Cây sung là cây làng quen thuộc bên ao, bên giếng, quả mọc thành chùm dày ngay trên thân và cành lớn; vì tên trùng âm với chữ "sung" trong "sung túc", nó được dân gian gắn với mong ước đủ đầy. Lớp nghĩa này có từ chữ nghĩa và từ hình ảnh chùm quả sai trĩu, không phải từ một công dụng thần kỳ nào.
Bài này nhìn cây sung từ ba phía: sinh học (vì sao quả mọc trên thân, bên trong quả có gì), đời sống làng (vì sao sung đứng bên ao, quả và lá được dùng ra sao, thành ngữ "há miệng chờ sung") và lớp nghĩa (chữ "sung túc", cây sung cảnh ngày Tết). Phần cuối giúp phân biệt sung với hai người họ hàng hay bị nhầm là ngái và vả.
Cây sung là cây gì
Cây sung có tên khoa học là Ficus racemosa, thuộc chi Đa (Ficus), họ Dâu tằm, cùng nhà với đa, đề, si. Đây là cây gỗ lớn, tán rộng, lá xanh, thân xám có nhựa trắng khi bị cắt. Đặc điểm dễ nhận nhất của cây sung là quả: quả mọc thành từng chùm dày, bám ngay trên thân chính và các cành lớn, có khi phủ kín một đoạn thân, chứ không chỉ treo ở đầu cành như phần lớn cây ăn quả.
Thứ ta gọi là "quả sung" thực ra là một cụm hoa đặc biệt: đế hoa phình to, cuộn lại thành hình quả, hoa nằm ẩn bên trong. Hoa này được thụ phấn nhờ một loài ong rất nhỏ, thường gọi là ong sung, chui vào qua lỗ nhỏ ở đỉnh quả. Mối quan hệ giữa cây chi Ficus và loài ong thụ phấn riêng của nó là một ví dụ nổi tiếng trong sinh học về hai loài sống dựa vào nhau. Vì vậy, bổ một quả sung chín đôi khi thấy những con côn trùng li ti bên trong, đó là chuyện tự nhiên.
Quả sung non màu xanh, chín chuyển hồng hoặc đỏ tím, mềm và ngọt nhẹ. Cây ra quả nhiều đợt trong năm, nên ở ao làng gần như lúc nào cũng thấy cây sung có quả.
Vì sao cây sung hay đứng bên ao, bên giếng
Ưa ẩm. Cây sung thích đất ẩm, chịu được ngập ngắn ngày, nên bờ ao, bờ mương, cạnh giếng là chỗ nó lớn nhanh nhất. Nhiều cây tự mọc từ hạt chim mang tới và lớn lên ở mép nước.
Quả rụng cho cá. Quả sung chín rụng xuống ao là thức ăn của cá. Người làng thả cá trong ao nhà thường không chặt cây sung bên bờ vì lẽ đó.
Bóng mát cho cầu ao. Tán sung rộng che cầu ao, chỗ giặt giũ, rửa rau. Cũng như cây si, cây sung là một phần của cảnh ao làng.
Rễ giữ bờ. Rễ sung khoẻ, đan vào bờ đất, giúp bờ ao ít sạt. Đây là lợi ích mà người làm vườn nhìn thấy rõ.
Chỗ của chim. Quả sung chín quanh năm thu hút chim, sóc, dơi; một cây sung lớn bên ao làm cho góc vườn luôn có tiếng chim.
Một phần của hệ ao vườn. Ở mô hình vườn – ao – chuồng quen thuộc của nông thôn Bắc Bộ, cây sung bên ao gần như là một mắt xích: tán che bớt nắng cho mặt ao mùa hè, quả rụng nuôi cá, lá rụng mục thành mùn ở bờ. Người làm vườn lâu năm hiểu điều này bằng kinh nghiệm, không cần gọi tên, nên cây sung bên ao hiếm khi bị chặt dù gỗ chẳng dùng được việc gì.
Chữ "sung" và lớp nghĩa sung túc
Trong tiếng Việt, "sung" là một âm có nhiều nghĩa. Ngoài tên cây, chữ "sung" Hán Việt có nghĩa đầy đủ, dồi dào, xuất hiện trong những từ như "sung túc", "sung mãn", "sung sức". Dân gian vốn ưa chơi chữ đồng âm để gửi gắm mong ước, nên cây sung, quả sung dần được gắn với mong ước đủ ăn đủ mặc. Hình ảnh quả sung mọc chi chít, đông đúc trên thân cây càng làm cho liên tưởng này dễ được chấp nhận.
Cách chơi chữ này thấy rõ nhất ở mâm ngũ quả ngày Tết của nhiều gia đình Nam Bộ, thường được gói vào câu "cầu sung vừa đủ xài": mãng cầu, sung, dừa, đu đủ, xoài, đọc lái thành mong ước có đủ tiền tiêu. Mâm ngũ quả mỗi vùng mỗi khác, có nhà bày, có nhà không; ở đây chỉ cần thấy rằng quả sung được chọn vì cái tên chứ không vì giá trị của quả.
Lớp nghĩa này là mong ước, không phải lời hứa. Trồng một cây sung hay bày một đĩa sung không làm ai giàu lên; nó chỉ là cách người Việt gửi một lời chúc qua tên gọi, giống như nhiều lời chúc khác ngày Tết. Hiểu như vậy để giữ được nét đẹp của tục mà không biến nó thành một thứ phải trông chờ.
Quả sung, lá sung và thành ngữ "há miệng chờ sung"
Cây sung không chỉ là cây bóng mát. Trong đời sống làng, nó có mặt ở nhiều chỗ:
- Thành ngữ "há miệng chờ sung". Câu này chỉ người lười, chỉ ngồi chờ may mắn rơi xuống mà không làm gì. Hình ảnh xuất phát từ chuyện người nằm dưới gốc sung há miệng chờ quả rụng trúng miệng, được kể như một truyện cười dân gian. Cây sung ở đây thành biểu tượng của thứ lộc tự rơi, và thành ngữ nhắc rằng chờ lộc rơi thì khó có ăn.
- Quả sung làm món ăn. Ở miền Bắc, quả sung xanh được muối chua ăn kèm, hoặc trộn nộm; mỗi vùng có cách làm riêng.
- Lá sung ăn kèm. Lá sung non là một trong những loại lá ăn kèm các món gỏi cá ở một số vùng Bắc Bộ.
- Bóng mát và chỗ ngồi. Gốc sung bên ao là chỗ ngồi câu cá, ngồi hóng mát buổi chiều.
- Gỗ ít giá trị. Gỗ sung xốp, nhẹ, không làm nhà; cây sung vì thế ít bị chặt và nhiều cây sống rất lâu.
Không nên dùng quả, lá, nhựa sung để tự chữa bệnh theo lời truyền miệng; nếu cần thì hỏi thầy thuốc có chuyên môn. Nhựa sung cũng có thể gây kích ứng da, cần rửa sạch tay sau khi hái.
Trồng cây sung trong vườn: quan niệm và thực tế
Quan niệm phổ biến. Khác với đa, si hay gạo vốn hay bị kiêng, cây sung thường được dân gian đón nhận trong vườn nhà nhờ cái tên "sung túc". Nhiều gia đình giữ cây sung đời trước, có nhà trồng thêm.
Rễ khoẻ như mọi cây Ficus. Cây sung vẫn là cây chi Ficus, rễ khoẻ và ưa nước. Trồng sát giếng, bể nước, tường nhà thì rễ có thể làm nứt thành giếng, nền, móng. Nên chừa khoảng cách đủ xa.
Quả rụng nhiều. Quả chín rụng quanh năm, nếu cây ở sát sân hay lối đi thì sân bẩn, trơn, thu hút ruồi kiến. Đây là lý do thực tế khiến nhiều nhà để sung ở bờ ao, góc vườn chứ không ở trước cửa.
Cây lớn nhanh. Sung lớn nhanh ở đất ẩm, chẳng mấy năm đã thành cây to; cần nghĩ trước đến chỗ cho tán và rễ.
Chọn chỗ ra sao. Chỗ hợp nhất cho cây sung vẫn là chỗ người xưa đã chọn: bờ ao, góc vườn ẩm, cách giếng, bể nước, tường nhà và lối đi chính một khoảng đủ rộng cho tán và rễ của một cây sẽ lớn. Vườn nhỏ không có ao thì cân nhắc một chậu sung cảnh thay vì trồng xuống đất.
Một lưu ý. Tên gọi đẹp không thay được việc chọn chỗ hợp lý. Một cây sung đặt sai chỗ, sau vài năm phải chặt, là điều chẳng ai mong; còn một cây sung đúng chỗ có thể đứng với gia đình qua mấy đời.
Cây sung cảnh ngày Tết
Mấy năm gần đây, những chậu sung cảnh trĩu quả được nhiều gia đình chưng ngày Tết, cạnh đào, mai, quất. Lý do chủ yếu vẫn là cái tên: một chậu sung sai quả gửi lời chúc năm mới đủ đầy. Nhà vườn tạo dáng sung như cây thế, giữ quả trên thân, tỉa lá để quả lộ rõ. Chậu sung cảnh vì thế mang hai lớp: lớp hình ảnh của cây sung bên ao làng mà nhiều người lớn lên cùng, và lớp lời chúc gửi qua cái tên. Với người xa quê sống ở chung cư, đó còn là một cách nhắc nhớ cảnh vườn nhà ngày trước.
Với người mua sung cảnh, nên biết vài điều thực tế. Sung cảnh vẫn là cây chi Ficus, cần nắng và nước, để trong nhà kín lâu ngày dễ rụng lá, rụng quả. Sau Tết, cây cần được đưa ra chỗ có nắng, chăm như một cây cảnh bình thường. Nhựa sung có thể gây kích ứng da và mắt, nên để chậu xa tầm tay trẻ nhỏ, tránh để chó mèo cắn lá, quả.
Chậu sung cảnh là một cách vui để mang cây làng vào phòng khách, không phải một vật phẩm "kích lộc". Nếu bạn muốn tìm thêm vật phẩm trang trí ngày Tết mang ý chúc đủ đầy, có thể xem thêm trên Vật Phẩm Phong Thủy; điều quan trọng là hiểu đúng rằng ý nghĩa nằm ở lời chúc, không nằm ở công dụng.
Phân biệt cây sung với cây ngái và cây vả
Cây ngái và cây vả cũng thuộc chi Ficus, cũng ra quả trên thân hoặc gốc, rất hay bị nhầm với sung. Bảng dưới gom những khác biệt dễ thấy nhất:
| Đặc điểm | Cây sung | Cây ngái | Cây vả |
|---|---|---|---|
| Lá | Nhẵn, xanh, cỡ vừa | Ráp tay, có lông, sờ nhám | Rất to, tròn rộng |
| Quả | Nhỏ, mọc chùm dày trên thân và cành lớn | Nhỏ, có lông, mọc trên thân hoặc cành | To, dẹt, có khía, mọc thành chùm ở gốc và thân |
| Chỗ hay gặp | Bờ ao, giếng làng, vườn đồng bằng | Bờ bụi, ven suối, đất bỏ hoang | Miền Trung, nổi tiếng ở vùng Huế |
| Dùng làm gì | Quả muối, nộm; lá ăn kèm gỏi cá; cây bóng mát | Ít được dùng làm thực phẩm | Quả non làm món trộn, món ăn miền Trung |
Dấu hiệu nhanh nhất là sờ lá: lá ngái ráp như giấy nhám, lá sung nhẵn, lá vả to hơn hẳn. Gặp cây không chắc, đừng hái quả ăn thử.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao quả sung mọc trên thân cây chứ không ở đầu cành?
Đây là đặc điểm sinh học của cây sung và một số loài Ficus: cụm hoa, tức quả sung sau này, mọc ra từ thân chính và cành lớn. Hiện tượng ra hoa, quả trên thân gặp ở nhiều loài cây vùng nhiệt đới, thuận cho loài thụ phấn và loài ăn quả tìm đến.
Trong quả sung có con gì li ti, có ăn được không?
Đó thường là ong sung, loài ong rất nhỏ chui vào quả để đẻ trứng và thụ phấn cho hoa ẩn bên trong. Đây là chuyện tự nhiên của cây chi Ficus. Khi làm món ăn, người ta chọn quả xanh, rửa sạch, bổ ra kiểm tra; quả đã có nhiều côn trùng thì bỏ.
"Há miệng chờ sung" nghĩa là gì?
Thành ngữ này chỉ người lười biếng, chỉ biết ngồi chờ may mắn tự đến mà không chịu làm. Hình ảnh lấy từ chuyện người nằm dưới gốc sung há miệng chờ quả rụng vào miệng, được kể như một truyện cười dân gian.
Câu "cầu sung vừa đủ xài" là gì?
Đây là câu chơi chữ quen thuộc ở Nam Bộ để gọi mâm ngũ quả ngày Tết gồm mãng cầu, sung, dừa, đu đủ, xoài, đọc thành mong ước có đủ tiền tiêu. Mỗi gia đình có thể bày khác nhau; câu này là lời chúc, không phải quy định bắt buộc.
Trồng cây sung có đem lại sung túc không?
Không có căn cứ nào cho thấy trồng cây sung làm gia đình khá giả hơn. Ý nghĩa sung túc đến từ chữ đồng âm và hình ảnh quả sai, là một lời chúc trong văn hoá dân gian. Trồng sung thì nên chọn chỗ hợp với cây: đất ẩm, xa giếng, tường và lối đi.
Cây sung cảnh mua về chưng Tết sau đó chăm thế nào?
Sau Tết nên đưa cây ra chỗ có nắng, tưới đủ ẩm, cắt bỏ quả khô và cành yếu. Cây để trong nhà kín lâu ngày thường rụng lá, rụng quả; đó là phản ứng do thiếu sáng chứ không phải điềm gì. Để chậu xa tầm tay trẻ nhỏ và thú cưng vì nhựa có thể gây kích ứng.