Sự tích hoa cúc trắng kể về một cô bé nghèo có mẹ ốm nặng; cô gặp một cụ già bảo hãy tìm một bông hoa, hoa có bao nhiêu cánh thì mẹ còn sống bấy nhiêu ngày; tìm được bông hoa chỉ có vài cánh, cô bé lặng lẽ xé mỗi cánh thành thật nhiều sợi nhỏ, đến khi đếm không xuể; nhờ tấm lòng ấy, mẹ cô được sống thêm rất lâu, và bông hoa nhiều cánh mảnh ấy về sau gọi là hoa cúc trắng. Truyện được kể nhiều cho trẻ nhỏ như một câu chuyện về lòng hiếu thảo.
Bài này kể lại câu chuyện, bàn về nguồn gốc của truyện vì đây là chỗ nhiều người thắc mắc, giải nghĩa các hình ảnh, rồi đặt truyện cạnh sự thật thực vật về bông cúc: điều mà người xưa gọi là cánh hoa thật ra là gì. Cuối bài là gợi ý kể truyện cho trẻ sao cho cảm động mà không làm trẻ lo sợ về bệnh tật.
Câu chuyện theo bản kể quen thuộc
Ngày xưa có hai mẹ con nghèo sống trong một túp lều nhỏ. Mẹ ốm nặng, cô bé thương mẹ, đi khắp nơi tìm thầy thuốc. Trên đường đi, cô gặp một cụ già râu tóc bạc phơ. Cụ hỏi chuyện, rồi bảo: cháu hãy đến chân núi, ở đó có một gốc cây cổ thụ, dưới gốc cây có một bông hoa trắng, hái mang về. Bông hoa có bao nhiêu cánh thì mẹ cháu sống được bấy nhiêu ngày.
Cô bé tìm đến chân núi, thấy bông hoa trắng ấy, hái lên đếm thì chỉ có vài cánh. Cô buồn quá: vậy mẹ chỉ sống được vài ngày nữa thôi sao. Nghĩ một lúc, cô ngồi xuống, nhẹ nhàng xé mỗi cánh hoa thành thật nhiều sợi nhỏ. Bông hoa từ vài cánh trở thành vô số cánh mảnh như sợi tơ, đếm mãi không hết.
Cô bé mang hoa về nhà. Cụ già hiện ra, thấy bông hoa thì hiểu tấm lòng của cô, bèn nói rằng mẹ cô sẽ được sống thêm nhiều năm nữa. Mẹ cô dần khoẻ lại. Từ đó, loài hoa trắng nhiều cánh mảnh được người ta gọi là hoa cúc trắng, và mỗi khi nhìn thấy, người ta nhớ đến cô bé đã xé cánh hoa vì thương mẹ.
Có bản kể cụ già là một vị tiên, một vị thần, có bản không nói rõ. Có bản kể cô bé gặp cụ già ở đường cái, có bản ở bìa rừng. Dù chi tiết khác nhau, bản nào cũng giữ hai hình ảnh: bông hoa có ít cánh và đôi tay cô bé xé cánh hoa thành nhiều sợi.
Truyện này từ đâu đến
Đây là chỗ nhiều người tìm hiểu nhất. Nhiều sách thiếu nhi ở Việt Nam ghi truyện "Sự tích hoa cúc trắng" là phỏng theo truyện cổ Nhật Bản; cũng có nơi giới thiệu như một truyện cổ tích Việt, hoặc không ghi nguồn. Chưa có tài liệu nghiên cứu phổ biến nào khẳng định chắc chắn truyện bắt nguồn ở đâu, nên khi kể, cách an toàn là nói "theo một truyện cổ, nhiều sách ghi là của Nhật Bản".
Ở Nhật Bản, hoa cúc là loài hoa được coi trọng đặc biệt, gắn với hoàng gia và với mùa thu. Điều này khiến việc truyện được gắn với Nhật Bản nghe hợp lý, dù chưa đủ để kết luận. Ở Việt Nam, hoa cúc cũng là một loài hoa quen thuộc, có mặt trong bộ tứ quý tùng cúc trúc mai, trên bàn thờ ngày rằm, ngày Tết. Truyện về hoa cúc vì thế dễ bén rễ dù đến từ đâu.
Truyện cổ tích đi qua biên giới là chuyện bình thường. Qua mỗi lần được dịch, được kể lại, truyện đổi tên nhân vật, đổi khung cảnh cho gần với người nghe. Bản tiếng Việt ngày nay có túp lều, có chân núi, có cụ già râu tóc bạc phơ, đã mang dáng dấp một truyện cổ tích rất Việt. Điều đó không làm truyện kém giá trị; ngược lại, cho thấy tấm lòng hiếu thảo là thứ người ở đâu cũng hiểu.
Đọc những hình ảnh trong truyện
Bông hoa có ít cánh. Số cánh hoa ít ỏi là hình ảnh của thời gian ngắn ngủi còn lại. Truyện đặt trước một đứa trẻ một sự thật khó chấp nhận, và hỏi: con sẽ làm gì.
Đôi tay xé cánh hoa. Cô bé không cãi lời cụ già, không cầu xin, mà lặng lẽ tìm cách. Hành động xé cánh hoa vừa ngây thơ vừa quyết liệt. Người lớn đọc sẽ thấy đó là lòng thương mẹ không chịu đầu hàng, còn trẻ nhỏ thấy đó là một sáng kiến thông minh.
Cụ già hiểu lòng. Cụ già không phạt cô bé vì đã "ăn gian". Cụ hiểu đó là tình thương và đáp lại bằng phép màu. Truyện nói rằng điều làm nên phép màu không phải là mánh khoé, mà là tấm lòng đằng sau.
Màu trắng. Màu trắng của hoa thường được hiểu là sự trong sạch, ngây thơ của đứa trẻ. Cũng nên biết rằng ở một số nước, hoa cúc trắng gắn với tang lễ, tưởng niệm; ở Việt Nam, cúc trắng cũng hay xuất hiện ở bàn thờ. Khi tặng hoa cúc trắng cho người đang ốm, bạn nên cân nhắc thói quen của gia đình người nhận.
Bông cúc dưới góc thực vật: "cánh hoa" thật ra là gì
Truyện nói cô bé xé cánh hoa thành nhiều sợi. Thú vị là ngoài đời, mỗi sợi mảnh trên bông cúc không phải là cánh của một bông hoa, mà là cả một bông hoa nhỏ. Bảng dưới giải thích ngắn gọn:
| Phần nhìn thấy | Người thường gọi | Thực vật học gọi | Giải thích |
|---|---|---|---|
| Cả bông cúc | Một bông hoa | Cụm hoa đầu | Là tập hợp rất nhiều bông hoa nhỏ xếp sát nhau trên một đế chung |
| Các sợi trắng xung quanh | Cánh hoa | Hoa lưỡi | Mỗi sợi là một bông hoa nhỏ có tràng hoa kéo dài thành dải |
| Phần nhuỵ ở giữa | Nhuỵ hoa | Hoa ống | Gồm nhiều bông hoa nhỏ hình ống, nơi tạo hạt |
| Lớp lá xanh nhỏ ôm phía dưới | Đài hoa | Tổng bao | Các lá bắc bao quanh cả cụm hoa |
| Cúc "kép" nhiều tầng sợi | Cúc nhiều cánh | Giống cúc có nhiều hoa lưỡi | Do con người chọn giống qua nhiều đời |
Biết điều này, người kể có thêm một chi tiết bất ngờ cho trẻ lớn: cô bé trong truyện xé cánh hoa ra nhiều sợi, còn ngoài đời, mỗi sợi trên bông cúc vốn đã là một bông hoa. Họ Cúc là một trong những họ thực vật lớn nhất, gồm cả hoa hướng dương, cúc vạn thọ, rau diếp. Ai từng nhìn kỹ tâm bông hướng dương sẽ thấy rõ hàng trăm hoa ống nhỏ.
Kể truyện hoa cúc trắng cho trẻ: cảm động mà không làm trẻ sợ
Truyện có chi tiết người mẹ ốm và cái chết đến gần, nên với trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ đang có người thân ốm, người kể cần khéo. Một cách kể gợi ý:
- Kể phần mẹ ốm ngắn và nhẹ: "mẹ bị ốm, cô bé rất lo".
- Kể phần cụ già và bông hoa như một câu đố: bông hoa có bao nhiêu cánh thì mẹ khoẻ được bấy nhiêu ngày.
- Cho trẻ cầm một bông hoa có ít cánh, hoặc một hình hoa cắt bằng giấy, hỏi: nếu là con, con làm gì?
- Để trẻ tự nghĩ ra cách, rồi mới kể cô bé xé cánh hoa.
- Cho trẻ dùng kéo an toàn cắt các cánh hoa giấy thành nhiều sợi nhỏ.
- Kết bằng việc mẹ khoẻ lại, cả nhà vui vẻ. Hỏi trẻ: con thường làm gì khi mẹ mệt?
Nếu trẻ hỏi "hoa cúc có chữa được bệnh không", hãy nói rõ đây là truyện cổ tích, phép màu trong truyện là cách kể về tình thương, còn người ốm thì cần bác sĩ chăm sóc. Câu trả lời này giữ được cái đẹp của truyện mà không gieo cho trẻ một niềm tin sai.
Hoa cúc trắng giữa những truyện hiếu thảo trẻ hay nghe
Truyện hoa cúc trắng thường được kể cùng với những truyện khác về tình cha mẹ và con cái. Sự tích cây vú sữa nói về người mẹ chờ con; truyện hoa cúc trắng thì ngược lại, nói về đứa con thương mẹ. Đặt hai truyện cạnh nhau, trẻ thấy tình thương trong gia đình đi theo cả hai chiều: mẹ thương con, con cũng thương mẹ.
Người lớn tuổi ở Việt Nam còn biết đến "Nhị thập tứ hiếu", tập hai mươi bốn tấm gương hiếu thảo gốc Trung Hoa, được Lý Văn Phức diễn ra thơ Nôm vào thế kỷ mười chín. Nhiều câu chuyện trong đó dành cho người lớn, có những chi tiết nay đọc thấy khó chấp nhận. So với chúng, truyện hoa cúc trắng nhẹ nhàng hơn nhiều: đứa trẻ không phải hy sinh bản thân, chỉ cần một ý nghĩ thông minh và tấm lòng.
Đây có lẽ là lý do truyện hợp với lớp mẫu giáo, lớp một. Trẻ không cần làm điều lớn lao để thương mẹ; những việc nhỏ như rót cốc nước, đắp chăn, ngồi yên cho mẹ nghỉ cũng là cách xé cánh hoa của riêng mình. Khi kể xong, bạn có thể gợi trẻ nghĩ ra một việc nhỏ như thế để làm ngay trong ngày.
Hoa cúc trắng trong đời sống
Ở Việt Nam, cúc trắng được trồng ở nhiều vùng hoa, trong đó có các vùng hoa lớn quanh Đà Lạt, nay thuộc tỉnh Lâm Đồng, và các làng hoa ven đô. Có giống cúc trắng bông to nhiều tầng sợi, có giống cúc hoạ mi bông nhỏ, cánh đơn, nở rộ vào khoảng cuối thu đầu đông ở miền Bắc. Mùa cúc hoạ mi là mùa nhiều người đi chụp ảnh, mua hoa về cắm.
Hoa cúc nói chung có mặt trong nhiều lớp văn hoá: trong bộ tứ quý tượng trưng cho mùa thu, trên mâm cúng ngày rằm, trong thơ ca về mùa thu. Truyện hoa cúc trắng thêm vào đó một lớp nghĩa gần gũi với trẻ nhỏ: lòng hiếu thảo. Nhiều trường học chọn kể truyện này vào những dịp nói về gia đình, về mẹ.
Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm ý nghĩa của hoa cúc theo màu sắc, cách cắm, cách tặng, đó là một mảng riêng của người chơi hoa. Ở đây, điều đáng giữ lại là hình ảnh đôi tay nhỏ xé cánh hoa: một câu chuyện đủ ngắn để kể trong năm phút, đủ sâu để trẻ nhớ khi đã lớn.
Câu hỏi thường gặp
Sự tích hoa cúc trắng có phải truyện cổ tích Việt Nam không?
Nhiều sách thiếu nhi ở Việt Nam ghi truyện này là phỏng theo truyện cổ Nhật Bản, cũng có nơi giới thiệu như truyện cổ tích Việt hoặc không ghi nguồn. Chưa có kết luận chắc chắn, nên khi kể bạn cứ giới thiệu đây là một truyện cổ, nhiều sách ghi là của Nhật Bản.
Trong truyện, cô bé đã làm gì với bông hoa?
Cụ già nói bông hoa có bao nhiêu cánh thì mẹ cô sống được bấy nhiêu ngày. Bông hoa chỉ có vài cánh, nên cô bé xé mỗi cánh thành thật nhiều sợi nhỏ, đến khi đếm không xuể. Nhờ tấm lòng ấy, mẹ cô được sống thêm rất lâu.
Mỗi sợi trên bông hoa cúc có phải là một cánh hoa không?
Không hẳn. Theo thực vật học, bông cúc là một cụm hoa đầu, mỗi sợi xung quanh là một bông hoa nhỏ gọi là hoa lưỡi, còn phần giữa gồm nhiều hoa ống. Người thường vẫn gọi các sợi ấy là cánh hoa cho dễ hiểu.
Có nên tặng hoa cúc trắng cho người ốm không?
Ở một số nước và một số gia đình Việt, hoa cúc trắng gắn với tang lễ, tưởng niệm hoặc bàn thờ. Vì vậy khi thăm người ốm, bạn nên cân nhắc thói quen của gia đình người nhận và có thể chọn hoa màu khác cho vui mắt.
Kể truyện hoa cúc trắng cho trẻ có người thân đang ốm được không?
Được, nhưng nên kể nhẹ phần bệnh tật, nhấn vào tình thương và việc con có thể làm gì để mẹ vui. Nếu trẻ hỏi hoa có chữa bệnh không, bạn nên nói rõ đây là truyện cổ tích, người ốm cần bác sĩ chăm sóc.
Truyện hoa cúc trắng muốn nói điều gì?
Truyện nói về lòng hiếu thảo và sự không đầu hàng trước nghịch cảnh. Cô bé không than khóc mà tìm cách, và phép màu đến từ chính tấm lòng thương mẹ chứ không từ mánh khoé.