Cây si hay đứng bên ao, bên hồ, cạnh giếng làng và sân đình vì nó ưa ẩm, rễ khoẻ giữ được bờ đất, tán nghiêng ra mặt nước cho bóng mát và cho cảnh đẹp. Rễ phụ mảnh buông thành mảng như rèm, thân vặn và nghiêng, làm nên một trong những hình ảnh quen nhất của ao làng Bắc Bộ.
Cũng chính dáng đứng lặng lẽ, nghiêng mình chờ đợi ấy mà tiếng Việt có tiếng lóng "trồng cây si" để chỉ người kiên nhẫn đứng chờ người mình thương. Còn trong vườn nhà, không ít gia đình kiêng trồng si. Bài này đi qua từng chuyện: cây si là cây thế nào, vì sao nó chọn mép nước, tiếng lóng kia từ đâu ra, lời kiêng có lý do gì, và cây si cảnh trong chậu khác cây si bên đình ở chỗ nào.
Cây si nhận ra thế nào
Cây si thuộc chi Đa (Ficus), cùng nhà với đa, đề, sanh. Lá si nhỏ, bóng, thuôn, mọc dày, xanh quanh năm. Đặc điểm làm nên dáng si là rễ phụ: từ thân và cành, cây thả xuống rất nhiều rễ mảnh, buông thẳng như rèm, như râu, có rễ chạm đất thì bám vào và to dần thành trụ. Thân si thường vặn xoắn, nhiều u bướu, hay mọc nghiêng về phía có nước và ánh sáng.
Người làng phân biệt si với đa chủ yếu qua lá: lá si nhỏ hơn hẳn, bóng hơn. So với sanh thì khó hơn nhiều, vì hai cái tên này lẫn vào nhau theo từng vùng; có nơi gọi si, có nơi gọi sanh cho cùng một cây. Khi viết hay kể về cây si ở một làng cụ thể, cách an toàn là dùng đúng tên người làng gọi.
Quả si nhỏ, mọc ở nách lá, khi chín là thức ăn của chim. Như các cây cùng chi, thân cành si có nhựa trắng; khi cắt tỉa nên tránh để nhựa dính vào mắt, da. Cây si lớn rất nhanh ở chỗ đất ẩm, sống lâu, chịu cắt tỉa tốt, nên vừa có thể thành cây cổ thụ bên ao đình, vừa có thể được thu nhỏ trong chậu cảnh.
Vì sao cây si hay đứng bên ao, hồ, giếng làng
Ưa ẩm. Rễ si cần nhiều nước; bờ ao, bờ hồ, cạnh giếng là chỗ nó sống khoẻ nhất. Cây si con tự mọc ở mép nước thường lớn nhanh hơn cây cùng tuổi mọc ở chỗ khô.
Giữ bờ. Hệ rễ dày của si đan chặt vào bờ đất, giúp bờ ao ít sạt lở khi mưa lớn hay khi mực nước lên xuống. Đây là lợi ích người làng nhìn thấy rõ qua nhiều mùa mưa.
Bóng mát cho mặt nước và người. Tán si nghiêng ra ao che bớt nắng trên mặt nước, cho cá chỗ trú, cho người giặt giũ, rửa rau ở cầu ao chỗ đứng mát. Rễ buông xuống nước còn là chỗ cá con ẩn nấp.
Làm đẹp cảnh ao đình. Ao trước đình, hồ bán nguyệt trước nhà thờ họ là nơi người xưa chú ý tới cảnh. Một cây si nghiêng bóng xuống mặt nước làm khung cảnh mềm và có chiều sâu, nên thường được giữ lại hoặc trồng thêm.
Tự mọc rồi được để yên. Như đa, đề, hạt si theo chim đến mọc ở bờ ao, chân tường đình. Nhiều cây si cổ ở mép nước không do ai trồng, chỉ là cây tự mọc được người làng để yên vì nó có ích ở chỗ đó.
"Trồng cây si" nghĩa là gì và từ đâu ra
Trong tiếng Việt thông tục, "trồng cây si" là đứng chờ rất lâu ở một chỗ, thường là trước nhà, trước cổng trường hay chỗ làm của người mình thương, để mong được gặp, được để ý. "Cây si" cũng được dùng để chỉ chính người đang theo đuổi ấy, như khi người ta trêu "anh ấy là cây si lâu năm của cô ấy". Đây là cách nói vui, không mang nghĩa xấu.
Chưa có tư liệu nào xác định rõ ai dùng cách nói này đầu tiên và từ bao giờ. Cách giải thích phổ biến nhất dựa vào chính hình ảnh cây si: cây đứng một chỗ, nghiêng mình về một phía, rễ buông xuống bám chặt, bao năm vẫn ở nguyên chỗ cũ. Người đứng chờ ai đó lâu ngày được ví như đã "mọc rễ" tại chỗ, giống cây si bên ao. Có người còn liên tưởng đến chữ "si" trong "si tình", "si mê" với nghĩa say mê đến dại khờ; đây là sự trùng âm thú vị nhưng không nên coi là nguồn gốc chắc chắn.
Chuyện một cây cổ thụ trong làng trở thành tiếng lóng tình cảm cho thấy cây si gần gũi với đời sống thường ngày tới mức nào. Nó không chỉ đứng ở đình hay ao, mà còn đứng trong cách người ta trêu nhau, nói về nhau.
Cây si trong ký ức làng: cầu ao, mùa nước và trẻ con
Hỏi người lớn lên ở làng Bắc Bộ về cây si, câu chuyện hay quay về cái cầu ao. Cầu ao là mấy phiến đá hay tấm gỗ bắc từ bờ ra mặt nước, nơi rửa rau, vo gạo, giặt quần áo, múc nước tưới. Nhiều cầu ao nằm ngay dưới bóng một cây si, rễ buông sát đầu người ngồi giặt. Buổi trưa, chỗ ấy mát nhất làng; buổi chiều, đó là chỗ người trong xóm gặp nhau, kể chuyện trong lúc tay vẫn làm.
Mùa nước lên, rễ si ngập dưới mặt ao, cá rô, cá diếc tụ vào chỗ rễ để tránh nắng, người làng ngồi trên thân si nghiêng câu cá. Trẻ con trèo lên thân cây nằm nghiêng ra mặt nước, đu rễ, có đứa nhảy xuống ao tắm. Đó là ký ức đẹp nhưng cũng là chỗ nhiều làng từng mất trẻ vì đuối nước. Ngày nay, khi kể lại những kỷ niệm ấy cho con cháu, người lớn nên kèm lời dặn rõ ràng: không cho trẻ chơi một mình bên ao, không trèo cây nghiêng ra mặt nước, và cho trẻ học bơi ở nơi có người hướng dẫn.
Nhiều ao làng đã bị lấp, cây si bên ao cũng mất theo. Ở những làng còn giữ được ao đình, ao chung, cây si nghiêng bóng xuống mặt nước gần như là thứ cuối cùng còn lại của một cảnh quan từng rất phổ biến, nên được nhiều người quý như một phần ký ức làng.
Vì sao nhiều nhà kiêng trồng cây si trong vườn
Lời kiêng trồng si trong vườn nhà khá phổ biến ở đồng bằng Bắc Bộ. Đặt từng quan niệm cạnh lý do thực tế sẽ thấy phần lớn lời kiêng có gốc rễ trong kinh nghiệm sống:
| Quan niệm dân gian | Lý do thực tế đi kèm |
|---|---|
| Cây si là cây của đình, của ao làng, không phải cây của một nhà | Si lớn nhanh, tán rộng, rễ phụ lan ra chiếm đất; vườn nhỏ không đủ chỗ cho cây trưởng thành |
| Cây rễ rủ như tóc, bóng rợp, tạo cảm giác lạnh lẽo, u ám | Tán dày làm sân ẩm, tối; rễ buông dày dễ thành chỗ tụ muỗi, nhện, rắn |
| Rễ si "đi" vào nhà, vào giếng là không tốt | Rễ si khoẻ, ưa nước, dễ len vào giếng, bể nước, đường ống, làm nứt tường, nền |
| Cây lớn rồi khó chặt, để lại gánh nặng cho con cháu | Hạ một cây si lớn cạnh nhà tốn kém và nguy hiểm, cần thợ có thiết bị |
| Trồng si trong nhà "giữ chân" người, khó làm ăn xa | Không có cơ sở thực tế; đây là liên tưởng từ hình ảnh cây đứng một chỗ và tiếng lóng "trồng cây si" |
Phần lớn các lý do ở cột phải đều đúng với mọi cây Ficus lớn chứ không riêng si. Lời kiêng của người xưa vì thế có thể đọc như một cách nhắc khéo: cây này hợp với khoảng đất chung, rộng, có nước, hơn là vườn nhà sát nhà ở.
Cây si cảnh trong chậu khác cây si bên đình thế nào
Thoạt nghe có vẻ mâu thuẫn: nhiều nhà kiêng trồng si trong vườn, nhưng si lại là một trong những cây được giới chơi cây cảnh ưa nhất, gặp ở rất nhiều sân nhà, quán cà phê, công trình. Chỗ khác nhau nằm ở kích thước và cách giữ cây. Một cây si trong chậu được tỉa cành, tỉa rễ thường xuyên, sống trong giới hạn của cái chậu; rễ không chạm được nền nhà, tán không trùm lên mái.
Với người chơi cây, si được chuộng vì chịu cắt tỉa, ra rễ phụ nhanh, có thể tạo dáng một cây cổ thụ thu nhỏ với thân u bướu, rễ buông, đúng hình ảnh cây si bên ao đình mà nhiều người mang trong ký ức. Chậu si cảnh vì thế là một cách mang cảnh làng vào sân nhà, theo kích thước mà sân nhà chứa được.
Lời kiêng của người xưa nhắm vào cây si lớn mọc thẳng xuống đất, chứ hiếm khi nhắm vào chậu cảnh. Gia đình nào băn khoăn có thể tự cân nhắc theo không gian thật của nhà mình. Chọn loài, chọn dáng thế nào là chuyện của người chơi cây; muốn xem thêm các vật phẩm trang trí sân vườn theo lối truyền thống, bạn có thể tham khảo trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Nhà có sẵn một cây si lớn: những việc nên làm
Nhiều gia đình về quê nhận lại mảnh vườn có sẵn cây si lớn từ đời trước, vừa quý cây vừa lo. Trình tự hợp lý:
- Xem cây đang gây ảnh hưởng gì. Rễ có đang làm nứt tường, nền, bể nước, giếng không; cành có trùm lên mái, sát đường điện không.
- Nhờ người có chuyên môn đánh giá. Thợ chăm cây hoặc cán bộ cây xanh có thể chỉ ra cành nào nên tỉa, rễ nào có thể cắt mà không làm cây yếu.
- Tỉa trước, hạ sau. Phần lớn trường hợp chỉ cần tỉa bớt tán và rễ phụ phía nhà là đủ; hạ cây là lựa chọn cuối.
- Không tự trèo cưa cành lớn. Cành si nặng, rơi bất ngờ, có thể kéo theo dây điện, mái ngói.
- Nếu buộc phải hạ cây, thuê thợ có thiết bị, hạ từng đoạn; nếu cây ở chỗ công cộng hoặc trong khuôn viên nơi thờ tự thì hỏi chính quyền và người quản lý trước.
- Bàn với người lớn trong nhà. Với nhiều gia đình, cây si đời ông bà gắn với ký ức; một cuộc bàn bạc đàng hoàng giúp quyết định nhẹ lòng cho mọi người, kể cả khi phải hạ cây.
Có thể giữ lại một cành hay ươm một cây con từ cây cũ để trồng ở chỗ rộng hơn, như cách nhiều làng vẫn làm với cây đa đầu làng.
Câu hỏi thường gặp
Cây si và cây sanh có phải một cây không?
Hai tên này rất hay lẫn vào nhau. Nhiều nơi gọi cùng một cây là si hoặc sanh; giới chơi cây cảnh có tiêu chí riêng như độ dày lá, màu quả, nhưng không thống nhất giữa các vùng. Muốn biết chính xác loài, nên gửi ảnh lá, quả, cành cho người làm thực vật.
Vì sao cây si có nhiều rễ rủ xuống?
Đó là rễ phụ, mọc ra từ thân và cành, đặc điểm chung của nhiều cây chi Ficus. Trong không khí ẩm, nhất là bên ao hồ, rễ phụ mọc rất nhiều, buông thành mảng. Rễ nào chạm đất sẽ bám vào và to dần thành trụ đỡ cành.
"Trồng cây si" có phải là từ xấu không?
Không. Đây là tiếng lóng vui chỉ người kiên nhẫn chờ đợi, theo đuổi người mình thương, ví với cây si đứng mãi một chỗ. Người ta dùng nó để trêu nhau một cách thân mật, không mang ý chê bai.
Có nên trồng cây si gần giếng nước?
Không nên trồng sát giếng. Rễ si ưa nước, có thể len vào thành giếng, làm nứt thành và ảnh hưởng nguồn nước. Bờ ao rộng hoặc chỗ đất trống cách xa giếng, bể nước, nhà ở là chỗ hợp hơn cho một cây si sẽ lớn.
Nhựa cây si có độc với trẻ nhỏ và thú cưng không?
Nhựa mủ các cây chi Ficus có thể gây kích ứng da, mắt và khó chịu nếu nuốt phải. Khi cắt tỉa nên đeo găng, dọn sạch cành lá vừa cắt, giữ trẻ nhỏ và chó mèo tránh xa. Không dùng lá, rễ, nhựa si để tự chữa bệnh.
Cây si bên ao đình bị nghiêng nhiều có nguy cơ đổ không?
Cây si bên nước tự nhiên mọc nghiêng và thường có rễ giữ bờ rất chắc, nhưng khi bờ bị sạt, gốc bị mục hoặc tán quá nặng thì có thể đổ. Làng nên nhờ người có chuyên môn xem định kỳ, nhất là trước mùa bão, và báo người quản lý đình khi thấy dấu hiệu bất thường.