Sự tích cây thì là kể rằng thuở xưa cây cỏ chưa có tên, Trời gọi tất cả đến để đặt tên cho từng loài: cây cao thì gọi cây dừa, cây cau, cây có quả thì gọi cây mít, cây xoài; đến lượt một cái cây nhỏ, lá mảnh như sợi chỉ, Trời nghĩ mãi chưa ra, ấp úng "thì là... thì là..."; cây nhỏ tưởng đó là tên mình, mừng rỡ chạy đi khoe với bạn bè, từ đó có tên cây thì là. Truyện vui, ngắn, nhiều thế hệ học sinh tiểu học đã đọc trong sách tiếng Việt.
Bài này kể lại câu chuyện, chỉ ra các bản kể khác nhau, giải nghĩa vì sao người xưa thích những truyện giải thích tên gọi, và nói về chính rau thì là: loài cây gì, từ đâu đến, dùng trong bếp Việt ra sao. Cuối bài là gợi ý kể truyện cho trẻ nhỏ theo cách để trẻ được nói, được chơi với tên các loài cây.
Câu chuyện theo bản kể quen thuộc
Ngày xưa, khi trời đất mới có, cây cỏ mọc khắp nơi nhưng chưa loài nào có tên. Trời bèn gọi tất cả cây cỏ đến, đặt tên cho từng loài, để chúng biết mình là ai và để con người sau này gọi được. Cây nào đến trước được đặt tên trước. Cây cao vút đứng giữa trời được gọi là cây dừa, cây cau. Cây có quả to có gai được gọi là cây mít. Cây bò lan trên giàn được gọi là cây mướp. Cây nào nhận tên xong cũng vui vẻ ra về.
Trong số đó có một cái cây rất nhỏ, thân mảnh, lá xanh xẻ li ti như sợi tóc. Cây đến muộn vì đi chậm. Khi đến nơi, Trời đã đặt gần hết những cái tên hay. Cây nhỏ rụt rè xin Trời đặt cho mình một cái tên. Trời nhìn cây, nghĩ mãi chưa ra tên nào hợp, bèn ấp úng: "Thì là... thì là...".
Cây nhỏ nghe thế thì mừng quá, tưởng Trời đã đặt tên cho mình là "thì là". Cây cảm ơn Trời rồi chạy đi khắp nơi khoe với các bạn: "Tớ là cây thì là!". Trời nghe thấy, mỉm cười, cũng không đổi tên nữa. Từ đó, cái cây nhỏ có lá thơm ấy mang tên cây thì là.
Truyện ngắn, không có kẻ xấu, không có thử thách nặng nề, chỉ có một tiếng ngập ngừng hoá thành tên gọi. Chính sự nhẹ nhàng ấy làm truyện hợp với trẻ mới đi học, và nhiều người lớn nhớ mãi vì nó buồn cười một cách dễ thương.
Các bản kể khác nhau
Truyện cây thì là được biết đến nhiều nhất qua sách tiếng Việt tiểu học và các tuyển tập truyện cho thiếu nhi. Không phải bản nào cũng giống nhau từng chữ; một vài chỗ khác thường gặp:
| Chi tiết | Bản quen thuộc | Cách kể khác từng gặp |
|---|---|---|
| Ai đặt tên | Trời | Có bản gọi là Ông Trời, Ngọc Hoàng |
| Các cây được đặt tên trước | Dừa, cau, mít, mướp… | Mỗi bản kể một danh sách khác, thường là các cây quen thuộc ở vùng người kể |
| Vì sao Trời ngập ngừng | Nghĩ mãi chưa ra tên | Có bản nói Trời đã đặt tên rồi nhưng cây nhỏ hay quên, đến hỏi lại nhiều lần, chỉ nhớ được "thì là" |
| Thái độ của cây nhỏ | Mừng rỡ đi khoe | Có bản nhấn vào việc cây nhỏ rụt rè, đến muộn vì nhường các bạn |
| Kết truyện | Trời giữ tên thì là | Có bản thêm câu Trời dặn cây nhớ lấy tên mình |
Bản "cây hay quên tên" cũng phổ biến không kém bản "Trời ngập ngừng". Ở bản này, cây nhỏ được đặt một cái tên dài, đi một quãng thì quên, quay lại hỏi, quên tiếp, đến lần cuối chỉ nhớ được mấy tiếng "thì là". Cả hai bản đều dẫn đến cùng một tiếng gọi, và đều có cái duyên của chuyện kể cho trẻ: một sai sót nhỏ mà đáng yêu.
Vì sao người xưa thích kể truyện giải thích tên gọi
Tên gọi là cánh cửa vào thế giới. Trẻ nhỏ học nói bằng cách hỏi "cái gì đây". Truyện đặt tên cho cây cỏ trả lời câu hỏi ấy theo cách của một câu chuyện, khiến việc nhớ tên trở nên vui. Biết tên một cây, trẻ bắt đầu để ý đến nó.
Tên thì là nghe lạ. Phần lớn tên cây trong tiếng Việt là một tiếng: cau, dừa, mít, ổi. Thì là có hai tiếng mà không mang nghĩa gì rõ ràng trong lời nói thường, còn nghe giống từ đệm "thì là" khi người ta lưỡng lự. Cái lạ ấy là chất liệu tự nhiên cho một truyện vui.
Truyện về kẻ nhỏ bé. Cây thì là nhỏ nhất, đến muộn nhất, nhưng cuối cùng vẫn có tên, vẫn vui. Truyện nói với trẻ rằng không cần to lớn, không cần đến đầu tiên, ai cũng có chỗ của mình.
Truyện về một sai sót được chấp nhận. Trời không sửa lại tên, cũng không trách cây hiểu nhầm. Cái nhầm thành tên gọi mãi mãi. Đây là một bài học nhẹ nhàng về sự bao dung: không phải sai sót nào cũng cần sửa, có cái sai làm đời vui hơn.
Rau thì là ngoài đời: loài cây gì, từ đâu đến
Thì là có tên khoa học là Anethum graveolens, thuộc họ Hoa tán, cùng họ với cà rốt, rau mùi, cần tây. Cây thân thảo, cao chừng nửa mét đến hơn một mét, lá xẻ thành những sợi nhỏ mảnh, mềm, màu xanh; hoa màu vàng nhỏ, mọc thành tán như chiếc ô. Cả cây có mùi thơm đặc trưng, nhất là lá và hạt.
Theo các tài liệu thực vật, thì là có nguồn gốc ở vùng Địa Trung Hải và Tây Á, được trồng từ rất lâu ở châu Âu, châu Á. Ở Việt Nam, thì là được trồng làm rau gia vị, phổ biến nhất ở miền Bắc. Như vậy, cũng như cây vú sữa hay dưa hấu, cây thì là là cây từ nơi khác đến, rồi được người Việt đón nhận đến mức có cả một truyện cổ tích để giải thích tên gọi.
Người ta hay nhầm thì là với tiểu hồi hương, một cây cùng họ, lá cũng xẻ sợi. Hai cây giống nhau ở dáng lá nhưng khác ở mùi, ở thân và cách dùng. Nếu bạn mua hạt giống hoặc rau ở chợ, nên hỏi kỹ người bán. Với trẻ nhỏ, chỉ cần để trẻ ngửi lá thì là thật là đủ nhớ.
Những tên cây Việt đặt theo cách nhìn, cách nghe
Truyện cây thì là vui ở chỗ cái tên sinh ra từ một tình huống. Ngoài đời, nhiều tên cây trong tiếng Việt cũng được đặt theo một nét rất dễ nhận ra, chỉ cần nhìn, chạm hay ngửi là hiểu. Kể cho trẻ vài ví dụ dưới đây, trẻ sẽ thấy tên gọi không phải thứ khô khan phải học thuộc:
- Cây xấu hổ, còn gọi cây trinh nữ: chạm nhẹ vào là lá cụp lại, như người e thẹn. Trẻ nào cũng thích thử.
- Hoa mười giờ: hoa thường nở khi nắng lên vào khoảng giữa buổi sáng, nên được gọi theo giờ nở.
- Hoa phấn: hạt chín màu đen, bóc ra bên trong có bột trắng như phấn, trẻ con ở quê hay lấy chơi.
- Cây vú sữa: quả chín có dịch trắng như sữa, đã có hẳn một sự tích riêng.
- Hoa giấy: phần màu sặc sỡ mỏng và khô như giấy, thật ra là lá bắc bao quanh những bông hoa nhỏ ở giữa.
- Cây lưỡi hổ: lá dài, cứng, có vằn như da hổ, gọi theo hình dáng.
Có những tên cây ta không biết vì sao lại gọi như thế, như thì là. Những chỗ trống ấy là nơi truyện cổ tích chen vào, lấp bằng một câu chuyện vui. Khi trẻ hỏi vì sao cây này tên thế này, bạn không cần lúc nào cũng có câu trả lời chắc chắn; nói thật rằng chưa biết, rồi cùng trẻ bịa một truyện vui cho cái tên ấy, cũng là một cách dạy trẻ yêu tiếng mẹ đẻ, miễn là nói rõ đó là truyện mình tự nghĩ ra.
Thì là trong bếp Việt
Phần này không nhằm dạy nấu ăn, mà để người kể chuyện có thêm chuyện nói với trẻ khi trẻ hỏi "cây thì là để làm gì". Trong bếp của nhiều gia đình, nhất là ở miền Bắc, thì là đi cùng các món cá:
- Chả cá: thì là thái khúc đảo cùng chả cá, là thứ rau không thể thiếu trong món chả cá kiểu Hà Nội.
- Canh cá: canh chua cá, canh cá rô, canh cá nấu dọc mùng thường thả thì là lúc gần tắt bếp để giữ mùi thơm.
- Bún cá: một nhúm thì là thái nhỏ rắc lên bát bún, dậy mùi.
- Cá kho, cá hấp: nhiều nhà thêm vài nhánh thì là để át mùi tanh.
- Trứng rán, chả trứng: có nhà trộn thì là vào trứng cho thơm, cho đẹp mắt.
Người miền Bắc hay có câu nói vui rằng thì là sinh ra để đi với cá. Kể truyện cây thì là trong bữa cơm có món cá là một cách để trẻ nhớ cả tên cây lẫn mùi vị. Bạn có thể đố trẻ tìm cây thì là trong bát canh, rồi nhắc lại câu chuyện Trời ngập ngừng đặt tên.
Kể truyện cây thì là cho trẻ: biến thành một buổi chơi với tên cây
Truyện cây thì là ngắn, nên hợp nhất khi kể kèm một hoạt động. Một cách làm mà nhiều giáo viên mầm non, tiểu học dùng:
- Chuẩn bị vài thứ rau, lá, quả thật hoặc tranh: lá dừa, quả cau, quả mít, quả mướp, một nhánh thì là.
- Kể phần Trời đặt tên, mỗi khi nhắc một cây thì giơ lá hoặc tranh của cây đó lên.
- Mời trẻ đóng vai Trời, đặt tên cho các bạn đóng vai cây. Trẻ rất thích phần này.
- Đến lượt cây thì là, người kể ngập ngừng thật lâu "thì là... thì là...", để trẻ đoán chuyện gì xảy ra.
- Cho trẻ ngửi nhánh thì là thật, hỏi trẻ thấy mùi gì.
- Kết bằng câu hỏi: nếu con được đặt tên cho một cái cây, con sẽ đặt tên gì?
Câu hỏi cuối thường khơi ra những cái tên rất ngộ nghĩnh. Bạn có thể ghi lại các tên ấy, làm thành một "cuốn sách cây của lớp". Điều quý không phải là tên đúng sai, mà là trẻ bắt đầu nhìn cây cỏ quanh mình bằng sự tò mò.
Câu hỏi thường gặp
Sự tích cây thì là kể về điều gì?
Truyện kể rằng Trời gọi cây cỏ đến để đặt tên. Một cây nhỏ đến muộn, Trời nghĩ chưa ra tên nên ấp úng thì là, thì là. Cây nhỏ tưởng đó là tên mình, mừng rỡ đi khoe, từ đó cây có tên là thì là.
Truyện cây thì là có trong sách giáo khoa không?
Truyện từng được nhiều thế hệ học sinh biết đến qua sách tiếng Việt lớp hai các đời trước. Sách giáo khoa thay đổi theo từng chương trình, nên bạn nên kiểm tra bộ sách con đang học để biết truyện còn có trong đó hay không.
Có mấy bản kể sự tích cây thì là?
Có hai cách kể phổ biến. Một bản nói Trời nghĩ mãi chưa ra tên nên ngập ngừng, cây nhỏ tưởng là tên mình. Một bản nói Trời đã đặt tên nhưng cây nhỏ hay quên, cuối cùng chỉ nhớ được mấy tiếng thì là. Cả hai đều dẫn đến cùng một tên.
Thì là và tiểu hồi hương khác nhau thế nào?
Hai cây cùng họ Hoa tán, lá đều xẻ sợi nên hay bị nhầm. Chúng khác nhau ở mùi, ở thân và cách dùng trong bếp. Khi mua rau hay hạt giống, bạn nên hỏi kỹ người bán để khỏi nhầm.
Cây thì là có nguồn gốc ở đâu?
Theo tài liệu thực vật, thì là có tên khoa học Anethum graveolens, nguồn gốc vùng Địa Trung Hải và Tây Á. Cây được trồng lâu đời ở nhiều nơi và ở Việt Nam là rau gia vị quen thuộc, nhất là với các món cá miền Bắc.
Kể truyện cây thì là cho trẻ mấy tuổi là hợp?
Truyện hợp với trẻ từ ba, bốn tuổi trở lên vì ngắn, vui và không có chi tiết đáng sợ. Với trẻ mẫu giáo, bạn nên kể kèm tranh hoặc lá cây thật và cho trẻ đóng vai để trẻ nhớ lâu hơn.