Nhiều gia đình tránh vì xương rồng có gai, dễ làm người đi tảo mộ bị thương, nhất là trẻ con. Một số loài còn có nhựa gây kích ứng da. Nếu muốn có cây chịu hạn, cỏ chịu hạn hoặc cây bụi không gai là lựa chọn an toàn hơn.
Trồng cây ăn trái gần mộ có kiêng không?
Ở Nam Bộ, mộ trong vườn nhà thường có cây ăn trái xung quanh và nhiều gia đình không kiêng. Điều cần chú ý là khoảng cách: cây lớn như xoài, mít nên trồng xa để rễ không phá mộ. Mỗi gia đình có thể giữ nếp riêng của mình.
Thấy cây lạ mọc trên mộ ông bà thì làm gì?
Nhổ khi cây còn nhỏ là cách đơn giản và an toàn. Cây dại do chim hoặc gió mang hạt tới, để lâu rễ lan vào mộ khó xử lý. Không cần coi đây là điềm báo; đó chỉ là chuyện tự nhiên ở nơi ít người lui tới.
Mộ đất chờ cải táng có nên trồng cây không?
Chỉ nên trồng cỏ để giữ đất khỏi xói. Trồng cây bụi hay cây cảnh trên mộ đất sẽ phải nhổ đi khi cải táng, và rễ cây có thể làm việc bốc mộ khó hơn. Đợi sau khi xây mộ lâu dài mới tính chuyện trồng cây cảnh.
Cây quanh mộ chết có phải điềm xấu không?
Cây quanh mộ thường chết vì hạn, vì không ai tưới, vì cỏ dại lấn, vì sâu bệnh hoặc vì đất bị đào xới khi xây mộ bên cạnh. Đây là những nguyên nhân rất bình thường. Thay cây mới, chọn loài chịu hạn hơn là đủ.
Nghĩa trang quy hoạch có cho gia đình tự trồng cây không?
Tuỳ quy định từng nơi. Nhiều nghĩa trang công viên quy định loại cây, chiều cao, vị trí trồng để giữ cảnh quan đồng bộ, có nơi chỉ cho đặt chậu hoa. Gia đình nên đọc nội quy hoặc hỏi ban quản lý trước khi mang cây vào.