Hoa đào ngày Tết của người Bắc Bộ mang ba lớp nghĩa chồng lên nhau: lớp cổ nhất từ sách vở Trung Hoa coi cây đào, gỗ đào là thứ xua đuổi điều xấu; lớp mùa vụ coi đào nở là dấu hiệu xuân về; và lớp ký ức, khi cành đào trở thành hình ảnh không thể thiếu của cái Tết Hà Nội và làng quê Bắc Bộ. Đặt một cành đào trong nhà, người ta vừa đón xuân, vừa gửi lời chúc bình an, vừa giữ một nếp nhà.
Bài này giải nghĩa từng lớp ấy, kể lướt điển tích liên quan, rồi phân biệt các loại đào quen thuộc: đào bích, đào phai, đào bạch, đào thất thốn, đào rừng. Phần chọn mua và giữ đào tươi lâu là chuyện của người bán hoa, không nằm trong bài; ở đây là câu chuyện vì sao cành đào lại thành biểu tượng Tết.
Lớp nghĩa cổ: cây đào xua điều xấu
Trong văn hoá Trung Hoa, cây đào từ rất sớm đã được gắn với việc trừ tà. Nhiều sách cổ chép chuyện về hai vị thần đứng dưới gốc một cây đào lớn, canh cửa để bắt những thứ hại người; dân gian về sau khắc hình hoặc tên hai vị lên tấm gỗ đào treo ở cửa vào dịp năm mới. Tấm gỗ ấy về sau phát triển thành tục dán hình môn thần và câu đối ở cửa. Chuyện hai vị thần, cách thờ và danh xưng của họ là một đề tài riêng; ở đây chỉ cần nhớ rằng gỗ đào, cành đào từ đó mang nghĩa giữ cửa, giữ nhà.
Người Việt tiếp nhận lớp nghĩa này qua sách vở và tập tục chung của vùng văn hoá chữ Hán. Cành đào cắm trong nhà ngày Tết vì thế không chỉ để ngắm, mà còn mang ý "giữ cho nhà yên ổn trong những ngày giao thời". Ở một số nơi, người ta còn treo một cành đào nhỏ ở cửa.
Nên hiểu đây là nghĩa biểu tượng do người xưa gửi gắm. Một cành đào không thay được khoá cửa, cũng không ngăn được bệnh tật. Kể cho trẻ, cách nói hợp lý là: ngày xưa người ta tin cây đào giúp giữ nhà, nên cắm đào ngày Tết như một lời chúc bình an cho cả nhà.
Lớp nghĩa mùa vụ: đào nở là xuân về
Ở đồng bằng Bắc Bộ, đào thường nở rộ vào khoảng cuối tháng Chạp và tháng Giêng, đúng lúc năm mới âm lịch. Sau mấy tháng rét, cây đào trụi lá bỗng bật nụ hồng là tín hiệu thời tiết đang chuyển, ngày dài dần, đất ấm dần. Với cư dân trồng lúa, đó là lúc chuẩn bị cho vụ chiêm xuân. Cũng vì vậy mà trong lịch nông nghiệp truyền thống, Tết không chỉ là lễ hội mà còn là khoảng lặng giữa hai mùa vụ, và cành đào là chiếc đồng hồ thiên nhiên đánh dấu khoảng lặng ấy.
Vì vậy cành đào trong nhà còn mang nghĩa mùa xuân, sự khởi đầu, sức sống mới. Trong văn chương Việt, hoa đào xuất hiện nhiều trong những câu thơ tả xuân, tả Tết. Cành đào nở bung đúng sáng mùng 1 được coi là niềm vui của chủ nhà, vì nó trùng với khoảnh khắc năm mới.
Tuy vậy, đào nở sớm, nở muộn hay rụng nhanh chỉ phụ thuộc vào thời tiết, giống đào và cách chăm. Những lời đồn kiểu "đào nở trước Tết là điềm" không có căn cứ. Cành đào là một sinh vật sống chứ không phải một quẻ bói, và người chơi đào lâu năm đều biết: một năm nồm ấm là đào nở sớm khắp các vườn, không riêng nhà ai.
Các loại đào Tết quen thuộc ở Bắc Bộ
Tên gọi các loại đào chủ yếu theo màu hoa, số cánh và nguồn gốc vùng trồng. Mỗi vùng có thể gọi hơi khác nhau; bảng dưới là cách gọi phổ biến ở Hà Nội.
| Loại đào | Đặc điểm nhận biết | Ghi chú văn hoá |
|---|---|---|
| Đào bích | Hoa nhiều lớp cánh, màu hồng đậm đến đỏ thắm, cánh dày | Được coi là sang, rực rỡ, hay chưng nơi trang trọng |
| Đào phai | Hoa đơn hoặc ít cánh, màu hồng nhạt phai dần về phía nhuỵ | Gắn với hình ảnh Tết dân dã, nhiều người xưa ưa chuộng |
| Đào bạch | Hoa màu trắng hoặc trắng phớt hồng | Ít gặp hơn, được người chơi tìm vì lạ và thanh |
| Đào thất thốn | Đốt cành rất ngắn, hoa dày đặc, màu đậm | Tên gọi theo đốt cành ngắn, nguồn từ vùng núi phía Bắc |
| Đào rừng, đào núi | Hoa đơn, màu hồng nhạt, cành mộc, mọc ở vùng cao | Gắn với các chợ Tết vùng núi, hình ảnh Tây Bắc, Đông Bắc |
Đào thất thốn và đào rừng gắn với vùng núi phía Bắc. Việc khai thác đào rừng ồ ạt từng gây lo ngại về cây rừng bị chặt phá; nếu muốn chơi đào núi, nên chọn đào trồng có nguồn gốc rõ ràng.
Làng đào Nhật Tân và ký ức Tết Hà Nội
Nói đến hoa đào ngày Tết không thể không nhắc làng đào Nhật Tân ven sông Hồng, thuộc vùng Tây Hồ của Hà Nội. Nhiều thế hệ người Hà Nội gắn cái Tết của mình với hình ảnh những vườn đào Nhật Tân, những chuyến xe chở cành đào qua phố. Cùng với Nhật Tân, các làng trồng hoa quanh vùng như Phú Thượng, Tứ Liên cũng góp phần làm nên cái Tết đặc trưng của Hà Nội.
Quá trình đô thị hoá khiến diện tích vườn đào thu hẹp, nhiều hộ trồng đào chuyển ra các vùng ven đô hoặc tỉnh lân cận. Dù vậy, cụm từ "đào Nhật Tân" vẫn được dùng như một biểu tượng, nhiều khi để chỉ một kiểu đào Hà Nội hơn là nơi trồng cụ thể.
Ký ức Tết Hà Nội với cành đào còn sống trong văn chương, nhiếp ảnh, hội hoạ. Hình ảnh người đạp xe chở cành đào qua phố trong mưa phùn, chợ hoa cuối năm ở phố Hàng Lược, là những cảnh mà nhiều người Hà Nội đi xa vẫn nhớ. Cành đào vì thế không chỉ là hoa mà là một mảnh ký ức đô thị.
Với người làm nội dung văn hoá hay hướng dẫn viên, khi kể về làng đào nên nói về con người nhiều hơn về giá cả: những gia đình giữ nghề qua mấy đời, kỹ thuật hãm hoa, tuốt lá được truyền miệng, nỗi lo của người trồng khi gặp năm rét muộn hay nồm sớm. Đó là phần làm nên giá trị văn hoá của cành đào, và cũng là phần dễ bị quên nhất khi người ta chỉ nhìn vào bông hoa.
Hoa đào trong văn hoá và nghệ thuật
Trong thơ văn. Đào xuất hiện trong nhiều câu thơ tả xuân của Việt Nam, nhưng phần lớn thơ có chữ "đào" thời trung đại chịu ảnh hưởng văn chương chữ Hán. Ví dụ câu "Đào hoa y cựu tiếu đông phong" của Thôi Hộ đời Đường được nhiều người Việt biết qua bản dịch. Khi trích thơ, nên ghi rõ tác giả và nguồn, không gán nhầm.
Trong tranh dân gian. Tranh Tết Đông Hồ, Hàng Trống có những bức vẽ cảnh xuân, trong đó hoa đào, hoa mai là mô-típ quen thuộc làm nền cho cảnh sinh hoạt. Màu hồng của đào trong tranh dân gian thường tươi và đơn giản.
Trong chữ nghĩa. Chữ "đào" trong tiếng Việt còn đi vào nhiều cách nói như "má đào", chỉ gương mặt hồng hào, tươi trẻ, hay "đào hoa" chỉ người có duyên được nhiều người quý mến. Những cách nói này cho thấy đào gắn với sức sống và vẻ tươi tắn.
Trong không gian gia đình. Ở nhiều nhà Bắc Bộ, cành đào được đặt ở phòng khách, cạnh bàn thờ hoặc nơi đón khách. Không có quy định vị trí bắt buộc; đặt nơi ai cũng nhìn thấy là được. Phần bày trí theo hướng, theo mệnh không thuộc phạm vi bài này.
Những hiểu lầm quanh cành đào ngày Tết
Cành đào là hoa Tết quen thuộc nên cũng là nơi tụ nhiều lời truyền miệng. Vài điểm dưới đây đáng được nói lại cho rõ.
- "Cành đào nhiều nụ là năm đó làm ăn khá." Số nụ phụ thuộc vào giống, tuổi cây và cách người trồng chăm, không liên quan tới công việc của người mua. Chọn cành nhiều nụ là để chơi được lâu, chỉ vậy thôi.
- "Đào phải đặt đúng hướng mới có tác dụng." Lớp nghĩa trừ tà của đào là biểu tượng văn hoá; không có tư liệu phong tục cổ nào bắt buộc một hướng cố định cho cành đào trong nhà dân.
- "Hoa đào là loài bản địa có từ thời Hùng Vương." Cây đào có nguồn gốc từ Trung Hoa và được trồng rộng khắp Đông Á từ rất sớm. Đào có mặt lâu đời ở Việt Nam, nhưng gắn một niên đại cụ thể như vậy là không có căn cứ.
- "Đào rụng hoa sớm là gia đình có chuyện." Hoa rụng nhanh khi phòng ấm, cành bị sốc nhiệt hay thiếu nước. Đó là chuyện của cây, không phải chuyện của nhà.
- "Không chưng đào là mất nếp Bắc." Nếp Tết nằm ở việc sum họp, nhớ tổ tiên. Nhà không có cành đào vẫn là một cái Tết đầy đủ.
Kể về cành đào theo cách này giữ được vẻ đẹp của phong tục mà không gieo thêm nỗi lo cho người đọc.
Sau Tết, cành đào đi đâu
Cành đào cắm trong bình thường giữ được hoa trong khoảng một đến hai tuần, tuỳ độ già của nụ và nhiệt độ phòng. Khi hoa rụng, nhiều nhà gom cành đào khô hoá cùng vàng mã ngày hoá vàng, nhiều nhà cắt nhỏ làm củi, hoặc bỏ vào rác hữu cơ. Không có điều gì phải kiêng; chỉ cần dọn gọn.
Với đào chậu, sau Tết người trồng thường nhận lại để chăm cho năm sau, hoặc gia đình mang về vườn trồng xuống đất. Ở thành phố, một số nơi tổ chức thu gom cây đào, cây quất sau Tết để tái sử dụng. Đây là cách giảm lãng phí đáng khuyến khích.
Một cách kể hay cho trẻ là để trẻ nhặt vài cánh đào rụng ép vào vở, ghi ngày Tết năm đó. Vài năm sau mở ra, đó là kỷ niệm của cả nhà, và cũng là cách để trẻ nhớ rằng hoa đào không chỉ để ngắm mà còn mang trong nó cả một câu chuyện văn hoá dài.
Câu hỏi thường gặp
Đào bích và đào phai khác nhau thế nào?
Đào bích có nhiều lớp cánh, màu hồng đậm đến đỏ thắm, nhìn rực rỡ. Đào phai thường ít cánh hơn, màu hồng nhạt phai dần về phía nhuỵ, mang vẻ dân dã. Cả hai đều là đào chơi Tết phổ biến ở Bắc Bộ, chọn loại nào là tuỳ sở thích.
Vì sao gỗ đào được cho là trừ tà?
Lớp nghĩa này đến từ sách vở và tín ngưỡng Trung Hoa cổ, nơi cây đào gắn với chuyện các vị thần canh cửa dưới gốc đào. Người Việt tiếp nhận nó qua văn hoá chung của vùng chữ Hán. Đây là nghĩa biểu tượng, không phải công dụng thật của gỗ đào.
Hoa đào nở trước Tết có sao không?
Không có gì đáng lo. Đào nở sớm hay muộn phụ thuộc vào thời tiết, giống cây và độ già của nụ. Những năm ấm, đào ở nhiều vườn đều nở sớm. Hoa đào là lời chúc xuân, không phải điềm báo cho gia đình.
Đào thất thốn là gì?
Đào thất thốn là tên gọi một loại đào có đốt cành rất ngắn, hoa mọc dày, màu thường đậm, nguồn gốc từ vùng núi phía Bắc. Tên gọi được giải thích theo đặc điểm đốt cành ngắn. Đây là loại được người chơi đào ưa chuộng vì dáng lạ.
Có nên mua đào rừng chơi Tết không?
Việc khai thác đào rừng tự nhiên với số lượng lớn có thể làm tổn hại cây rừng và quy định của từng địa phương về khai thác có thể khác nhau. Nếu thích dáng đào núi, nên chọn đào được trồng ở vườn với nguồn gốc rõ ràng thay vì cành chặt từ cây rừng.
Làng đào Nhật Tân còn trồng đào không?
Đô thị hoá khiến diện tích vườn đào ở Nhật Tân thu hẹp đáng kể so với trước, nhiều hộ chuyển việc trồng đào ra vùng ven đô và tỉnh lân cận. Tên Nhật Tân vẫn được dùng như biểu tượng của đào Hà Nội. Thông tin cụ thể nên hỏi người dân địa phương mỗi mùa Tết.