Cây cổ thụ ở đình, chùa, đền vừa là một phần cảnh quan di tích, vừa là một cơ thể sống đang già đi, nên cần được kiểm tra định kỳ, tỉa cành khô, giảm tải tán trước mùa mưa bão và khi cần thì chống đỡ hoặc giằng néo; việc tác động vào cây do ban quản lý di tích hoặc người trông coi đề xuất, với di tích đã xếp hạng thì cần ý kiến của cơ quan quản lý văn hoá, và phần việc trên cao phải giao cho người có thiết bị và chuyên môn. Kiêng đụng vào cây thiêng là nếp quen ở nhiều làng, nhưng để cây mục gãy đè người ngày hội thì không ai mong.
Bài này giúp ban quản lý đình chùa, người trông coi và người làng hiểu những dấu hiệu cây yếu, các cách can thiệp phổ biến, cách lên lịch theo mùa, và trình tự xin ý kiến. Bài không thay thế đánh giá tại chỗ của chuyên gia cây xanh, và không hướng dẫn tự trèo cắt cành lớn.
Cây cổ thụ là một phần của di tích
Với nhiều đình, chùa, đền, cây cổ thụ có mặt trong hồ sơ di tích như một yếu tố cảnh quan. Người đi lễ nhớ cây không kém nhớ công trình, và trong không ít trường hợp cây có trước cả lần trùng tu gần nhất. Vì vậy, việc tỉa, chặt, dời cây trong khuôn viên một di tích đã xếp hạng không còn là chuyện riêng của người trông coi, mà liên quan đến việc bảo vệ di tích nói chung.
Luật Di sản văn hoá hiện hành có những quy định về bảo vệ di tích và các khu vực bảo vệ quanh di tích. Chi tiết về thủ tục, thẩm quyền có thể thay đổi theo văn bản hướng dẫn và theo từng địa phương, nên khi cần, ban quản lý nên hỏi trực tiếp cơ quan quản lý văn hoá cấp tỉnh hoặc cán bộ văn hoá của xã, phường. Với đình chùa chưa xếp hạng, quyết định thường thuộc về cộng đồng làng hoặc nhà chùa, nhưng vẫn nên tham khảo ý kiến chính quyền khi cây nằm sát nơi công cộng.
Ở đô thị, cây trong khuôn viên di tích có khi còn chịu thêm quy định về quản lý cây xanh công cộng. Nhiều nơi yêu cầu xin phép trước khi chặt hạ cây lớn, kể cả khi cây nằm trong đất của cơ sở tôn giáo. Hỏi trước bao giờ cũng nhẹ nhàng hơn giải trình sau.
Những dấu hiệu cho thấy cây đang yếu
Người trông coi không cần là chuyên gia để nhận ra một cây có vấn đề. Các dấu hiệu dưới đây được những người làm nghề cây xanh hay dùng khi đi kiểm tra; thấy một trong số đó là nên mời người có chuyên môn đến xem.
- Nấm mọc thành đám ở gốc hoặc trên thân, nhất là nấm hình quạt cứng: thường báo hiệu gỗ bên trong đang mục.
- Thân có vết nứt dọc dài, vết nứt mới mở rộng sau mỗi mùa gió.
- Hốc rỗng lớn ở thân hoặc ở chỗ phân cành, gõ vào nghe tiếng bộp rỗng.
- Cành khô lớn còn treo trên tán, đặc biệt cành vươn ra lối đi, sân lễ, mái công trình.
- Cây nghiêng ngày càng nhiều, đất quanh gốc phía ngược hướng nghiêng bị nứt hoặc phồng lên.
- Tán thưa dần, lá nhỏ đi, ngọn khô từ trên xuống qua nhiều năm.
- Rễ lớn bị chặt, bị đè bởi bê tông, bị đào khi làm đường ống, xây công trình gần gốc.
Những dấu hiệu này không có nghĩa cây phải chặt. Rất nhiều cây cổ thụ rỗng ruột vẫn đứng vững hàng chục năm nếu được giảm tải tán đúng cách. Điều quan trọng là biết sớm để có thời gian tính toán.
Các cách can thiệp phổ biến và khi nào dùng
Tuỳ tình trạng cây, người làm nghề có nhiều cách xử lý. Bảng dưới gom những cách hay dùng để ban quản lý có khái niệm trước khi bàn với đơn vị chuyên môn.
| Cách can thiệp | Dùng khi | Lưu ý |
|---|---|---|
| Tỉa cành khô, cành chết | Có cành khô treo trên tán | Việc thường xuyên, nên làm mỗi năm trước mùa mưa bão |
| Tỉa giảm tán | Tán quá nặng, lệch về một phía, cây có hốc rỗng | Tỉa vừa phải, không cắt trụi; cắt quá nhiều làm cây suy yếu |
| Tỉa nâng tán | Cành thấp vướng mái, vướng lối đi | Giữ dáng tự nhiên, không cắt sát thân để lại vết thương lớn |
| Chống đỡ bằng cột | Cành lớn hoặc thân nghiêng có nguy cơ gãy | Cột chống cần móng chắc, kiểm tra định kỳ |
| Giằng néo bằng cáp | Hai thân chẻ đôi có nguy cơ tách | Phải do người có chuyên môn lắp, không siết vào vỏ |
| Cải tạo đất quanh gốc | Gốc bị nén chặt, bê tông phủ sát gốc | Mở rộng vùng đất thoáng quanh gốc, lát vật liệu thấm nước |
Những việc trên cao như tỉa cành lớn, lắp cáp giằng là công việc nguy hiểm. Mỗi năm đều có tai nạn do người không có thiết bị bảo hộ trèo cây cắt cành. Đình chùa nên thuê đơn vị có kinh nghiệm, có dây an toàn, có bảo hiểm, thay vì nhờ người làng tự làm.
Trình tự khi đình, chùa cần tác động vào cây cổ thụ
Dưới đây là trình tự gợi ý cho ban quản lý hoặc người trông coi khi thấy cây cần được xử lý. Mỗi địa phương có thể có yêu cầu riêng, nên coi đây là khung để bắt đầu.
- Chụp ảnh, ghi lại tình trạng cây: vị trí, kích thước ước chừng, dấu hiệu bất thường, ngày phát hiện.
- Nếu có nguy hiểm trước mắt như cành gãy treo, khoanh vùng ngay, không cho người qua lại dưới tán.
- Báo cho ban quản lý di tích, nhà chùa hoặc trưởng thôn; với di tích đã xếp hạng, báo cơ quan văn hoá địa phương.
- Mời đơn vị chuyên môn về cây xanh đến đánh giá và đề xuất phương án: tỉa, chống, giằng hay hạ.
- Họp ban quản lý, đại diện cộng đồng hoặc nhà chùa để thống nhất phương án, ghi biên bản.
- Thực hiện vào thời điểm phù hợp, tránh ngày lễ hội đông người; khoanh vùng thi công an toàn.
- Ghi lại kết quả vào sổ của di tích và hẹn lịch kiểm tra lại.
Việc ghi chép nghe có vẻ hành chính, nhưng chính những ghi chép ấy giúp thế hệ sau biết cây đã được xử lý những gì, tránh việc cắt chồng lên vết cũ hoặc bỏ sót một cây đang yếu dần.
Lịch chăm cây theo mùa ở vùng có bão
Ở miền Bắc và miền Trung, mùa mưa bão thường kéo dài từ giữa hè đến cuối thu. Thời điểm tốt để kiểm tra và tỉa cây cổ thụ là trước mùa mưa bão, khi trời còn khô ráo, cây chưa phải chịu những trận gió lớn. Tỉa trong mùa đông khi cây nghỉ sinh trưởng cũng được nhiều người làm nghề ưa, vì vết cắt ít chảy nhựa và cây phục hồi tốt khi vào xuân.
Ngay sau mỗi trận bão, việc đầu tiên là đi một vòng khuôn viên: xem cành gãy treo, cây nghiêng mới, đất quanh gốc nứt. Những cây bị lay gốc sau bão có thể đổ trong trận gió tiếp theo dù trông bên ngoài vẫn bình thường. Sau cơn bão Yagi tháng 9 năm 2024, rất nhiều cây ở Hà Nội và các tỉnh phía Bắc bật gốc, trong đó có cây ở khuôn viên đình chùa, cho thấy việc chuẩn bị trước mùa bão quan trọng thế nào.
Ở Nam Bộ, mùa mưa giông với gió lốc cục bộ cũng làm gãy nhiều cành cây cổ thụ. Kiểm tra trước mùa mưa, khoảng cuối mùa khô, là thời điểm hợp lý. Dù ở vùng nào, nên tránh tỉa lớn ngay trước những ngày lễ hội đông người, để còn thời gian dọn dẹp và để cây ổn định.
Khi làng chia hai ý: giữ cây hay giữ an toàn
Chuyện thường gặp nhất không phải là thiếu thông tin, mà là bất đồng. Một bên, thường là các cụ cao niên, muốn giữ cây nguyên vẹn vì cây gắn với đình chùa từ nhiều đời và vì nếp kiêng đụng vào cây thiêng. Bên kia, thường là những gia đình có nhà sát khuôn viên hoặc người lo cho trẻ con đi học ngang qua, muốn tỉa mạnh hoặc hạ cây vì sợ gãy đổ. Cả hai bên đều có lý.
Cách tháo gỡ hiệu quả nhất là đưa đánh giá chuyên môn vào giữa. Khi có người làm nghề cây xanh đến đo, khoan kiểm tra độ rỗng, quan sát rễ và chỉ ra cụ thể cành nào nguy hiểm, cuộc bàn bạc chuyển từ cảm xúc sang dữ kiện. Rất nhiều trường hợp phương án cuối cùng nằm ở giữa: giữ cây, nhưng tỉa giảm tán, chống đỡ cành lớn, rào lại vùng gốc và hạn chế người đứng dưới tán trong ngày gió lớn.
Khi phải hạ cây vì không còn cách nào khác, việc giải thích rõ ràng cho cộng đồng, kèm ảnh và biên bản đánh giá, giúp mọi người dễ chấp nhận hơn. Đi kèm quyết định hạ cây nên là kế hoạch trồng thay ngay trong mùa trồng gần nhất, để làng thấy rằng cây không mất đi mà được nối tiếp.
Những việc làm hại cây mà ít người để ý
Đổ bê tông sát gốc. Lát sân kín bằng bê tông đến tận gốc làm rễ không thở được, nước không thấm xuống. Nhiều cây cổ thụ suy yếu sau vài năm kể từ khi sân được lát lại.
Xây bồn quá chật. Bồn gốc xây sát thân cây, khi cây lớn thêm, thân bị bó lại, vỏ bị ép nứt. Bồn nên rộng và có thể nới ra khi cần.
Đốt hương, hoá vàng gần gốc. Nhiệt và tàn lửa làm cháy vỏ, lâu ngày tạo vết thương mở cho nấm mục xâm nhập.
Đóng đinh, buộc dây vào thân. Treo đèn, treo băng rôn, mắc dây điện vào thân cây làm tổn thương vỏ. Dây buộc lâu ngày siết vào thân như vòng thắt.
Đào rãnh, chôn ống gần gốc. Làm hệ thống thoát nước, kéo điện ngầm qua vùng rễ có thể cắt đứt rễ lớn, làm cây mất chỗ bám.
Cắt cành không đúng kỹ thuật. Cắt sát thân hoặc để lại mấu dài đều làm vết thương lâu lành, dễ mục. Cắt quá nhiều trong một lần khiến cây yếu đi.
Câu hỏi thường gặp
Cây cổ thụ ở đình chưa xếp hạng di tích thì ai quyết định tỉa, chặt?
Thường là cộng đồng làng thông qua ban khánh tiết, trưởng thôn hoặc người trông đình, có tham khảo ý kiến chính quyền xã. Nếu cây nằm sát đường, sát nhà dân, việc chặt hạ cây lớn nên báo chính quyền để tránh tranh chấp và đảm bảo an toàn.
Tỉa cành cây đình có phải làm lễ không?
Tuỳ tục từng làng, từng chùa. Có nơi thắp hương báo trước khi tỉa, có nơi không. Đây là việc của cộng đồng tự quyết. Điều quan trọng hơn là việc tỉa được làm đúng kỹ thuật và an toàn cho người thi công cũng như người xung quanh.
Có nên trám xi măng vào hốc rỗng của cây cổ thụ không?
Trước đây nhiều nơi trám xi măng vào hốc cây, nhưng người làm nghề hiện nay thường không khuyến khích vì xi măng không co giãn theo thân cây, giữ ẩm bên trong và có thể làm mục nhanh hơn. Nên hỏi đơn vị chuyên môn trước khi xử lý hốc rỗng.
Cây cổ thụ nghiêng sát mái chùa có nên chặt ngay không?
Chưa nên chặt khi chưa có đánh giá. Có nhiều phương án như tỉa giảm tán phía nghiêng, chống đỡ, giằng néo. Đơn vị chuyên môn sẽ đánh giá độ ổn định của gốc và rễ trước khi đề xuất. Trong lúc chờ, nên hạn chế người qua lại dưới tán nghiêng.
Chi phí chăm sóc cây cổ thụ ở di tích lấy từ đâu?
Tuỳ nơi, có thể từ ngân sách cho công tác bảo tồn di tích, từ nguồn công đức của đình chùa, hoặc từ đóng góp của cộng đồng. Với di tích đã xếp hạng, ban quản lý nên hỏi cơ quan văn hoá địa phương về các nguồn hỗ trợ có thể có.
Người dân thấy cây đình có dấu hiệu nguy hiểm thì báo ai?
Báo người trông coi đình chùa, ban quản lý di tích hoặc trưởng thôn. Nếu nguy hiểm cấp bách, có thể báo chính quyền xã, phường để được hỗ trợ khoanh vùng. Đừng tự ý trèo lên cắt cành, vì việc này rất nguy hiểm khi không có thiết bị.