Buộc một dải vải đỏ, một vòng dây hay một sợi chỉ quanh thân cây là cách nhiều dân tộc châu Á đánh dấu rằng cây ấy đã được coi là thiêng, hoặc gửi theo đó một lời cầu mong. Ở làng Việt, đó thường là mảnh vải đỏ, vải vàng quấn quanh cây đa, cây đề cạnh miếu. Ở Nhật Bản là sợi dây rơm bện quanh cây trong khuôn viên đền. Ở Hàn Quốc là những dải vải năm màu trên cây thần của làng. Ở Ấn Độ là những vòng chỉ phụ nữ quấn quanh gốc đa.
Bài này so các tục ấy với nhau, nêu ý nghĩa thường được giải thích của từng tục, rồi dành một phần cho câu hỏi thực tế mà ít ai để ý: những vòng vải, vòng dây ấy ảnh hưởng ra sao tới chính cái cây, và nếu cộng đồng muốn giữ tục thì buộc thế nào cho cây không bị thương.
Vải đỏ, vải vàng trên cây ở làng Việt
Đi qua nhiều làng ở Bắc Bộ và Trung Bộ, bạn sẽ gặp những cây cổ thụ có một vòng vải quấn ngang thân, thường ở độ cao ngang ngực người. Vải thường màu đỏ, có khi màu vàng, đã bạc màu vì mưa nắng. Cây được quấn hay là cây đa, cây đề, cây si, cây gạo, đứng cạnh miếu nhỏ, đầu làng hoặc trong khuôn viên đình, đền.
Theo cách hiểu phổ biến trong dân gian, vòng vải là một dấu hiệu: cây này có thần, hoặc cây này đã được làng giữ, không ai được chặt, không được trèo nghịch. Màu đỏ trong văn hoá Việt và nhiều nước Á Đông gắn với sự may mắn, sức sống, và theo quan niệm xưa còn có ý xua những điều xấu. Màu vàng gắn với sự trang trọng, với nơi thờ tự. Có nơi người làng quấn vải vào dịp lễ hội, có nơi một gia đình tự quấn sau khi khấn nguyện ở gốc cây.
Gần đây ở một số lễ hội, khu du lịch, trường học còn xuất hiện "cây ước nguyện" theo kiểu mới: người đến viết điều mong ước lên một tấm thẻ hay dải ruy băng rồi buộc lên cành. Hình thức này chịu ảnh hưởng từ các nước láng giềng và từ phong trào tổ chức sự kiện, khác hẳn vòng vải đánh dấu cây thiêng của làng cũ. Bạn nên phân biệt hai lớp này khi đọc hoặc viết về tục buộc vải lên cây ở Việt Nam.
Tục buộc lên cây ở một số nước châu Á
Bảng chỉ nêu những tục được ghi chép rộng rãi, ở mức nét chính. Mỗi nước có nhiều biến thể theo vùng, theo tôn giáo.
| Nơi | Buộc gì | Ý nghĩa thường được nêu |
|---|---|---|
| Nhật Bản | Dây rơm bện (shimenawa) kèm dải giấy trắng gấp hình chữ chi quanh cây lớn trong đền Thần đạo | Đánh dấu cây là thần mộc, ranh giới giữa nơi thiêng và đời thường |
| Hàn Quốc | Dải vải năm màu trên cây thần của làng, thường kèm một đống đá bên cạnh | Nơi cầu bình an cho làng và người đi đường |
| Ấn Độ | Chỉ quấn nhiều vòng quanh gốc cây đa trong ngày lễ Vat Purnima ở một số bang | Phụ nữ cầu cho chồng sống lâu, gắn với truyện nàng Savitri |
| Thái Lan | Vải màu quấn quanh cây lớn; áo vàng quấn quanh cây trong các lễ "thụ giới cho cây" | Đánh dấu cây thiêng; giữ rừng khỏi bị chặt |
| Việt Nam | Vải đỏ, vải vàng quấn ngang thân cây cổ thụ cạnh miếu, đình | Dấu hiệu cây được làng giữ, có thần ngự theo quan niệm dân gian |
Điểm chung là vòng vải, vòng dây luôn làm một việc: tách cái cây ra khỏi những cây thường quanh nó. Người qua đường không cần biết chuyện gì, chỉ nhìn vòng vải là hiểu cây này không được đụng tới.
Cây thần của làng Hàn Quốc và thần mộc trong đền Nhật
Ở nông thôn Hàn Quốc, nhiều làng xưa có một cây lớn ở lối vào, thường là cây zelkova hoặc cây thông, được coi là nơi ngự của thần bảo hộ làng. Cạnh gốc cây có khi là một đống đá do người qua đường mỗi người đặt thêm một hòn, có khi là một miếu nhỏ. Người dân buộc những dải vải nhiều màu lên cành, lên dây chăng quanh cây, để cầu bình an cho làng và cho chuyến đi. Các nhà nghiên cứu Hàn Quốc gọi chung không gian ấy là seonangdang.
Ở Nhật Bản, những cây lớn trong khuôn viên đền Thần đạo được gọi là thần mộc. Quanh thân cây có sợi dây rơm bện to, đeo những dải giấy trắng cắt gấp. Sợi dây ấy đánh dấu ranh giới: bên trong là phần thiêng, khách tham quan không trèo, không chạm tuỳ tiện. Ngoài ra, người đi lễ hay buộc những mẩu giấy xăm rút được lên cành cây hoặc lên giá dây căng sẵn trong đền; nhiều đền đã chuyển hẳn sang giá dây để cây khỏi bị quá tải.
So với làng Việt, điểm giống là cây đứng ở ranh giới làng hoặc trong khuôn viên nơi thờ, được đánh dấu bằng vật buộc quanh thân. Điểm khác là ở Nhật và Hàn, việc buộc thường có người của đền, của làng trông coi và có lệ rõ ràng, còn ở nhiều làng Việt, ai muốn quấn vải thì quấn, nên dễ thành chồng chất.
Khi vòng vải thành công cụ bảo vệ rừng
Một ví dụ đáng chú ý là phong trào "thụ giới cho cây" ở Thái Lan, được các nhà nghiên cứu ghi nhận từ khoảng cuối thập niên 1980. Một số nhà sư hoạt động vì môi trường quấn áo cà sa màu vàng quanh những cây lớn trong rừng có nguy cơ bị chặt, làm lễ như lễ thụ giới cho người. Với người dân theo Phật giáo ở đó, chặt một cái cây đã khoác áo cà sa là điều rất khó làm, nên khu rừng được giữ lại.
Cách làm này cho thấy một điều: tục buộc vải lên cây không chỉ thuộc về quá khứ. Nó có thể được dùng lại một cách có ý thức để bảo vệ tự nhiên, dựa vào chính sự kính trọng sẵn có trong cộng đồng. Ở Việt Nam, những vòng vải đỏ quanh cây đầu làng, dù không ai đặt tên là "bảo vệ cây", trên thực tế đã giúp nhiều cây cổ thụ sống sót qua những đợt mở đường, xây nhà.
Mặt khác, các nhà bảo tồn cũng nhắc rằng tục chỉ phát huy khi cộng đồng thật sự đồng thuận. Nếu vòng vải chỉ là hình thức, còn người có quyền quyết định vẫn muốn chặt, thì một dải vải không giữ được cây. Giữ cây bền lâu vẫn cần cả hương ước, quy định của chính quyền và sự theo dõi của người dân.
Cây ước nguyện ở Lâm Thôn và bài học về sức chịu của cây
Ở làng Lâm Thôn thuộc Hồng Kông, từ lâu có tục người đến viết điều ước lên giấy, buộc vào một quả cam rồi ném lên cành cây đa lớn cạnh ngôi miếu nhỏ. Người ta tin rằng ném càng cao, mảnh giấy mắc lại trên cành thì điều ước càng dễ thành. Tục thu hút rất đông người, nhất là dịp năm mới.
Theo các bản tin thời đó, vào khoảng giữa thập niên 2000, một cành lớn của cây bị gãy trong mùa lễ, làm một số người bị thương. Cây đã phải chịu sức nặng của hàng nghìn quả cam và mảnh giấy trong nhiều năm. Sau sự việc, người ta ngừng cho ném lên cây thật, chuyển sang buộc lên giá gỗ và một cây mô phỏng đặt gần đó, để cây thật được nghỉ ngơi.
Câu chuyện là lời nhắc rõ ràng nhất: cây thiêng cũng là một cây sống, có giới hạn chịu đựng. Lòng thành của người đến lễ, nếu dồn quá nhiều lên một thân cây, có thể làm hại chính cái cây ấy và cả người đứng dưới. Ở Việt Nam, những cây được buộc nhiều dây, treo nhiều đồ ở các khu đông người cũng nên được nhìn bằng con mắt ấy.
Vải và dây buộc có thể làm hại cây ra sao
Thắt thân khi cây lớn lên. Thân cây to ra mỗi năm. Một vòng dây buộc chặt, nhất là dây ni lông, dây thép, dây điện, không giãn theo, sẽ dần siết vào vỏ, cắt đứt lớp mạch dẫn nhựa ngay dưới vỏ. Cây bị thắt cả vòng có thể chết phần phía trên.
Giữ ẩm, sinh nấm. Nhiều lớp vải quấn dày, ngấm nước mưa rồi khó khô, làm phần vỏ bên dưới luôn ẩm ướt. Đó là điều kiện thuận lợi cho nấm, mối và côn trùng đục thân.
Gãy cành vì treo nặng. Treo chuông, đèn lồng, thẻ ước nguyện, túi đồ lên cành nhỏ, cộng thêm gió bão, có thể làm cành gãy. Cành gãy rơi xuống người bên dưới là rủi ro thật.
Đinh và móc. Đóng đinh để giữ vòng vải hay treo đồ tạo vết thương xuyên vào gỗ, cửa ngõ cho nấm mục. Vết đinh trên cây cổ thụ thường không lành hẳn.
Khó phát hiện bệnh của cây. Lớp vải che kín một đoạn thân khiến người trông cây không nhìn thấy vết nứt, vết mục, lỗ sâu đục ở chỗ ấy. Khi tháo ra mới biết thì phần gỗ bên dưới có khi đã hỏng nặng, khó cứu.
Nếu cộng đồng muốn giữ tục buộc vải mà không hại cây
Không cần bỏ tục. Chỉ cần vài điều chỉnh nhỏ do người trông miếu, ban quản lý di tích hoặc tổ dân phố thống nhất với nhau:
- Chỉ dùng vải sợi tự nhiên như vải bông, vải thô, không dùng ni lông, dây thép, dây điện.
- Buộc lỏng, chừa khoảng hở đủ luồn bàn tay giữa vải và thân cây.
- Chỉ giữ một hai vòng vải tượng trưng, không để chồng chất qua nhiều năm.
- Mỗi năm kiểm tra một lần, thường vào dịp dọn dẹp cuối năm: thay vải mục, nới vòng đã chặt.
- Không đóng đinh, không treo đồ nặng lên cành; nếu cần chỗ treo thẻ ước nguyện thì dựng giá riêng bên cạnh.
- Khi thấy vỏ cây phồng, nứt quanh vòng vải, mời người có chuyên môn về cây xem trước khi tháo, để không làm tổn thương thêm.
Những điều chỉnh này giữ được ý nghĩa của vòng vải mà vẫn để cây sống khoẻ. Với người lớn tuổi trong làng, cách giải thích dễ chấp nhận nhất là: buộc lỏng để cây còn lớn, để cây đứng với làng thêm nhiều đời nữa.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người ta quấn vải đỏ quanh cây cổ thụ?
Vòng vải đỏ là dấu hiệu cây đã được cộng đồng coi là thiêng hoặc có thần ngự theo quan niệm dân gian, không được chặt. Màu đỏ gắn với sự may mắn và sức sống trong văn hoá Á Đông. Có nơi còn là dấu của một lời khấn nguyện.
Cây ước nguyện treo thẻ ở lễ hội có phải tục cổ của Việt Nam không?
Hình thức viết điều ước lên thẻ rồi treo lên cây ở các lễ hội, khu du lịch hiện nay phần lớn là cách làm mới, chịu ảnh hưởng từ nước ngoài và từ việc tổ chức sự kiện. Tục quấn vải quanh cây thiêng của làng là một lớp khác, lâu đời hơn.
Buộc dây quanh thân cây có làm cây chết không?
Có thể, nếu dây buộc chặt và không giãn được. Khi thân to lên, dây siết vào vỏ, cắt đứt lớp dẫn nhựa ngay dưới vỏ. Dây ni lông, dây thép, dây điện là nguy hiểm nhất. Buộc lỏng bằng vải tự nhiên và kiểm tra hằng năm sẽ tránh được.
Thụ giới cho cây ở Thái Lan là gì?
Đó là phong trào một số nhà sư hoạt động vì môi trường quấn áo cà sa quanh những cây lớn trong rừng, làm lễ như thụ giới, để người dân không chặt. Phong trào được ghi nhận từ khoảng cuối thập niên 1980 và được dùng như một cách bảo vệ rừng.
Có nên tự tháo vải trên cây thiêng của làng khi thấy cây bị siết không?
Không nên tự làm. Hãy báo cho người trông miếu, ban quản lý di tích hoặc tổ dân phố, giải thích rằng vòng vải đang siết vào thân cây. Khi cùng làm, mọi người dễ đồng thuận hơn, và có thể mời người có chuyên môn tháo đúng cách.