Cây vũ trụ, còn gọi là cây thế giới, là hình ảnh một cái cây khổng lồ đứng ở trung tâm thế giới, rễ cắm xuống cõi dưới, thân đi qua cõi người, ngọn chạm tới cõi trời; nó là con đường để thần linh, người và hồn qua lại giữa các tầng. Hình ảnh này lặp lại ở nhiều dân tộc cách xa nhau, từ Bắc Âu tới Trung Hoa, từ Siberia tới vùng Trung Mỹ.
Hiểu cây vũ trụ giúp lý giải một phần vì sao cây cổ thụ, nhất là cây cao vượt hẳn mọi thứ quanh nó, dễ được coi là thiêng. Bài điểm qua các hình mẫu nổi tiếng, so với dấu vết trong truyện kể của người Việt và các dân tộc anh em, rồi gợi ý cách kể cho trẻ nhỏ. Những chỗ còn nhiều dị bản, bài ghi rõ là dị bản; bài không tự thêm chi tiết cho truyện.
Ý niệm "trục vũ trụ" và vì sao nó hay mang hình cái cây
Nhiều nền văn hoá hình dung thế giới gồm nhiều tầng chồng lên nhau: cõi trời ở trên, cõi người ở giữa, cõi dưới đất hoặc dưới nước. Giữa các tầng cần một lối đi. Các nhà nghiên cứu thần thoại gọi lối đi ấy là trục vũ trụ. Nó có thể mang hình một ngọn núi, một cây cột, một sợi dây, một chiếc thang, nhưng hình cái cây là một trong những hình ảnh hay gặp nhất.
Lý do không khó đoán. Cây là thứ sống duy nhất mà con người thấy cùng lúc ở cả ba tầng: rễ chui sâu vào đất tối, thân đứng giữa nơi người đi lại, ngọn vươn lên trời và là chỗ chim đậu. Cây lại rụng lá rồi ra lá, chết đi một phần rồi đâm chồi, gợi vòng sinh – tử – tái sinh. Một cây to đứng giữa đồng bằng phẳng, nhìn từ xa giống một cột chống trời đúng nghĩa.
Khi một làng giữ một cây cổ thụ ở giữa không gian của mình, nhiều nhà nghiên cứu văn hoá cho rằng người làng, dù không nói ra, cũng đang lặp lại cái khung nghĩ ấy ở quy mô nhỏ: cây là tâm, là trục, là chỗ nối cộng đồng với những gì ở trên cao. Đây là một cách giải thích, không phải điều mọi người làng đều ý thức.
Những cây vũ trụ nổi tiếng trong thần thoại thế giới
Bảng chỉ nêu các hình mẫu được nhắc nhiều trong sách thần thoại học phổ thông, ở mức nét chính. Mỗi truyền thống có nhiều bản kể và cách hiểu khác nhau.
| Truyền thống | Tên cây | Nét chính |
|---|---|---|
| Bắc Âu | Yggdrasil | Cây tần bì khổng lồ nối các cõi của thần, người và cõi chết; rễ có các dòng suối, thân có sinh vật qua lại |
| Trung Hoa cổ | Phù Tang | Cây ở phương đông, nơi các mặt trời nghỉ trước khi mọc; gắn với truyện Hậu Nghệ bắn mặt trời |
| Trung Hoa cổ | Kiến Mộc | Cây ở trung tâm thế giới, theo sách Hoài Nam Tử là lối các vị đế thần lên xuống |
| Maya (Trung Mỹ) | Cây bông gòn thiêng | Cây thuộc chi Ceiba, đứng giữa thế giới, nối cõi dưới với tầng trời; đến nay nhiều làng ở vùng ấy vẫn giữ cây gòn ở quảng trường |
| Nhiều dân tộc Siberia | Cây của thầy cúng | Thầy cúng được kể là leo lên cây, hoặc dựng một cây cột tượng trưng, để đi lên các tầng trời trong nghi lễ |
Điều thú vị cho người Việt: cây gòn quen thuộc ở Nam Bộ, cho bông làm gối, chính là loài Ceiba pentandra, họ hàng gần với cây gạo. Hai loài cùng có thân cao thẳng, tán xoè thành tầng, mùa khô trụi lá. Không lạ khi cả hai đều đi vào tín ngưỡng ở những nơi chúng mọc.
Từ Phù Tang tới cây đồng Tam Tinh Đôi
Hình ảnh Phù Tang được chép trong sách Sơn Hải Kinh: ở phương đông có thung lũng nước nóng, trên đó có cây Phù Tang, các mặt trời thay phiên nhau nghỉ trên cành. Từ đây sinh ra truyện mười mặt trời cùng mọc một lúc làm khô cháy mặt đất, và Hậu Nghệ bắn rơi chín cái. Trong văn chương Trung Hoa và Việt Nam về sau, "Phù Tang" còn được dùng như một tên gọi văn chương chỉ phương đông, chỉ nơi mặt trời mọc.
Năm 1986, các nhà khảo cổ khai quật di chỉ Tam Tinh Đôi ở Tứ Xuyên, Trung Quốc, tìm thấy nhiều cây bằng đồng, trong đó có một cây cao gần bốn mét, cành có tượng chim đậu. Nhiều nhà nghiên cứu liên hệ cây đồng này với hình ảnh Phù Tang hoặc Kiến Mộc, dù đây vẫn là cách giải thích chứ chưa có văn tự đi kèm để khẳng định. Dù hiểu theo cách nào, cây đồng cho thấy hình ảnh cây nối trời đã được tạo hình trang trọng từ rất sớm.
Trong truyện kể của người Việt, mặt trời và mặt trăng cũng hay gắn với cây. Chuyện chú Cuội ôm cây đa bay lên cung trăng là ví dụ ai cũng biết, nhưng đã có bài riêng ở trang chuyên về thần linh nên ở đây chỉ nhắc lại một ý: cái cây trong chuyện là cây đã bật gốc bay lên trời, tức là một kiểu cây nối đất với trời. Phần kể chi tiết bạn có thể đọc ở bài ấy.
Dấu vết của cây vũ trụ trong truyện kể các dân tộc Việt Nam
Cây Si trong mo Mường. Áng mo Đẻ đất đẻ nước của người Mường, theo các bản sưu tầm phổ biến, kể về một cây Si mọc lên lớn mãi tới mức che kín trời, rồi bị đổ; từ cây ấy sinh ra muôn vật, và chuyện tiếp tục với đôi chim đẻ trứng nở ra người. Ở đây cây vừa là sự sống đầu tiên vừa là cái trục phải hạ xuống để thế giới có trật tự. Chi tiết khác nhau giữa các bản.
Thần Trụ Trời của người Kinh. Truyện kể của người Kinh nói về vị thần dựng cột chống trời, đào đất đắp cột cho trời cao lên, rồi phá cột đi. Ở đây trục vũ trụ mang hình cây cột chứ không phải cây sống, nhưng ý niệm một cái trục tách trời khỏi đất là cùng một khung.
Cây nêu của nhiều dân tộc Tây Nguyên. Trong các lễ lớn của người Bahnar, Gia Rai, Ê Đê, Cơ Tu và nhiều dân tộc khác, cây nêu dựng giữa sân làng được nhiều nhà nghiên cứu xem như cái trục nối cộng đồng với các thần linh ở trên. Phần cây nêu có bài riêng trong mục cây ngày Tết và lễ hội.
Cây đa, cây gạo giữa đồng. Không có văn bản nào gọi cây đa đầu làng là cây vũ trụ. Nhưng hình ảnh một cây to đứng một mình giữa cánh đồng, là chỗ chim về, là mốc để người đi xa nhìn thấy làng, cho thấy người làng đã cảm nhận nó như một điểm trung tâm, một trục đứng của không gian quen thuộc.
Cây lộn ngược của Ấn Độ và cội bồ đề
Văn hoá Ấn Độ có một hình ảnh lạ: cây ashvattha với rễ ở trên, cành ở dưới. Trong một số văn bản cổ của Ấn Độ giáo, như Upanishad và chương mười lăm của Bhagavad Gita, thế giới được ví với cây ấy: gốc rễ nằm ở cõi cao, còn cành lá toả xuống cõi người. Hình ảnh lộn ngược nhấn vào ý rằng mọi thứ ta thấy quanh mình bắt nguồn từ một cội ở nơi khác.
Ashvattha chính là loài Ficus religiosa, tức cây mà người Việt gọi là bồ đề hay cây đề. Đây cũng là loài cây mà theo kinh điển phổ biến, Đức Phật ngồi dưới gốc khi thành đạo. Như vậy cùng một loài cây đã mang ý nghĩa thiêng trong hai truyền thống lớn của Ấn Độ, theo hai cách khác nhau: một bên là hình ảnh vũ trụ, một bên là nơi diễn ra sự giác ngộ.
Khi Phật giáo vào Việt Nam, cây bồ đề đi theo vào sân chùa với ý nghĩa của nhà Phật. Ý nghĩa vũ trụ học của ashvattha thì gần như không theo vào đời sống làng Việt. Phần cây bồ đề trong chùa Việt có bài riêng ở mục cây và hoa trong nhà Phật; muốn hiểu sâu phần giáo lý, bạn nên hỏi chư tăng.
Vì sao các dân tộc cách xa nhau lại có hình ảnh giống nhau
Có hai cách giải thích chính mà giới nghiên cứu hay nhắc. Cách thứ nhất cho rằng hình ảnh giống nhau vì kinh nghiệm sống giống nhau: ở đâu con người cũng thấy cây có rễ, có ngọn, ở đâu cũng nhìn trời và tự hỏi trên đó có gì. Gặp cùng một câu hỏi, các cộng đồng tự tìm ra những câu trả lời na ná nhau mà không cần học của nhau.
Cách thứ hai nhấn vào sự lan truyền: thần thoại đi theo các cuộc di cư, buôn bán, truyền giáo, nên một hình ảnh có thể đi từ vùng này sang vùng khác rồi được bản địa hoá. Thực tế thường là cả hai cùng có mặt, và với từng trường hợp cụ thể phải có bằng chứng mới nói được là học của nhau hay tự sinh ra.
Với người đọc phổ thông, điều đáng giữ lại là sự tương đồng ấy không chứng minh có một "sự thật huyền bí" nào chung cho cả nhân loại, như vài trang mạng hay khẳng định. Nó cho thấy con người ở đâu cũng có nhu cầu đặt mình vào một thế giới có trật tự, có trên có dưới, và cái cây là hình ảnh gần gũi nhất để diễn tả trật tự ấy.
Kể chuyện cây vũ trụ cho trẻ nhỏ
Chủ đề này rất hợp để mở rộng trí tưởng tượng của trẻ, nếu kể đúng mức. Một trình tự gợi ý cho phụ huynh, giáo viên:
- Bắt đầu từ một cái cây thật mà trẻ biết: cây đa ở sân trường, cây gòn đầu ngõ. Cho trẻ nhìn rễ, thân, ngọn và hỏi: rễ đi đâu, ngọn chạm tới đâu.
- Kể rằng ngày xưa người ta tưởng tượng có một cây to tới mức chạm trời, chim và thần đi lại trên đó. Nói rõ đây là truyện người xưa nghĩ ra.
- Kể một chuyện cụ thể, ví dụ chú Cuội và cây đa hoặc mười mặt trời trên cây Phù Tang, theo một bản sách thiếu nhi bạn tin cậy.
- Cho trẻ vẽ "cây vũ trụ" của mình: dưới rễ có gì, trên ngọn có gì. Không chấm đúng sai.
- Kết lại bằng điều thật: cây thật không chạm trời, nhưng cây thật cho chim ở, cho bóng mát và cần được giữ gìn.
Tránh kể các chi tiết đáng sợ như cây có ma, cây bắt người. Phần đó không có trong các hình mẫu cây vũ trụ, và nó chỉ làm trẻ sợ cây chứ không giúp trẻ yêu cây.
Câu hỏi thường gặp
Cây vũ trụ và cây thế giới có phải là một không?
Phần lớn sách thần thoại học dùng hai tên gọi này như nhau, để chỉ hình ảnh một cây khổng lồ làm trục nối các tầng thế giới. Một số tác giả phân biệt tinh tế hơn, nhưng với người đọc phổ thông có thể coi là một.
Người Việt có thần thoại cây vũ trụ riêng không?
Không có một truyện được gọi đích danh là cây vũ trụ, nhưng có những dấu vết gần: cây Si khổng lồ trong mo Mường, cây đa của chú Cuội bay lên trời, cột chống trời của Thần Trụ Trời, cây nêu của nhiều dân tộc Tây Nguyên.
Yggdrasil là cây gì?
Trong thần thoại Bắc Âu, Yggdrasil được mô tả là một cây tần bì khổng lồ, nối các cõi của thần, người và cõi chết. Truyện về cây được chép lại trong các tập thơ và văn xuôi Bắc Âu thời trung đại.
Cây đồng Tam Tinh Đôi có phải là cây Phù Tang không?
Nhiều nhà nghiên cứu liên hệ cây đồng ở Tam Tinh Đôi với Phù Tang hoặc Kiến Mộc vì hình dáng có chim đậu trên cành. Tuy vậy không có văn tự đi kèm để khẳng định, nên đây vẫn là một cách giải thích.
Có nên nói với trẻ rằng cây cổ thụ nối được với trời không?
Có thể kể như một truyện người xưa tưởng tượng ra, và nói rõ đó là truyện. Sau đó nên nối về điều có thật: cây cổ thụ cho chim ở, cho bóng mát, sống lâu hơn nhiều đời người và cần được giữ gìn.