Đồ thờ cũ chất dưới gốc đa là kết quả của một tục rất lâu đời: những thứ từng được thờ trong nhà, khi không dùng nữa, người ta không nỡ bỏ vào sọt rác mà mang ra một chỗ được coi là thiêng để "trả về". Gốc cây đa đầu làng, gốc đề cạnh chùa, gốc si bên miếu là những chỗ được chọn nhiều nhất. Lâu dần, có gốc cây thành cả một bãi bát hương, tượng, bình vôi, ảnh thờ, đồ sứ vỡ.
Bài này nhìn chuyện ấy từ phía cái cây: tục bắt đầu từ đâu, vì sao lại là gốc cây, đống đồ ấy ảnh hưởng ra sao tới sức khoẻ của cây và an toàn của người qua lại, và các cộng đồng đã dọn dẹp thế nào cho phải. Còn việc mỗi gia đình nên xử lý đồ thờ cũ theo cách nào thì tuỳ nếp nhà; bài chỉ nêu các hướng phổ biến ở cuối.
Gốc của tục mang đồ thờ ra gốc cây
Trong quan niệm của nhiều gia đình Việt, đồ đã được đặt lên bàn thờ không còn là đồ thường. Bát hương đã cắm hương bao năm, tượng đã được thắp hương trước mặt, bình vôi đã theo bà theo mẹ cả đời ăn trầu đều được coi là có "hơi" của người và của việc thờ. Vứt chúng vào thùng rác cạnh vỏ hộp, túi ni lông là điều nhiều người thấy không đành.
Câu hỏi đặt ra là để chúng ở đâu. Ở làng xưa, chỗ được coi là thiêng mà ai cũng đến được là đình, chùa, miếu và các cây cổ thụ đi kèm. Đình chùa có người trông, không phải lúc nào cũng nhận; còn gốc cây thì luôn mở. Đặt đồ ở gốc cây được hiểu như trả đồ về với đất, gửi vào nơi đã có thần cây hay thổ thần trông giữ. Tục đặt bình vôi cũ ở gốc đa, gốc đề được nhắc nhiều trong ghi chép về làng quê Bắc Bộ.
Từ bình vôi, tục mở rộng ra mọi thứ: bát hương khi nhà thay mới, tượng thần tài, ông địa bị sứt, ảnh thờ đã phai, bài vị mờ chữ, thậm chí cả đồ thờ của người đã chuyển đi nơi khác. Ở đô thị, nơi không còn nhiều gốc cây "của làng", người ta tìm đến bất cứ cây to nào có sẵn một bát hương. Chỉ cần một người đặt trước, những người sau sẽ nối theo.
Những gì thường thấy ở một gốc cây thành nơi gửi đồ
Đi qua các gốc cây được gửi đồ ở cả nông thôn lẫn thành phố, bạn sẽ gặp gần như đủ loại sau:
- Bát hương sứ, gốm, đồng đã cũ, nhiều cái còn nguyên tro và chân hương.
- Tượng nhỏ bằng sứ, thạch cao, gỗ: thần tài, ông địa, Quan Âm, tượng mèo, tượng cóc, nhiều cái sứt tay, mẻ đầu.
- Bình vôi, ống hương, đài nến, lọ hoa sứ, đĩa đựng trái cây.
- Ảnh thờ đóng khung kính, bài vị gỗ, giấy dán đã bong.
- Đồ vàng mã chưa hoá, hoa nhựa, đèn điện thờ hỏng, dây điện.
- Gạch, đá, mảnh sành do chính những bát, tượng vỡ ra theo thời gian.
- Chai nước, cốc nhựa, túi ni lông của người đi lễ để lại, lẫn vào giữa các món đồ thờ, lâu ngày không ai phân biệt được nữa.
Danh sách này cho thấy gốc cây đang gánh không chỉ đồ thờ mà cả rác thải sinh hoạt, đồ điện, nhựa. Trong số đó có những thứ hoàn toàn không phải đồ thờ, chỉ "đi kèm" vì người ta tiện tay đặt xuống.
Cái cây phải gánh những gì
Cổ rễ bị vùi. Phần chuyển tiếp giữa thân và rễ của cây cần thoáng khí. Khi bị chất đồ, đất, gạch lên dày, chỗ ấy luôn ẩm, dễ thối vỏ, dễ thành nơi mối và nấm bám vào. Đây là một nguyên nhân hay gặp khiến cây cổ thụ suy yếu dần mà khó nhận ra.
Lửa sát gốc. Nhiều người cắm hương thẳng vào kẽ rễ, hốc cây, hoặc hoá vàng ngay cạnh gốc. Cây đa, cây đề già thường có hốc rỗng chứa lá khô; tàn hương rơi vào có thể âm ỉ cháy bên trong thân. Vết cháy làm cây yếu và có khi gây gãy đổ về sau.
Rễ bị nén và đứt. Người đến đặt đồ, thắp hương giẫm lên rễ nổi, có nơi còn láng xi măng, xây bệ quanh gốc cho "sạch sẽ". Rễ bị nén mất chỗ thở, bị cắt khi xây bệ, khiến cây hút nước kém.
Kim loại và hoá chất. Đinh đóng để treo ảnh, dây thép quấn quanh thân để buộc đồ, sơn từ tượng thạch cao, pin trong đèn thờ hỏng ngấm xuống đất. Mỗi thứ một chút, gộp lại thành vết thương lâu dài cho cây.
Người qua lại cũng chịu rủi ro. Mảnh sành sắc, tượng đổ, đống đồ là chỗ rắn, chuột trú. Trẻ con chơi quanh gốc dễ bị đứt tay, ngã. Đống vàng mã, hoa nhựa khô còn là mồi lửa trong mùa hanh.
Ở nơi khác, người ta trả đồ thờ cũ thế nào
Tục không nỡ vứt bỏ đồ đã từng được thờ không riêng gì người Việt. Ở Nhật Bản, nhiều đền Thần đạo nhận lại bùa hộ mệnh, búp bê daruma, đồ trang trí năm mới của năm cũ, rồi đốt chung trong một lễ đầu năm có người của đền trông coi. Người dân mang đồ tới đúng nơi, đúng dịp, thay vì tự đặt ở gốc cây hay góc đường.
Ở Đài Loan, Hồng Kông và các cộng đồng người Hoa, nhiều miếu cũng có chỗ nhận tượng thần, bài vị cũ khi gia đình chuyển nhà, đổi bàn thờ. Cách làm cụ thể mỗi nơi một khác, nhưng điểm chung là có một nơi được cộng đồng thống nhất, có người trông, có thời điểm xử lý rõ ràng.
Nhìn những ví dụ ấy, có thể thấy vấn đề ở nhiều gốc cây Việt không nằm ở tục trả đồ, mà ở chỗ thiếu một nơi nhận có trật tự. Khi không ai đứng ra làm đầu mối, gốc cây gần nhất trở thành chỗ mặc định. Vì vậy cách giải quyết bền nhất thường không phải là cấm đặt đồ, mà là cùng nhau chỉ ra một nơi khác phù hợp hơn và nói cho mọi người biết.
Các cộng đồng đã dọn dẹp ra sao
Ở nhiều nơi, chính người trông miếu, ban quản lý di tích, nhà chùa gần đó hoặc tổ dân phố đứng ra dọn gốc cây theo định kỳ, thường vào dịp cuối năm. Cách làm phổ biến là chọn một ngày, có người đại diện thắp hương báo việc theo nếp địa phương, rồi phân loại: đồ còn tốt thì giữ lại hoặc gửi về chùa nếu chùa nhận, đồ giấy thì hoá ở chỗ đã quy định, đồ sứ vỡ và rác thì thu gom như rác thông thường hoặc chôn ở nơi không vướng rễ cây.
Một số chùa, đình đã bố trí sẵn một góc riêng hoặc một thời điểm trong năm để nhận đồ thờ cũ của bà con, kèm lời dặn không tự ý đặt ra gốc cây. Cách này giúp gốc cây thoáng hơn và đồ được xử lý có trật tự. Trước khi mang đồ đến, bạn nên hỏi trước nơi ấy có nhận không và nhận những loại nào, vì không phải chùa nào cũng có chỗ chứa.
Ở vài khu phố, người dân còn trồng thêm cỏ, đặt viên đá ranh giới quanh gốc cây để giữ khoảng đất trống cho rễ, kèm một bát hương duy nhất ở phía trước. Gốc cây vẫn là chỗ thắp hương, nhưng không còn là chỗ chất đồ. Thay đổi nhỏ ấy thường được người lớn tuổi đồng tình khi được giải thích rằng đó là để giữ cây sống lâu.
Nếu bạn đang cầm một món đồ thờ cũ
Cách xử lý đồ thờ cũ là chuyện của nếp nhà và phong tục địa phương, không có một bản chuẩn chung. Bảng dưới gom các hướng mà nhiều gia đình đang làm, để bạn bàn với người trong nhà trước khi nghĩ tới gốc cây.
| Loại đồ | Hướng nhiều gia đình chọn | Điều nên tránh |
|---|---|---|
| Đồ còn tốt, còn đẹp | Giữ lại dùng vào việc khác, tặng người cần, hoặc hỏi chùa có nhận không | Đặt ra gốc cây khi chưa hỏi ai |
| Đồ giấy, vải, vàng mã | Hoá ở chỗ được phép, gom tro gọn gàng | Hoá sát gốc cây, trong hốc cây |
| Bát hương, tượng sứ đã vỡ | Gói kỹ mảnh vỡ, chôn ở đất vườn nhà hoặc bỏ đúng loại rác vô cơ | Để mảnh sắc lộ ra nơi trẻ con chơi |
| Tro hương trong bát | Nhiều nhà rải xuống đất vườn hoặc gốc cây trong vườn nhà | Đổ cả bát, cả chân hương ra gốc cây công cộng |
| Đồ điện, đồ nhựa trên bàn thờ | Bỏ theo cách bỏ đồ điện tử, đồ nhựa thông thường | Gửi kèm đồ thờ ra gốc cây |
Nếu gia đình muốn có một nghi thức nhỏ trước khi thay đồ thờ, hãy làm theo nếp của nhà mình, hoặc hỏi người cao tuổi trong họ, hỏi nhà chùa nơi gia đình hay lui tới. Không cần bỏ tiền thuê thầy làm lễ lớn cho một việc như vậy.
Kính cây đúng cách là để cây sống được
Người mang đồ thờ cũ ra gốc cây làm vậy vì kính cây, kính thần. Nghịch lý là chính sự kính trọng ấy, khi đồ đạc chồng chất qua nhiều năm, lại góp phần làm cây yếu đi. Một cây đa vài trăm tuổi có thể chịu được bão, hạn, nhưng khó chịu được việc cổ rễ bị vùi kín và lửa hương âm ỉ trong thân năm này qua năm khác.
Có một cách nghĩ dễ chia sẻ với người lớn tuổi trong làng: điều các cụ muốn là cây còn đứng đó cho con cháu. Muốn vậy thì gốc cây phải thoáng, lửa phải xa thân, đinh phải được nhổ. Đồ thờ cũ có nơi xử lý riêng, còn gốc cây chỉ nên giữ những gì thật cần cho việc thắp hương của làng.
Nếu gốc cây ở chỗ bạn ở đã thành bãi đồ và cây có dấu hiệu suy, như rụng lá bất thường, cành khô nhiều, vỏ bong ở gốc, hãy báo cho tổ dân phố, ban quản lý di tích hoặc đơn vị quản lý cây xanh. Họ có thể mời người có chuyên môn xem cây và cùng người dân tính cách dọn dẹp. Đừng tự ý dọn khi chưa nói chuyện với những người vẫn thắp hương ở đó, vì như vậy dễ gây hiểu lầm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người ta hay mang bình vôi cũ ra gốc đa?
Bình vôi gắn với tục ăn trầu của người Việt và thường theo một người suốt nhiều năm, nên được coi là có hơi người. Khi không dùng nữa, nhiều nơi ở Bắc Bộ có tục đặt bình vôi ở gốc đa, gốc đề hoặc ở miếu thay vì vứt đi.
Đặt đồ thờ cũ ở gốc cây có hại cho cây không?
Có thể có hại khi đồ chất nhiều năm. Cổ rễ bị vùi dễ thối, lửa hương sát gốc làm cháy hốc cây, đinh và dây thép làm thân bị thương, rác nhựa và hoá chất ngấm xuống đất. Một vài món đặt gọn thì ảnh hưởng ít hơn nhiều.
Tự ý dọn đồ thờ ở gốc cây công cộng có được không?
Không nên tự làm một mình. Hãy nói chuyện với người trông miếu, tổ dân phố, ban quản lý di tích hoặc nhà chùa gần đó để cùng dọn theo cách mà người thắp hương ở đó chấp nhận được. Dọn đột ngột dễ gây hiểu lầm và va chạm.
Đồ thờ cũ có nhất thiết phải mang ra chùa hay gốc cây không?
Không có quy định bắt buộc nào. Nhiều gia đình giữ lại đồ còn tốt, hoá đồ giấy ở chỗ được phép, gói kỹ mảnh vỡ rồi chôn trong vườn hoặc bỏ đúng loại rác. Cách nào cũng được nếu cả nhà thấy phải lẽ và an toàn.
Chùa có nhận đồ thờ cũ của người dân không?
Tuỳ từng chùa. Có chùa bố trí chỗ hoặc thời điểm nhận, có chùa không đủ chỗ chứa. Bạn nên hỏi trước nhà chùa nhận những loại đồ nào, vào lúc nào, thay vì mang đến đặt ở sân hoặc gốc cây trong khuôn viên.
Thấy cây cổ thụ có gốc chất đầy đồ và cây có vẻ yếu thì nên báo ai?
Bạn có thể báo tổ dân phố, ban quản lý di tích nếu cây ở khu di tích, hoặc đơn vị quản lý cây xanh của địa phương. Họ có thể mời người có chuyên môn xem tình trạng cây và cùng người dân tính cách dọn dẹp.