Cây quất ngày Tết mang nghĩa sum suê, đủ đầy: một cây có quả chín vàng cam, quả xanh còn non, hoa, nụ và lộc non cùng lúc được xem như hình ảnh một gia đình có đủ các thế hệ, làm ăn có trước có sau. Ở một lớp nghĩa khác, chữ "quất" gần với chữ "cát" nghĩa là lành trong cách đọc của người Hoa vùng Quảng Đông, nên cây quất cũng mang lời chúc may mắn. Người Bắc Bộ chưng quất bên cạnh cành đào; ở phương Nam, cây tắc và cây quýt có vai trò tương tự.
Bài này giải nghĩa từng bộ phận của cây quất trong cách nhìn dân gian, gốc của tục chưng quất, tục đặt cặp quất hai bên cửa, những làng quất nổi tiếng, và cây tắc, cây quýt của Nam Bộ. Bài không đi vào cách chọn mua quất hay giữ quả không rụng; đó là việc của người trồng và người bán cây.
Cây quất nhìn theo con mắt dân gian
Quả chín vàng cam. Màu vàng cam của quả chín gợi sự sung túc, giống màu vàng của mai, của lúa chín. Quả tròn, nhiều, chi chít trên cành là hình ảnh của sự đầy đặn. Đây là lý do người chơi thường thích cây quả đều, phủ kín tán.
Quả xanh và quả chín cùng lúc. Một cây quất Tết đẹp thường có cả quả chín lẫn quả xanh. Dân gian hiểu đó là sự nối tiếp: có lớp đã thành, có lớp đang lớn, như ông bà, cha mẹ, con cháu trong một nhà.
Lá xanh, lộc non. Lá quất xanh đậm, bóng, cùng những chồi lộc non nhú ra dịp Tết, mang nghĩa sức sống và sự khởi đầu, gần với ý "lộc" trong tục hái lộc đầu năm.
Hoa trắng nhỏ. Một số cây quất còn ra hoa trắng nhỏ thơm vào dịp Tết. Có hoa, có nụ, có quả là hình ảnh trọn vẹn nhất của một cây quất chơi Tết trong mắt người chơi lâu năm.
Cây đứng thẳng, tán tròn. Dáng cây tròn đều được ưa chuộng vì gợi sự viên mãn. Đây là quan niệm thẩm mỹ, không phải quy tắc bắt buộc; nhiều người lại thích dáng quất thế, tán xoè tự nhiên.
Chữ "quất" và chữ "cát": lớp nghĩa từ người Hoa
Trong tiếng Quảng Đông, chữ chỉ cây quýt và chữ "cát" (吉, nghĩa là lành, tốt) có cách đọc gần nhau. Người Hoa vùng Quảng Đông vì thế chưng quýt, quất ngày Tết như một cách chơi chữ đồng âm, gửi lời chúc năm mới cát tường. Họ còn có tục biếu nhau quýt khi đi chúc Tết.
Người Việt tiếp xúc với tục này qua cộng đồng người Hoa sinh sống ở các đô thị như Hà Nội, Hội An, Chợ Lớn. Cách giải thích "quất là cát lành" từ đó được nhiều người Việt nhắc tới. Tuy vậy, tục chưng quất ở Bắc Bộ còn gắn với điều kiện trồng trọt tại chỗ: vùng ven sông Hồng có đất bãi màu mỡ, hợp trồng quất cảnh, và nghề trồng quất phát triển thành làng nghề.
Vì vậy khi kể về cây quất, nên nói rằng nó mang hai lớp: lớp chơi chữ đồng âm từ văn hoá người Hoa, và lớp hình ảnh sum suê mà người Việt tự cảm nhận từ cái cây trĩu quả. Hai lớp ấy bổ sung cho nhau, không lớp nào là "nghĩa duy nhất".
Tục đặt cặp quất hai bên cửa
Nhiều gia đình, cửa hàng ở Hà Nội và các đô thị phía Bắc có thói quen đặt hai cây quất hai bên cửa chính dịp Tết. Cặp quất như hai người gác cửa đón khách, cũng là cách tạo sự cân đối, trang trọng cho mặt tiền nhà. Ở các cửa hàng, cặp quất trước cửa còn mang lời chúc buôn bán thuận lợi đầu năm.
Tục đặt đồ thành cặp hai bên cửa có ở nhiều nền văn hoá Đông Á: cặp câu đối, cặp đèn lồng, cặp tượng nghê, cặp chậu cây. Đặt quất thành cặp là một biến thể của thói quen ấy. Không có quy định bắt buộc cây nào bên trái, cây nào bên phải; điều được chú ý chỉ là hai cây tương xứng về kích thước.
Ở nhà ống, căn hộ, một cây quất duy nhất đặt trong phòng khách cũng đủ ý. Chưng một hay hai cây hoàn toàn tuỳ không gian và điều kiện của gia đình. Với nhà nhỏ, một cây quất để bàn trĩu quả có khi đẹp hơn hai cây lớn chiếm hết lối đi.
Làng quất ven sông Hồng
Ở Hà Nội, làng Tứ Liên thuộc vùng Tây Hồ nổi tiếng với nghề trồng quất cảnh. Những vườn quất trên đất bãi ven sông Hồng từng là nơi người Hà Nội đến chọn quất mỗi dịp Tết. Cũng như làng đào Nhật Tân bên cạnh, diện tích vườn quất bị thu hẹp dần theo đô thị hoá, nhiều hộ chuyển việc trồng sang vùng ven và tỉnh lân cận.
Vùng Văn Giang thuộc tỉnh Hưng Yên cũng là một trung tâm trồng quất cảnh và cây cảnh lớn của miền Bắc. Mỗi dịp cuối năm, quất từ các vườn ven sông được chở bằng xe máy, xe tải vào thành phố, tạo nên hình ảnh quen thuộc của những ngày giáp Tết: những chiếc xe máy chở cả cây quất cao quá đầu người lách qua phố.
Nghề trồng quất Tết đòi hỏi chăm cả năm: tạo dáng, điều chỉnh để quả chín đúng dịp, giữ lá xanh. Người trồng gửi vào mỗi cây không chỉ công sức mà cả kinh nghiệm đọc thời tiết qua nhiều thế hệ. Biết vậy, một cây quất trong nhà mang thêm ý nghĩa của sự trân trọng công việc nhà nông.
Quất, tắc, quýt: cây Tết của từng vùng
Các cây có múi quả nhỏ dùng chưng Tết có tên gọi khác nhau theo vùng. Bảng dưới gom cách gọi phổ biến; tên khoa học của nhóm cây có múi khá phức tạp nên bảng chỉ dùng tên Việt.
| Tên gọi | Vùng chưng phổ biến | Đặc điểm | Nghĩa thường được gửi gắm |
|---|---|---|---|
| Quất cảnh | Bắc Bộ | Cây chậu, quả nhỏ tròn hoặc hơi dài, vàng cam | Sum suê, đủ đầy, cát lành |
| Tắc | Nam Bộ | Cây chậu, quả nhỏ tròn, vỏ mỏng, nhiều quả | Gần với quất ở Bắc, mang nghĩa đầy đặn |
| Quýt hồng | Nam Bộ, nổi tiếng ở vùng Lai Vung (Đồng Tháp) | Quả to hơn, vỏ cam hồng | Màu đỏ hồng vui mắt, chữ "quýt" gần âm "cát" với người Hoa |
| Phật thủ | Bắc Bộ, thường bày mâm | Quả hình bàn tay, thơm | Bày cúng hơn là chưng cây; thuộc mâm lễ |
Người Nam Bộ chưng tắc, chưng quýt nhiều ở các vùng hoa kiểng miền Tây như Sa Đéc của tỉnh Đồng Tháp, Cái Mơn của Bến Tre cũ nay thuộc tỉnh Vĩnh Long. Cùng ý nghĩa, chỉ khác loài cây theo thổ nhưỡng.
Cây quất trong Tết thị thành xưa và nay
Trong ký ức của nhiều người Hà Nội, những ngày giáp Tết là những ngày phố xá đầy xe chở quất. Người đàn ông ngồi sau xe máy ôm một cây quất cao quá đầu, cây đào buộc ngang yên, là hình ảnh mà nhiếp ảnh gia nào cũng từng chụp. Quất vào nhà sớm hơn đào vài ngày, vì cây chậu chịu được lâu hơn cành cắt.
Cách chơi quất cũng thay đổi theo thời gian. Ngày trước, cây quất lớn trong chậu sành là thứ của những nhà có sân, có hiên. Ngày nay, quất được trồng thành nhiều cỡ: quất để bàn, quất thế bonsai, quất ghép nhiều tầng, quất bày sảnh văn phòng. Nhiều người còn thuê quất theo mùa, hết Tết trả lại vườn, vừa tiện vừa đỡ lãng phí.
Dù hình thức đổi, ý nghĩa vẫn giữ: một cây quả vàng trong nhà ngày đầu năm là lời chúc sum suê. Với người xa quê, cây quất trên ban công một căn hộ ở thành phố lạ cũng đủ gợi lại không khí Tết nhà mình. Đó là lý do cây quất, giống cành đào, sống được qua bao thay đổi của đời sống đô thị.
Sau Tết: quất đi đâu
Sau Tết, nhiều nhà mang cây quất trả lại vườn để người trồng chăm cho năm sau, hoặc thuê cây ngay từ đầu theo kiểu trả lại khi hết Tết. Ở nhiều thành phố, có những điểm thu gom quất, đào sau Tết để tái sử dụng hoặc ủ phân. Đây là cách giảm lãng phí hợp lý.
Quả quất chín có thể dùng làm mứt, ngâm đường, pha nước uống như một món ăn quen thuộc của nhiều gia đình. Chỉ nên dùng quả từ cây mà bạn biết rõ nguồn gốc, vì quất cảnh trong quá trình trồng có thể được phun thuốc bảo vệ thực vật, chất kích thích để giữ quả, giữ lá. Nếu không chắc, xem quả quất là để ngắm thì an toàn hơn.
Nhà có trẻ nhỏ và vật nuôi nên để ý quả rụng xuống sàn, vì trẻ có thể nhặt cho vào miệng. Lá, cành sau khi cây chết nên bỏ vào rác hữu cơ. Không có kiêng kỵ nào về việc bỏ cây quất sau Tết; một cây quất đã làm tròn vai trò đón Tết của nó là đủ.
Những câu hỏi quen thuộc quanh cây quất Tết
Một số lời truyền miệng về cây quất cần được đặt lại cho đúng chỗ.
- "Quất rụng quả là điềm xấu." Quả rụng thường do cây bị sốc khi chuyển chỗ, thiếu nước, thiếu ánh sáng hoặc phòng quá nóng. Đó là chuyện chăm cây, không phải điềm.
- "Quất phải để ở hướng nhất định mới tốt." Tục chưng quất trong dân gian không quy định hướng; phần bày trí theo hướng, theo mệnh là một cách nhìn khác, không phải nghĩa gốc của tục.
- "Không có quất là thiếu Tết." Cây quất là một lựa chọn trang trí đẹp, không phải điều kiện của Tết. Nhà nào không chưng quất vẫn đón năm mới trọn vẹn.
- "Quất càng nhiều quả càng nhiều lộc." Số quả phụ thuộc kỹ thuật trồng. Chọn cây đẹp là chuyện thẩm mỹ, không phải chuyện may rủi của chủ nhà.
Kể về cây quất theo hướng này giữ được nét vui tươi của tục chưng quất mà không biến nó thành nỗi lo cho gia đình. Nếu muốn tìm thêm đồ trang trí Tết đi kèm, bạn có thể xem thêm vật phẩm trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người Bắc chưng quất ngày Tết?
Cây quất trĩu quả vàng cam, có cả quả chín, quả xanh, lộc non, được dân gian xem là hình ảnh sum suê, đủ đầy, nhiều thế hệ. Chữ "quất" cũng gần với chữ "cát" nghĩa là lành trong cách đọc của người Hoa vùng Quảng Đông. Vùng ven sông Hồng lại hợp trồng quất nên tục chưng quất phát triển.
Cây tắc ở miền Nam và cây quất ở miền Bắc có giống nhau không?
Hai cây đều thuộc nhóm cây có múi quả nhỏ, được chưng Tết với ý nghĩa tương tự. Tên gọi và giống trồng khác nhau theo vùng; người Nam Bộ quen gọi tắc, người Bắc gọi quất. Về mặt chưng Tết, cả hai mang cùng lời chúc đầy đặn.
Có nhất thiết phải đặt cặp quất hai bên cửa không?
Không. Đặt cặp quất hai bên cửa là một thói quen trang trí tạo sự cân đối, trang trọng, chịu ảnh hưởng tục đặt đồ thành cặp ở Đông Á. Nhà nhỏ chỉ cần một cây quất trong phòng khách là đủ ý nghĩa, không có quy định nào bắt buộc.
Ăn quả quất cảnh ngày Tết có được không?
Quả quất chín ăn được và nhiều nhà làm mứt, ngâm đường. Tuy vậy quất cảnh có thể được phun thuốc bảo vệ thực vật hoặc chất giữ quả trong quá trình trồng. Chỉ nên dùng quả khi biết rõ nguồn gốc cây; nếu không chắc, hãy coi quả quất là để ngắm.
Quất rụng quả nhiều sau khi mua về là sao?
Thường do cây bị sốc khi chuyển từ vườn vào nhà: thay đổi ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm, hoặc bị tưới quá nhiều hay quá ít. Đây là chuyện chăm cây và có thể hỏi người bán cách giữ, không phải điềm báo nào cho gia đình.
Làng quất Tứ Liên ở đâu?
Tứ Liên là làng trồng quất cảnh nổi tiếng ven sông Hồng thuộc vùng Tây Hồ, Hà Nội, cạnh làng đào Nhật Tân. Đô thị hoá khiến diện tích vườn quất thu hẹp, nhiều hộ chuyển việc trồng ra vùng ven. Tên Tứ Liên vẫn gắn với hình ảnh quất Tết Hà Nội.