Cảnh cây đa ôm cây gạo, cây si ôm thân cau, cây đa bọc kín một cây cọ là kết quả của một lối sống đặc biệt: hạt đa, si nảy mầm trên chạc cây khác, thả rễ xuống đất, rồi rễ to dần, đan thành lưới bao quanh thân cây chủ. Sau nhiều năm, cây chủ thường suy yếu và chết, còn lại cây đa đứng với lõi rỗng ở giữa. Giới sinh học gọi những cây theo lối này là cây bóp cổ.
Người làng thì nhìn thấy ở đó hai cây quấn một gốc, hai loài thành một khối, và gán cho nó những lớp nghĩa riêng. Bài này giải thích quá trình sinh học từng bước, vì sao cây chủ hay là cau, gạo, cọ, người làng hiểu hiện tượng ấy ra sao, cách phân biệt với hai cây trồng sát nhau, và nên làm gì khi cây đa, si bắt đầu bám vào cây trong vườn nhà.
Lối sống "bắt đầu trên cao" của cây đa, cây si
Phần lớn cây bắt đầu đời sống từ mặt đất. Nhiều loài trong chi Ficus thì khác: hạt của chúng rất nhỏ, nằm trong phân chim, rơi vào chạc cây, kẽ lá, hốc thân của một cây khác và nảy mầm ngay trên cao. Ở đó cây con sống nhờ chút mùn tích lại, nước mưa và ánh sáng mà cây non dưới đất trong rừng rậm khó có được. Giới sinh học gọi lối sống này là bán biểu sinh: một phần đời đầu sống bám trên cây khác, sau đó mới nối được xuống đất.
Khi cây con đủ khoẻ, nó thả rễ dài xuống dọc thân cây chủ. Một khi rễ chạm đất, cây đa, si có nguồn nước và dinh dưỡng dồi dào, lớn rất nhanh. Rễ càng nhiều, càng to, càng đan chéo vào nhau quanh thân cây chủ, giống một tấm lưới đang siết dần. Từ đó mới có cái tên cây bóp cổ trong tiếng Việt, dịch từ cách gọi strangler fig trong tiếng Anh.
Cần nói rõ rằng cây đa không "ăn" cây chủ theo nghĩa hút nhựa như cây tầm gửi. Nó chỉ dùng cây chủ làm giá đỡ, rồi cạnh tranh ánh sáng, nước, chỗ đứng. Cây chủ suy vì bị che sáng, bị rễ siết không lớn được thân, bị tranh nước ở gốc.
Từ một hạt nhỏ đến cây đa ôm trọn cây khác: các bước
Quá trình thường kéo dài nhiều năm đến vài chục năm, tuỳ loài, tuỳ điều kiện. Có thể hình dung theo trình tự:
- Hạt đến. Chim ăn quả đa, si rồi đậu lên một cây khác, hạt theo phân rơi vào chạc cành, bẹ lá, hốc thân.
- Cây con trên cao. Hạt nảy mầm trong chút mùn, sống nhờ nước mưa; lúc này nhìn từ dưới lên chỉ thấy một nhúm lá lạ trên chạc cây.
- Rễ thả xuống. Cây con thả rễ mảnh men theo thân cây chủ xuống đất; có rễ buông thẳng trong không khí.
- Chạm đất, lớn vọt. Khi rễ cắm được vào đất, cây đa, si lớn nhanh hẳn; tán của nó bắt đầu vươn lên ngang và vượt tán cây chủ.
- Lưới rễ siết lại. Nhiều rễ to ra, chạm nhau và dính liền, bọc quanh thân cây chủ thành một lớp vỏ ngoài.
- Cây chủ suy. Bị che sáng, bị siết thân, bị tranh nước, cây chủ yếu dần, rồi chết đứng bên trong.
- Lõi rỗng. Thân cây chủ mục đi, để lại một khoảng rỗng giữa lưới rễ đa; cây đa giờ tự đứng trên những rễ đã thành thân.
Không phải lần nào cây chủ cũng chết. Với cây chủ lớn, khoẻ, có khi hai cây cùng sống song song rất lâu, và đó chính là những cảnh hai cây một gốc mà người làng hay chỉ cho nhau xem.
Vì sao cây chủ hay là cau, gạo, cọ, cây ăn quả
Cau và cọ. Thân cau, cọ có vết bẹ lá cũ, gốc bẹ giữ được bụi và nước, là chỗ hạt dễ nảy mầm. Cau lại trồng nhiều trong vườn nhà, gần chỗ chim đậu. Cảnh cây si, cây đa bọc lấy thân cau là cảnh quen ở nhiều làng Bắc Bộ.
Cây gạo. Cây gạo cao, cành tầng nằm ngang, chạc cành rộng giữ được mùn. Mùa hoa, chim kéo đến cây gạo rất đông, mang theo hạt đa, si từ những cây quanh làng. Cây gạo lại đứng lâu ở chỗ chung, không ai trèo lên gỡ cây con.
Cây ăn quả lâu năm. Nhãn, vải, xoài già trong vườn có hốc thân, chạc cành; chim đến ăn quả cũng dễ để lại hạt đa, si.
Tường, cột, mái. Không chỉ cây, cả công trình cũng có thể thành "cây chủ": tường, cổng, tháp gạch. Cùng một cơ chế, rễ đa bọc lấy gạch đá thay vì thân cây.
Chỗ không ai gỡ. Điểm chung là cây chủ đứng ở chỗ người ta để yên nhiều năm. Ở vườn nhà được chăm thường xuyên, cây đa con trên chạc cây thường bị gỡ từ sớm nên ít khi thành cảnh "ôm".
Người làng nhìn hai cây quấn một gốc thế nào
Với người làng xưa, một cây đa mọc lên từ thân cây gạo, một cây si bọc lấy thân cau là cảnh lạ, khó giải thích. Hai loài cây khác hẳn nhau mà chung một gốc, một cây như đang ôm cây kia, gợi rất nhiều liên tưởng. Ở không ít nơi, những cặp cây như thế được đặt cho tên gọi tình cảm, được kể thành chuyện đôi lứa, chuyện vợ chồng, chuyện hai anh em không rời nhau. Có nơi đặt bát hương, coi cặp cây là cây thiêng của xóm.
Những cách hiểu ấy là một phần văn hoá dân gian, phản ánh nhu cầu tìm ý nghĩa cho những gì khác thường trong tự nhiên. Người kể chuyện tôn trọng niềm tin của làng, đồng thời có thể giải thích cho người trẻ quá trình sinh học phía sau mà không làm mất đi vẻ đẹp của câu chuyện. Biết rằng cây đa đang dần thay chỗ cây gạo không làm cảnh hai cây quấn nhau kém đáng ngắm; ngược lại, nó cho thấy một cây làng có lịch sử dài hơn người ta tưởng.
Cũng nên tránh hai thái cực: một là coi đó là điềm báo, linh ứng rồi đồn thổi; hai là chế giễu người tin. Một cặp cây quấn nhau là một hiện tượng tự nhiên được nhiều thế hệ người làng gửi gắm tình cảm vào, và nó có quyền được giữ như vậy.
Cây đa rỗng ruột và những chuyện quanh lòng cây
Khi cây chủ đã mục hết, cây đa còn lại với một lõi rỗng: có cây rỗng đủ cho một người chui vào, có cây thủng từ gốc lên thành ống. Ở nhiều làng, lòng cây đa rỗng là chỗ trẻ con trốn tìm, chỗ người đi đường trú mưa, và cũng là chỗ sinh ra không ít câu chuyện kể đêm. Một khoảng tối trong lòng cây, gió lùa qua lỗ hổng phát ra tiếng, dễ khiến người ta tưởng tượng.
Nhìn từ thực tế, lòng cây rỗng có mấy điều cần để ý. Đó là chỗ trú của rắn, chuột, ong, kiến; trẻ con chui vào có thể bị cắn đốt. Lõi rỗng cũng làm cây yếu hơn trước gió, nhất là khi lưới rễ chưa đủ dày; mùa bão, cây rỗng ruột dễ gãy hơn cây đặc ruột. Người làng đốt hương, đốt vàng mã trong lòng cây rỗng là việc dễ gây cháy, vì phần gỗ mục bên trong rất khô.
Vì vậy, với những cây đa rỗng ruột ở chỗ công cộng, việc nên làm là nhờ người có chuyên môn đánh giá độ vững, rào chắn nếu cần, nhắc trẻ không chui vào chơi, và giữ cho trong lòng cây không có lửa. Những câu chuyện quanh lòng cây vẫn có thể được kể lại như kể một truyền thuyết của làng.
Phân biệt cây "ôm" với cây nhiều trụ rễ và hai cây trồng sát
Không phải cây đa nào có nhiều thân cũng là cây đã ôm cây khác. Bảng dưới giúp phân biệt ba trường hợp hay lẫn:
| Trường hợp | Nhìn thấy gì | Cách kiểm nhanh |
|---|---|---|
| Cây đa, si ôm cây khác | Lưới rễ bọc quanh một thân khác loài; có thể thấy lá, ngọn, vỏ của cây chủ lộ ra ở các khe | Tìm lá hoặc ngọn của loài thứ hai mọc từ giữa khối rễ; nếu cây chủ đã chết, có thể thấy lõi rỗng |
| Cây đa nhiều trụ rễ | Nhiều thân to đứng quanh, nối lên cành ngang | Mọi thân đều là gỗ đa, lá cùng một loại; các trụ nối lên cành chứ không bọc quanh một thân giữa |
| Hai cây trồng sát nhau | Hai thân cạnh nhau, có khi chạm vỏ, tán đan vào nhau | Mỗi thân có rễ riêng dưới đất, không có lưới rễ bọc quanh; vỏ hai cây khác nhau rõ |
| Cây đa ôm tường, cổng | Rễ bọc lấy gạch, đá | Thấy gạch, vữa lộ giữa các rễ; cần báo người quản lý công trình |
Khi viết về một cây cụ thể, đừng vội gọi là "cây đa ôm cây gạo" chỉ vì thấy hai loại lá; nên hỏi người lớn tuổi trong làng xem cây đã như thế từ bao giờ.
Khi cây đa, cây si bắt đầu bám vào cây trong vườn nhà
Nếu bạn không muốn cây cau, cây ăn quả trong vườn bị ôm, việc cần làm đơn giản nhưng phải làm sớm:
- Để ý chạc cây, bẹ cau, hốc thân sau mùa quả đa, si chín; cây con trên đó thường chỉ cao vài đốt ngón tay.
- Gỡ khi rễ chưa chạm đất. Lúc này rễ chỉ bám hờ, gỡ nhẹ là ra, cây chủ không bị tổn thương.
- Không tự trèo cao. Cây con trên ngọn cau, chạc cây cao thì dùng sào có móc hoặc nhờ người quen trèo cây có dây an toàn.
- Rễ đã to, đã bọc thân thì hỏi người có chuyên môn. Cắt rễ to sai cách có thể làm cây chủ bị thương, hoặc làm cả khối cây mất cân bằng.
- Cây là cây chung, cây thiêng của xóm thì việc giữ hay gỡ là chuyện cộng đồng cùng bàn, không phải việc của một nhà.
- Cây đa con gỡ ra có thể trồng lại ở chỗ đất rộng, công cộng, nếu gia đình không muốn bỏ.
Cũng như cây đề mọc trên tường, gỡ sớm thì nhẹ việc và ít phải lựa chọn khó; để lâu thì cây đa, si sẽ thành cây chính, cây trong vườn thành cây bị ôm.
Câu hỏi thường gặp
Cây bóp cổ là gì?
Đây là cách gọi trong sinh học cho những cây, phần lớn thuộc chi Ficus như đa, si, bắt đầu đời sống trên một cây khác rồi thả rễ xuống đất, rễ đan thành lưới bao quanh và dần thay chỗ cây chủ. Tên gọi dịch từ tiếng Anh strangler fig.
Cây đa có hút nhựa cây chủ như tầm gửi không?
Không. Cây đa, si không phải cây ký sinh hút nhựa. Chúng dùng cây chủ làm giá đỡ, rồi cạnh tranh ánh sáng, nước và chỗ đứng. Cây chủ suy yếu vì bị che sáng, bị rễ siết thân và bị tranh nước ở gốc.
Cây chủ bên trong có chết hẳn không?
Thường là có, sau nhiều năm. Nhưng với cây chủ lớn và khoẻ, hai cây có thể cùng sống rất lâu. Khi cây chủ chết, thân nó mục đi và để lại lõi rỗng giữa lưới rễ đa.
Vì sao người làng hay coi cặp cây quấn nhau là cây thiêng?
Hai loài khác nhau chung một gốc là cảnh lạ, gợi liên tưởng đến đôi lứa, anh em, sự gắn bó. Ở nhiều nơi người ta kể thành chuyện và đặt bát hương. Đó là cách dân gian gửi tình cảm vào những gì khác thường trong tự nhiên, nên được tôn trọng như một phần văn hoá làng.
Trẻ con chui vào lòng cây đa rỗng có nguy hiểm không?
Có thể. Lòng cây rỗng là chỗ trú của rắn, ong, kiến, chuột; gỗ mục bên trong có thể sập. Cây rỗng ruột cũng dễ gãy hơn trong gió bão. Nên nhắc trẻ không chui vào chơi và không đốt lửa, hương trong lòng cây.
Thấy cây đa con mọc trên ngọn cau thì có nên gỡ không?
Nếu bạn muốn giữ cây cau, nên gỡ sớm khi rễ chưa chạm đất, lúc này gỡ rất nhẹ. Không tự trèo cau cao; dùng sào có móc hoặc nhờ người quen trèo có dây an toàn. Cây đa con gỡ ra có thể đem trồng ở chỗ đất rộng nếu gia đình không muốn bỏ.