Vạn lộc, phú quý, hồng phát, ngọc ngân, vạn niên thanh là những tên thương mại người Việt dùng cho một nhóm cây lá màu thuộc họ Ráy, chủ yếu thuộc hai chi: Aglaonema (vạn niên thanh, các giống lai lá đỏ hồng như vạn lộc, phú quý) và Dieffenbachia (thường gọi là vạn niên thanh lá to, môn trường sinh, đôi khi cũng được bán dưới tên ngọc ngân). Cùng một tên có thể chỉ cây khác nhau tuỳ người bán, và ngược lại.
Bài này tách các tên ấy ra, kể vì sao những cây lá đỏ rực lại hầu hết là cây lai mới vài chục năm, vì sao chữ "vạn niên thanh" ở Việt Nam và ở Trung Hoa, Nhật Bản chỉ những cây khác nhau, và điều quan trọng nhất với gia đình có trẻ nhỏ, thú cưng: các cây này đều có nhựa chứa tinh thể canxi oxalat gây bỏng rát khi nhai. Bài không chọn cây theo mệnh, không bàn vị trí đặt.
Aglaonema: cây rừng Đông Nam Á thành cây lá màu
Chi Aglaonema gồm vài chục loài cây thân thảo mọc dưới tán rừng ẩm nhiệt đới châu Á, từ Ấn Độ qua Đông Nam Á đến New Guinea. Việt Nam nằm trong vùng phân bố tự nhiên; trong rừng nước ta có những loài Aglaonema lá xanh hoặc có đốm bạc, mọc ven suối, dưới bóng cây lớn. Trong dân gian, nhiều loài được gọi chung là vạn niên thanh vì xanh quanh năm, chịu bóng, ít khi héo.
Ngoài tự nhiên, phần lớn Aglaonema có lá xanh, xanh xám hoặc có mảng bạc. Màu đỏ, hồng, cam rực rỡ của các chậu vạn lộc, phú quý ngày nay là kết quả của lai tạo. Từ khoảng cuối thế kỷ hai mươi, các nhà lai tạo, nhất là ở Thái Lan và Indonesia, dùng một số loài có sắc đỏ ở gân hay cuống lá để lai và chọn lọc qua nhiều thế hệ, tạo ra hàng trăm giống lá đỏ, lá hồng, lá đốm. Nhiều giống được đặt tên theo kiểu tiếng Thái, tiếng Anh; sang Việt Nam lại được đặt tên mới.
Vì vậy, cây vạn lộc mang dáng vẻ của một cây "cổ", tên nghe như lấy từ sách xưa, nhưng thật ra là một trong những dòng cây cảnh trẻ nhất. Điều này không làm cây kém giá trị; nó chỉ cho thấy cái tên may mắn được đặt khi giống cây đã thành mặt hàng, đúng như phần lớn các cây trong nhóm "cây phong thủy".
Gỡ rối các tên gọi
Bảng dưới gom các tên hay gặp. Vì tên do người bán đặt, có những chỗ chồng lấn; khi cần chắc chắn, bạn nên hỏi tên chi hoặc so ảnh lá, cuống, thân.
| Tên hay gọi | Thường chỉ cây nào | Ghi chú |
|---|---|---|
| Vạn lộc | Giống lai Aglaonema lá đỏ hồng, gân hoặc viền xanh | Tên đặt theo màu đỏ và lời chúc; có nhiều giống khác nhau cùng mang tên này |
| Phú quý | Giống lai Aglaonema lá xanh viền hoặc đốm đỏ hồng | Có nơi dùng lẫn với vạn lộc |
| Hồng phát, kim phát, hồng trâm… | Các giống lai Aglaonema khác | Tên thương mại thay đổi theo vùng và theo thời gian |
| Ngọc ngân | Cây lá có mảng trắng hoặc đốm trắng bạc lớn | Người bán dùng cho cả giống Aglaonema lá trắng lẫn một số Dieffenbachia |
| Vạn niên thanh | Ở Việt Nam: nhiều cây Aglaonema và Dieffenbachia | Ở Trung Hoa, Nhật Bản: một cây khác hẳn (xem mục dưới) |
| Môn trường sinh, vạn niên thanh lá to | Thường là Dieffenbachia | Thân mập, lá to có đốm; nhựa gây kích ứng mạnh |
Điểm chung quan trọng nhất của tất cả các cây trong bảng là chúng đều thuộc họ Ráy, cùng họ với môn, khoai môn. Mô cây chứa tinh thể canxi oxalat hình kim. Vì thế, dù tên gọi rối đến đâu, lời dặn về an toàn với trẻ nhỏ, thú cưng vẫn áp dụng chung cho cả nhóm.
Một chữ "vạn niên thanh", hai nền văn hoá, hai cây
Chữ Hán vạn niên thanh (muôn năm xanh) ở Trung Hoa và Nhật Bản vốn chỉ một cây thân thảo lá dày mọc thành khóm sát đất, có chùm quả đỏ, tên khoa học Rohdea japonica. Cây này xuất hiện trong tranh vẽ, trong đồ trang trí ngày Tết và lễ mừng của người Hoa, người Nhật với ý nghĩa trường tồn; ở Nhật có hẳn truyền thống chơi các giống lá biến dị của cây này từ nhiều thế kỷ.
Ở Việt Nam, chữ vạn niên thanh lại được gán cho những cây họ Ráy lá đốm như Aglaonema, Dieffenbachia, những cây cũng xanh quanh năm, chịu bóng. Người Việt mượn ý của chữ mà đặt cho cây mình có, không mượn đúng cây. Hệ quả là khi đọc sách Trung Hoa về "vạn niên thanh", những gì được tả về cây (hoa, quả đỏ, cách chơi) không khớp với cây trong chậu ở nhà bạn.
Đây là ví dụ đẹp về cách một lớp nghĩa có thể tách khỏi cái cây ban đầu và gắn vào cây khác. Ý "muôn năm xanh" là thứ được giữ lại; loài cây cụ thể thì tuỳ vùng đất. Khi kể cho con cháu nghe về cây vạn niên thanh, nói được điều này sẽ giúp chúng hiểu vì sao tên cây không phải lúc nào cũng là tên riêng của một loài.
Vì sao màu đỏ được gắn với lộc
Màu đỏ trong văn hoá Á Đông. Đỏ là màu của hỷ sự, của câu đối Tết, phong bao lì xì, áo cưới truyền thống. Một chậu cây lá đỏ tự nhiên được nhìn như một vật mang không khí ngày vui.
Đỏ là màu hiếm ở lá. Phần lớn cây trong nhà lá xanh; một cây lá đỏ nổi bật, dễ bán làm quà. Người lai tạo vì thế chạy theo sắc đỏ, hồng ngày càng đậm.
Tên đặt theo màu, không theo đặc tính. Vạn lộc, phú quý, hồng phát đều là tên mô tả cảm giác của màu lá, không nói gì về đặc điểm sinh học. Hai chậu vạn lộc ở hai cửa hàng có thể là hai giống khác hẳn nhau.
Màu lá phụ thuộc ánh sáng. Các giống lá đỏ cần đủ sáng gián tiếp để giữ màu; đặt quá tối, lá non ra xanh hơn, màu nhạt dần. Đó là chuyện sinh lý sắc tố, không phải "lộc phai".
Đốm, vệt trên lá là đặc điểm giống. Đốm trắng, vệt hồng là đặc điểm được chọn lọc khi lai tạo; lá mới ra có thể khác lá cũ ít nhiều, nhất là khi điều kiện sáng thay đổi.
Nhìn bằng mắt: Aglaonema khác Dieffenbachia thế nào
Vì hai chi hay bị gộp chung dưới tên vạn niên thanh, ngọc ngân, biết phân biệt bằng mắt sẽ giúp bạn hiểu mình đang có cây gì, nhất là khi cần nói với bác sĩ hay bác sĩ thú y. Aglaonema thường thấp, thân ngắn, lá mọc chụm sát nhau thành bụi gọn, phiến lá dày, cứng vừa, nhiều giống có màu đỏ, hồng, bạc. Cây lớn chậm, ít khi cao quá đầu gối khi trồng chậu.
Dieffenbachia thì thân mập, thẳng, mọng nước, nhìn như một khúc mía non có các vết sẹo lá; cây có thể cao hơn một mét, lá to, mỏng hơn, thường xanh có đốm hoặc mảng trắng kem, vàng nhạt. Khi lá già rụng, thân lộ ra dài, cây trông như một cây nhỏ có thân trơ và chỏm lá trên đầu. Cắt thân ra thấy nhựa chảy nhiều.
Một dấu hiệu nữa là mùi: bẻ hay cắt Dieffenbachia thường có mùi hăng nồng hơn. Tuy vậy, đừng thử bằng cách nếm hay nhai. Với các giống lai mới, ranh giới về dáng đôi khi không rõ; khi cần chắc chắn, hãy chụp ảnh cả cây, thân, mặt dưới lá để người trồng có kinh nghiệm nhận diện. Trong mọi trường hợp, mức độ thận trọng với Dieffenbachia nên cao hơn vì phản ứng khi nhai mạnh hơn.
Nhựa họ Ráy: mức độ nguy hiểm thật sự
Tất cả cây trong nhóm này đều chứa tinh thể canxi oxalat hình kim trong mô lá, thân. Khi nhai, các tinh thể đâm vào niêm mạc miệng, lưỡi, họng gây đau rát, sưng, chảy nước dãi. Với Dieffenbachia, phản ứng có thể mạnh: lưỡi và họng sưng đến mức nói khó, vì thế tên tiếng Anh của cây là "dumb cane", tức "cây làm câm". Nhựa dính vào mắt khi cắt tỉa có thể gây đau, đỏ mắt.
Với trẻ nhỏ, việc thường gặp là trẻ cắn một mẩu lá rồi khóc ngay vì rát, nên ít khi nuốt nhiều. Dù vậy, nếu trẻ sưng môi lưỡi rõ, chảy dãi nhiều, khó nuốt hay khó thở, cần đưa đi cấp cứu ngay. Với mèo, chó, dấu hiệu là chảy dãi, cào miệng, nôn, bỏ ăn; nên liên hệ bác sĩ thú y.
Cách phòng đơn giản: đặt chậu ngoài tầm với của trẻ đang tập bò và của mèo; đeo găng, tránh đưa tay lên mắt khi cắt tỉa, tách cây; rửa dao kéo sau khi dùng; không để lá rụng nằm trên sàn. Không có căn cứ nào cho việc dùng lá các cây này làm thuốc; đừng làm theo những bài truyền miệng như vậy.
Đón nhận một chậu vạn lộc cho đúng
Vạn lộc, phú quý là quà Tết, quà tân gia phổ biến vì màu đẹp, dáng gọn, hợp bàn trà, kệ tivi. Một chậu cây lá đỏ trong phòng khách là cách đơn giản để có chút màu ngày vui quanh năm; ý nghĩa ấy có thật và đáng giữ.
Điều nên bỏ qua là những câu kiểu "cây càng đỏ chủ càng phát" hay "lá xanh đi là lộc giảm". Màu lá thay đổi theo ánh sáng, theo tuổi lá, theo giống; cây khoẻ, ra lá mới đều là được. Nếu cây úng, thối gốc, lý do thường là chậu kín, tưới nhiều; nếu lá cháy mép, có thể do nắng gắt hay phân bón dồn.
Một điều nhỏ mà hữu ích khi nhận chậu vạn lộc làm quà là gỡ bớt giấy kiếng, nơ đỏ quấn quanh gốc sau vài ngày. Lớp giấy giữ ẩm quanh gốc lâu hơn cần thiết, trong khi các giống Aglaonema lai vốn không ưa đất sũng nước. Cây thoáng gốc thì lá mới ra đều, màu giữ được lâu, và người nhận cũng dễ thấy đất khô hay ướt để tưới cho vừa.
Ai cần chọn chậu gốm, đôn kê để bày chậu vạn lộc trong những ngày Tết có thể xem thêm vật phẩm trên Vật Phẩm Phong Thủy. Còn lời chúc đi kèm chậu cây thì nên giữ giản dị: chúc nhà thêm sắc, thêm vui, đủ đầy, như màu lá.
Câu hỏi thường gặp
Cây vạn lộc và cây phú quý có phải một loại không?
Cả hai đều là giống lai thuộc chi Aglaonema, nhưng thường là các giống khác nhau: vạn lộc hay chỉ cây lá đỏ hồng gần như toàn phiến, phú quý hay chỉ cây lá xanh viền hoặc đốm đỏ. Vì tên do người bán đặt, có nơi dùng lẫn hai tên.
Cây ngọc ngân là cây gì?
Ngọc ngân là tên thương mại cho những cây lá có mảng hoặc đốm trắng bạc lớn. Tuỳ cửa hàng, đó có thể là một giống Aglaonema lá trắng hoặc một số Dieffenbachia. Hai chi cùng họ Ráy, đều có nhựa gây kích ứng, nên lời dặn an toàn giống nhau.
Vì sao gọi là vạn niên thanh?
Vạn niên thanh nghĩa là muôn năm xanh, đặt cho cây xanh quanh năm, chịu bóng, khó héo. Ở Việt Nam tên này dùng cho nhiều cây Aglaonema và Dieffenbachia, còn ở Trung Hoa, Nhật Bản, chữ ấy vốn chỉ một cây khác là Rohdea japonica.
Cây vạn lộc có độc không?
Có nhựa chứa tinh thể canxi oxalat như các cây họ Ráy. Nhai lá gây rát, sưng miệng, chảy dãi; nhựa vào mắt gây đau đỏ. Để xa trẻ nhỏ và thú cưng, đeo găng khi cắt tỉa, và đưa đi khám nếu trẻ sưng nhiều hay khó thở.
Vì sao lá vạn lộc ra lá mới lại xanh hơn lá cũ?
Màu đỏ của các giống Aglaonema lai cần đủ ánh sáng gián tiếp để biểu hiện. Đặt cây ở góc quá tối thì lá mới ra thường nhạt màu hoặc xanh hơn. Đây là chuyện sắc tố lá, không mang ý nghĩa gì khác.
Cây vạn lộc có nguồn gốc từ đâu?
Chi Aglaonema có các loài hoang dã ở rừng ẩm châu Á, kể cả Việt Nam. Còn các giống lá đỏ hồng bán làm vạn lộc là kết quả lai tạo từ khoảng cuối thế kỷ hai mươi, nhiều giống ra đời từ các vườn lai ở Thái Lan và Indonesia.