Khi một con đường, một ngôi trường hay một trụ sở cần mở rộng mà vướng một cây cổ thụ, nhất là cây có bát hương, có miếu dưới gốc, việc quyết định chặt, dời hay giữ cần đi qua ba lớp: ai có thẩm quyền với cái cây, phương án kỹ thuật nào khả thi, và người dân quanh cây nghĩ gì. Bỏ qua lớp nào cũng dễ dẫn tới va chạm, có khi kéo dài nhiều năm.
Bài viết cho cán bộ cơ sở, người phụ trách cơ quan, trường học, chủ đầu tư nhỏ và cả người dân đang lo cho cây đầu ngõ. Bài nêu nguyên tắc chung; quy định cụ thể về quản lý cây xanh, thủ tục cấp phép và thẩm quyền khác nhau theo địa phương và có thể thay đổi, nên bạn cần hỏi cơ quan chức năng nơi mình ở. Cây trong khuôn viên đình, chùa, đền có bài riêng ở mục cây nơi thờ tự.
Một tình huống quen thuộc ở nhiều địa phương
Khi đô thị mở rộng, những con đường làng cũ được nâng thành đường lớn. Trên lộ giới mới thường có những cây cổ thụ đã đứng đó từ khi còn là làng: cây đa đầu ngõ, cây gạo bên ao, cây si cạnh giếng. Nhiều cây có bát hương, có miếu nhỏ, có người già trong xóm sáng nào cũng ra quét lá. Bản vẽ kỹ thuật chỉ thấy một chấm tròn ghi "cây xanh", người dân thì thấy cả một phần ký ức của xóm.
Tình huống tương tự xảy ra trong khuôn viên trường học, bệnh viện, cơ quan: cần xây thêm dãy nhà, cần làm bãi đỗ xe, mà chỗ trống duy nhất lại có một cây cổ thụ. Người phụ trách thường chịu sức ép từ cả hai phía: tiến độ công trình và phản ứng của giáo viên, phụ huynh, người dân xung quanh.
Kinh nghiệm ở nhiều nơi cho thấy những vụ việc căng thẳng nhất thường không phải vì người dân phản đối mọi thay đổi, mà vì họ biết tin quá muộn, khi máy đã đến gốc cây. Ngược lại, những nơi thông báo sớm, mời người dân cùng xem xét, thường tìm được cách làm mà đa số chấp nhận được. Năm 2015, kế hoạch thay thế hàng nghìn cây xanh trên nhiều tuyến phố Hà Nội đã phải tạm dừng sau khi nhiều người dân lên tiếng, và từ đó việc lấy ý kiến cộng đồng trước khi chặt hạ cây được nhắc tới nhiều hơn.
Cây ở đâu thì hỏi ai
Bảng nêu hướng tìm đầu mối theo vị trí của cây. Tên cơ quan cụ thể và thủ tục khác nhau giữa các tỉnh, thành; bạn nên hỏi trực tiếp chính quyền cấp xã, phường để được chỉ đúng nơi.
| Vị trí cây | Thường thuộc quản lý của | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|
| Vỉa hè, dải phân cách, công viên trong đô thị | Chính quyền đô thị và đơn vị được giao quản lý cây xanh | Chặt hạ, dịch chuyển thường cần được cơ quan có thẩm quyền cho phép |
| Đường làng, đất công của thôn, xóm | Chính quyền cấp xã và cộng đồng thôn, xóm | Nhiều nơi có hương ước, quy ước riêng về cây đầu làng |
| Khuôn viên trường học, cơ quan, bệnh viện | Đơn vị sử dụng đất, theo quy định của địa phương | Cây lớn thường vẫn phải báo hoặc xin phép theo quy định về cây xanh |
| Khu di tích đã được xếp hạng | Ban quản lý di tích, cơ quan văn hoá | Cây có thể được coi là một phần cảnh quan di tích; mọi tác động cần ý kiến cơ quan quản lý |
| Rừng, đất rừng | Cơ quan kiểm lâm, chính quyền địa phương | Khai thác cây rừng có quy định riêng, chặt trái phép có thể bị xử lý |
Nếu cây đã được công nhận một danh hiệu bảo tồn nào đó, việc tác động thường còn chịu thêm quy chế riêng của chương trình ấy. Trước khi làm gì, hãy hỏi chính quyền địa phương xem cây có thuộc diện đặc biệt nào không.
Ba hướng xử lý và khi nào hợp
Giữ cây, điều chỉnh công trình. Đây là hướng nên được xem xét đầu tiên. Đường có thể uốn nhẹ, tách làn quanh cây, biến gốc cây thành đảo giao thông hay dải phân cách. Công trình có thể dịch vị trí, đổi hình khối để chừa khoảng đất cho rễ. Nhiều đô thị trên thế giới và ở Việt Nam có những cây cổ thụ đứng giữa đường được giữ theo cách này.
Dời cây sang vị trí khác. Hợp với cây còn khoẻ, kích thước còn trong tầm thiết bị có sẵn, có chỗ trồng mới phù hợp và có thời gian chuẩn bị. Dời cây lớn là việc tốn kém, cần đơn vị chuyên môn, và tỉ lệ sống không thể hứa chắc, nhất là với cây rất già.
Chặt hạ và trồng thay thế. Thường chỉ nên là lựa chọn cuối, khi cây đã suy yếu, sâu mục, nguy cơ đổ cao, hoặc mọi phương án khác đều không khả thi. Cần đi kèm kế hoạch trồng cây thay thế cụ thể, công khai cho người dân biết.
Kết hợp nhiều hướng. Có trường hợp giữ được cây chính, chỉ dời hoặc hạ một vài cây nhỏ xung quanh; có trường hợp hạ cây nhưng chiết cành, ươm cây con từ chính cây ấy để trồng lại ở công trình mới. Cách kết hợp này thường được người dân đón nhận tốt hơn một quyết định chỉ có giữ hoặc chặt.
Dời cây cổ thụ: những điều cần biết trước
Dời một cây lớn không đơn giản là đào lên rồi trồng xuống. Đơn vị chuyên môn thường phải khảo sát loài, sức khoẻ, hệ rễ; với nhiều loài, họ cần cắt rễ chuẩn bị trước nhiều tuần hoặc vài tháng để cây ra rễ mới trong bầu đất. Khi dời, tán thường phải tỉa bớt để giảm thoát nước, bầu đất phải đủ lớn và giữ nguyên, cần cẩu và xe chuyên dụng, cần đường vận chuyển không vướng dây điện, cầu yếu.
Sau khi trồng ở chỗ mới, cây cần được chống đỡ, tưới, theo dõi trong thời gian dài, có khi vài năm. Cây có thể sống nhưng suy yếu, rụng lá, chết cành. Vì vậy, người quyết định cần nhận thông tin trung thực từ đơn vị làm về khả năng sống, thay vì nghe lời hứa chắc chắn.
Một điều hay bị bỏ qua là thời gian. Dời cây cần chuẩn bị sớm, không thể làm gấp khi công trình đã sắp đến gốc cây. Nếu muốn giữ cây bằng cách dời, phương án này phải được đưa vào kế hoạch ngay từ khi lập dự án.
Làm việc với người dân quanh cây
Với cây có bát hương, có miếu, có người già gắn bó, phần làm việc với cộng đồng quan trọng ngang phần kỹ thuật. Trình tự gợi ý:
- Thông báo sớm, ngay khi phương án còn đang được cân nhắc, không đợi tới khi đã quyết.
- Công khai kết quả đánh giá tình trạng cây của người có chuyên môn, kèm ảnh, để người dân thấy cùng một thông tin.
- Gặp riêng những người gắn bó nhất với cây: người trông miếu, người cao tuổi trong xóm, người vẫn thắp hương. Lắng nghe trước khi giải thích.
- Trình bày các phương án giữ, dời, chặt và lý do chọn; nếu được, để người dân góp ý vào phương án.
- Bàn riêng về miếu, bát hương dưới gốc: ai đứng ra lo, dời đi đâu, làm vào lúc nào, theo nếp địa phương.
- Cam kết cụ thể phần trồng thay thế: loài cây, số lượng, vị trí, thời gian; và thực hiện đúng như đã nói.
- Ghi lại lịch sử của cây: ảnh, lời kể của người dân, để lưu ở nhà văn hoá thôn, xóm hoặc trường học.
Những bước này mất thời gian, nhưng thường ít tốn kém hơn nhiều so với một vụ việc kéo dài vì người dân thấy mình bị gạt ra ngoài.
Miếu và bát hương dưới gốc: đừng để thành điểm nóng
Nhiều vụ việc căng thẳng không xoay quanh cái cây mà xoay quanh miếu nhỏ, bát hương dưới gốc. Với người thắp hương ở đó, tự ý dỡ bỏ những thứ ấy là xúc phạm. Người phụ trách công trình nên coi phần này là việc cần sự đồng thuận của cộng đồng, không nên giao cho thợ dọn mặt bằng tự xử lý.
Cách làm thường được chấp nhận là để chính những người vẫn thắp hương, hoặc người được xóm tin cậy, đứng ra lo phần dời miếu, dời bát hương theo nếp của địa phương, vào thời điểm họ thấy phù hợp. Đơn vị thi công hỗ trợ phương tiện và chỗ đặt mới nếu cần. Nhà chùa, đình làng gần đó đôi khi nhận lại đồ thờ; việc này cần hỏi trước.
Nếu cây được giữ lại trên đảo giao thông hay dải phân cách, cũng nên bàn với người dân về chỗ thắp hương an toàn, tránh để người già phải băng qua dòng xe để ra gốc cây. Có nơi chuyển bát hương vào sát lề, có nơi dựng một bệ nhỏ ở góc vỉa hè gần nhất. Mỗi nơi một cách, quan trọng là có bàn bạc.
Sau khi xong việc: giữ lời và giữ ký ức
Nhiều dự án hứa trồng cây thay thế rồi quên, hoặc trồng những cây nhỏ không ai chăm, chết sau một mùa khô. Người dân nhớ rất lâu những lời hứa không được giữ, và lần sau sẽ khó tin hơn. Trồng thay thế nên có người chịu trách nhiệm chăm sóc trong vài năm đầu, có lịch tưới, có kiểm tra, và có thể mời chính người dân trong xóm cùng trồng, cùng theo dõi.
Nếu cây cũ được giữ lại giữa đường hay giữa công trình, việc bảo vệ không dừng ở chỗ không chặt. Cần chừa đủ đất trống quanh gốc cho rễ thở, không trải bê tông sát gốc, đặt rào chắn để xe không va vào thân, kiểm tra tán định kỳ, nhất là trước mùa bão. Một cây được giữ lại rồi chết dần vì bị bê tông bao kín là kết cục đáng tiếc mà khá nhiều nơi đã gặp.
Với cây đã phải hạ, phần ký ức vẫn giữ được. Một tấm ảnh lớn của cây treo ở nhà văn hoá, một khúc gỗ làm ghế đặt ở chỗ cũ, lời kể của các cụ được ghi lại cho học sinh trường gần đó. Những việc nhỏ ấy cho người dân thấy cái cây được đối xử như một phần của cộng đồng, không chỉ như một vật cản trên bản vẽ.
Câu hỏi thường gặp
Cây cổ thụ trên vỉa hè trước nhà vướng lối vào, có được tự chặt không?
Không nên tự chặt. Cây trên vỉa hè, nơi công cộng thường thuộc quyền quản lý của chính quyền đô thị hoặc đơn vị được giao quản lý cây xanh. Bạn cần liên hệ cơ quan này, trình bày vấn đề để được xem xét theo quy định.
Dời cây cổ thụ có chắc sống không?
Không thể chắc chắn. Khả năng sống phụ thuộc vào loài, tuổi, sức khoẻ của cây, thời gian chuẩn bị, tay nghề đơn vị làm và việc chăm sóc sau khi trồng. Cây càng già càng khó. Hãy yêu cầu đơn vị làm cho thông tin trung thực, không nghe lời hứa chắc chắn.
Ai lo phần miếu và bát hương dưới gốc cây khi phải dời hoặc chặt cây?
Thường nên để những người vẫn thắp hương ở đó hoặc người được xóm tin cậy đứng ra lo, theo nếp của địa phương, với sự hỗ trợ của đơn vị thi công. Không nên để thợ dọn mặt bằng tự ý dỡ bỏ.
Người dân có quyền góp ý khi cây cổ thụ của xóm sắp bị chặt không?
Người dân có thể gửi ý kiến tới chính quyền cấp xã, phường, đơn vị quản lý cây xanh hoặc chủ đầu tư. Nhiều nơi đã tổ chức lấy ý kiến cộng đồng trước khi chặt hạ cây lớn. Góp ý nên kèm thông tin cụ thể về cây và đề xuất phương án.
Có cách nào giữ cây cổ thụ khi mở rộng đường không?
Có. Đường có thể uốn quanh cây, tách làn, biến gốc cây thành đảo giao thông hoặc dải phân cách. Phương án này cần được tính từ khi thiết kế, kèm biện pháp bảo vệ rễ và tán. Nhiều đô thị đã giữ được cây cổ thụ giữa đường theo cách này.
Cây trong khu di tích bị chết hoặc nghiêng nguy hiểm thì báo ai?
Bạn nên báo ban quản lý di tích hoặc cơ quan văn hoá địa phương. Cây trong khu di tích đã xếp hạng có thể được coi là một phần cảnh quan, nên mọi việc chặt, tỉa, thay cây cần ý kiến của cơ quan quản lý.