Cây thị trong làng Việt: quả thị thơm, cô Tấm và gỗ thị khắc ván tranh

Cây thị là cây gỗ lâu năm của làng Việt, quả chín vàng có mùi thơm đặc biệt nên người ta thường giữ để ngửi, để bày, hơn là để ăn; nó đi vào văn hoá qua truyện Tấm Cám với câu "Thị ơi thị rụng bị bà, bà để bà ngửi chứ bà không ăn". Gỗ thị thớ mịn, dẻo, được dùng khắc ván in và những vật cần đường nét sắc.

Một cây không cao lớn như đa, không rực rỡ như gạo, nhưng cây thị có chỗ đứng riêng trong ký ức người làng: mùi thị chín lẫn trong túi áo trẻ con, cái quả tròn trên bàn thờ ngày thu, cô Tấm bước ra từ quả thị. Bài này kể về cây thị như một cây làng: nó là cây gì, quả thị được dùng ra sao, vì sao chọn quả thị cho cô Tấm, gỗ thị quý ở chỗ nào, và cây thị trong vườn nhà hôm nay.

Cây thị là cây gì

Cây thị thuộc chi Thị (Diospyros), cùng chi với cây hồng cho quả ăn và cây mun cho gỗ đen. Đây là cây gỗ lâu năm, thân sẫm màu, tán tròn rậm, lá dày, mặt trên bóng. Hoa thị nhỏ, màu trắng ngà, không sặc sỡ. Cây lớn chậm, sống lâu; những cây thị già ở đình, chùa, sân nhà thờ họ có thể sống qua nhiều đời người.

Quả thị tròn hơi dẹt, khi non màu xanh, chín thì chuyển vàng tươi, vỏ mỏng, thịt mềm, có nhiều hạt. Mùa thị chín thường rơi vào khoảng cuối hè sang thu, tuỳ vùng và tuỳ cây. Điều làm quả thị khác các loại quả quen thuộc khác là mùi: quả chín toả hương thơm ngọt, đậm, lan khắp phòng, giữ được nhiều ngày.

Quả thị ăn được, vị ngọt, hơi chát nếu chưa chín kỹ, nhưng nhiều người không quen vị và cảm giác của thịt quả. Vì thế trong ký ức của nhiều người, quả thị là thứ để cầm, để ngửi, để bày trên bàn hơn là thứ để ăn. Trong làng ngày trước, trẻ con hay xin một quả thị để giữ trong túi áo, chốc chốc lại đưa lên mũi.

Quả thị trong đời sống làng: để ngửi, để bày, để chơi

Để ngửi. Mùi thị chín được nhiều người coi là một trong những mùi của tuổi thơ làng quê. Người già để vài quả thị trong phòng, trẻ con giữ trong túi áo, trong cặp sách. Mùi thơm này không cần hái nhiều, một quả là đủ thơm cả góc nhà.

Để bày. Màu vàng tươi, dáng tròn, mùi thơm làm quả thị hợp để bày trên đĩa quả, trên bàn thờ ở một số gia đình, nhất là vào mùa thu. Bày quả gì lên ban thờ là chuyện tuỳ tục từng nhà, không có quy định chung.

Để chơi. Trẻ con làng từng có nhiều cách chơi với quả thị: lăn, tung, so quả nào thơm hơn, giữ đến khi quả nhũn mới chịu ăn. Nhiều người nhớ cảm giác bóc một quả thị chín nhũn, mút phần thịt ngọt quanh hạt.

Để làm quà. Một quả thị chín là món quà nhỏ giữa hàng xóm, giữa bà và cháu. Món quà ấy không có giá trị vật chất bao nhiêu nhưng gắn với cách người làng quan tâm nhau.

Một lưu ý nhỏ. Quả thị chín nhũn để lâu dễ thu hút ruồi, kiến; nên đặt trên đĩa, thay quả khi đã quá chín. Trẻ nhỏ ăn thị cần người lớn bỏ hạt.

Quả thị trong truyện Tấm Cám

Truyện cổ tích Tấm Cám có nhiều bản kể, nhưng các bản phổ biến đều có đoạn Tấm bị hại rồi hoá thân nhiều lần: thành chim vàng anh, thành cây xoan đào, thành khung cửi, rồi cuối cùng vào một quả thị. Một bà lão bán nước đi qua gốc thị, thấy quả thị thơm, đứng dưới gốc mà nói "Thị ơi thị rụng bị bà, bà để bà ngửi chứ bà không ăn". Quả thị rụng vào bị bà. Từ đó mỗi khi bà đi vắng, Tấm lại bước ra từ quả thị dọn dẹp nhà cửa, nấu cơm, cho đến khi bà phát hiện ra và giữ Tấm lại. Mỗi vùng kể chi tiết một khác, nên khi kể cho trẻ, bạn có thể theo bản của sách giáo khoa hoặc bản quen thuộc trong gia đình.

Vì sao lại là quả thị? Đây là câu hỏi hay được các em nhỏ đặt ra. Người kể chuyện thường giải thích từ chính đặc điểm của quả: thơm mà không ai nỡ ăn, được nâng niu cất giữ thay vì tiêu thụ. Lời hứa của bà lão "bà để bà ngửi chứ bà không ăn" chính là lời hứa giữ gìn; Tấm chọn bà vì bà biết trân trọng một thứ đẹp mà không đòi chiếm lấy. Đây là cách đọc phổ biến, không phải cách đọc duy nhất.

Nhờ truyện Tấm Cám, quả thị đi vào trí nhớ của hầu hết trẻ em Việt, kể cả trẻ ở thành phố chưa từng thấy cây thị. Đó cũng là lý do nhiều phụ huynh, giáo viên tìm một cây thị thật hay một quả thị thật để cho trẻ ngửi khi kể chuyện: một mùi hương làm câu chuyện sống động hơn nhiều so với tranh vẽ.

Gỗ thị: thớ mịn cho những nét khắc sắc

Ít người để ý rằng cây thị còn có giá trị ở phần gỗ. Những điều thường được nhắc tới:

• Thớ gỗ mịn, đều. Gỗ thị có thớ nhỏ, chắc, ít xơ, khi khắc tạo được đường nét mảnh và sắc, cạnh nét ít bị sứt.
• Dẻo, ít nứt. Gỗ thị được nhiều thợ khắc đánh giá là dẻo, ít nứt nẻ khi khô, hợp với những tấm ván cần giữ nét lâu năm.
• Khắc ván in tranh dân gian. Nhiều tư liệu về tranh dân gian Đông Hồ ghi ván khắc nét thường được làm từ gỗ thị, nhờ thớ mịn giữ được nét đen sắc trên giấy dó.
• Khắc con dấu, đồ mỹ nghệ nhỏ. Thợ khắc dấu, khắc chữ trên gỗ cũng ưa gỗ thị vì lý do tương tự.
• Không phải gỗ làm nhà. Cây thị lớn chậm, thân không quá to, nên gỗ thị chủ yếu được dùng cho đồ nhỏ cần độ tinh, không dùng làm cột, kèo như lim hay xoan.

Vì cây thị quý, lại lớn chậm, nhiều làng giữ cây thị già như giữ một phần ký ức. Người làm nghề khắc gỗ ngày nay thường dùng gỗ thị từ cây đã chết hoặc phải hạ vì lý do khác, chứ không chặt cây thị cổ thụ.

Cây thị và hai người họ hàng: hồng và mun

Vì cùng chi Diospyros, thị hay được so với hồng và mun. Bảng dưới giúp hình dung chỗ giống và khác:

So sánh này cho thấy cùng một chi cây nhưng mỗi loài được người Việt dùng theo một cách, gắn với một lớp nghĩa riêng: thị gắn với mùi hương và chuyện cổ, hồng với quả ngọt mùa thu, mun với đồ gỗ quý.

Nhận ra cây thị ngoài thực địa

Nhiều người chỉ biết quả thị mà chưa nhìn kỹ cây. Khi đứng dưới một cây nghi là cây thị, bạn có thể dựa vào mấy dấu hiệu sau:

• Thân và vỏ. Thân gỗ chắc, vỏ màu sẫm, cây già thường có vỏ nứt; tán tròn, rậm, cành nhiều.
• Lá. Lá đơn, dày, mặt trên xanh đậm và bóng, mặt dưới nhạt hơn; không có nhựa trắng như các cây chi Ficus khi bẻ cuống lá.
• Hoa. Hoa nhỏ, màu trắng ngà, khá kín đáo, phải đến gần mới thấy; nhiều người sống cạnh cây thị nhiều năm mà không để ý cây ra hoa.
• Quả và tai quả. Quả tròn hơi dẹt, chín vàng; ở cuống quả còn bám một đài hoa cứng như cái tai, giống ở quả hồng. Đây là dấu hiệu chung của chi Diospyros, giúp nhận ra họ hàng của thị.
• Mùi. Vào mùa quả chín, chỉ cần đứng dưới gốc là ngửi thấy hương thị, dấu hiệu dễ nhất trong tất cả.

Nếu cây chưa ra quả, cách chắc nhất là hỏi người lớn tuổi trong làng; với cây thị già ở đình chùa, người trông coi thường biết rõ cây đã ở đó từ bao giờ theo lời truyền lại.

Cây thị trong vườn nhà hôm nay

Không như cây đa hay cây si, cây thị ít bị kiêng trồng trong vườn. Tán thị gọn hơn, rễ không phá tường mạnh như các cây Ficus, cây lại cho quả thơm. Nhiều gia đình vẫn giữ cây thị đời ông bà ở góc vườn hoặc trồng thêm một cây cho con cháu sau này có quả ngửi. Điểm cần biết là cây thị lớn chậm, phải nhiều năm mới cho quả, nên trồng thị là trồng cho đời sau nhiều hơn cho mình.

Cây thị già ở sân đình, chùa, nhà thờ họ nhiều nơi được coi là một phần của di tích. Những cây ấy cần được chăm như các cây cổ thụ khác: chừa đất cho rễ, tỉa cành khô, nhờ người có chuyên môn xem khi cây có dấu hiệu suy. Mọi việc tỉa, chặt, dời cây trong khuôn viên nơi thờ tự đều nên hỏi người quản lý và cộng đồng trước.

Với phụ huynh, giáo viên ở thành phố muốn cho trẻ biết cây thị, mùa thu là dịp tốt: nhiều chợ quê, chợ ven đô có bán quả thị theo mùa. Một quả thị đặt trên bàn trong giờ kể chuyện Tấm Cám có thể giúp trẻ nhớ câu chuyện bằng cả mũi lẫn mắt, và giúp trẻ hiểu vì sao bà lão chỉ xin "để ngửi".

Câu hỏi thường gặp

Quả thị ăn được không?

Ăn được. Quả thị chín có vị ngọt, thịt mềm, nhiều hạt; nếu chưa chín kỹ có thể hơi chát. Nhiều người không quen vị nên giữ quả thị chủ yếu để ngửi, để bày. Với trẻ nhỏ, người lớn nên bỏ hạt trước khi cho ăn.

Câu "Thị ơi thị rụng bị bà" trong truyện nào?

Câu này nằm trong truyện cổ tích Tấm Cám, ở đoạn Tấm hoá thân vào quả thị và một bà lão bán nước nói câu ấy dưới gốc cây. Quả thị rụng vào bị bà, từ đó Tấm bước ra từ quả thị giúp bà việc nhà. Các bản kể có thể khác nhau đôi chút ở chi tiết.

Mùa thị chín vào khoảng nào?

Quả thị thường chín vào khoảng cuối hè sang thu, tuỳ vùng và tuỳ cây. Cùng một làng, cây ở chỗ nắng nhiều có thể chín sớm hơn cây ở chỗ râm. Nếu cần quả thị để kể chuyện cho trẻ, nên hỏi chợ quê vào mùa thu.

Gỗ thị có phải gỗ quý không?

Gỗ thị được thợ khắc đánh giá cao vì thớ mịn, dẻo, ít nứt, hợp khắc ván in và đồ nhỏ cần nét sắc. Nhưng nó không phải loại gỗ làm nhà như lim. Giá trị của gỗ thị nằm ở độ tinh khi chạm khắc hơn là ở độ bền hay kích thước.

Trồng cây thị trong vườn có bị kiêng không?

Cây thị ít bị kiêng hơn các cây lớn như đa, si, gạo, vì tán gọn hơn và rễ không phá tường mạnh. Điều cần cân nhắc chủ yếu là thực tế: cây lớn chậm, nhiều năm mới có quả, quả chín rụng cần dọn để khỏi thu hút ruồi kiến.

Cây thị với cây hồng có phải họ hàng không?

Có. Cả hai cùng thuộc chi Diospyros, cùng chi với cây mun. Hồng được trồng chủ yếu để ăn quả, thị được quý vì mùi thơm của quả và thớ gỗ mịn, còn mun được biết tới với lõi gỗ đen.