Hoa mai ngày Tết, mà phổ biến nhất là mai vàng ở miền Nam và miền Trung, mang nghĩa đón xuân, sự sung túc và sự bền bỉ: cây mai trụi lá, rồi bung nở rực vàng đúng những ngày đầu năm. Nhưng chữ "mai" trong tiếng Việt lại được dùng cho nhiều loài cây khác hẳn nhau. Mai vàng Nam Bộ, mai trắng ở miền Bắc, mai trong thơ chữ Hán, mai chiếu thuỷ, mai tứ quý không cùng một loài, và nghĩa biểu tượng của chúng cũng không hoàn toàn giống nhau.
Bài này gỡ rối tên gọi trước, vì nhầm loài là nguồn của rất nhiều cách hiểu sai về hoa mai. Sau đó bài giải nghĩa hoa mai trong ngày Tết của người Nam Bộ và miền Trung, hình ảnh mai trong thơ thiền thời Lý, và những điều nên biết khi kể về hoa mai cho đúng. Bài không bàn cách chọn mua, chăm mai hay đặt mai theo hướng nhà.
Những cây cùng mang tên "mai"
Bảng dưới phân biệt các loài thường được gọi là mai ở Việt Nam. Tên khoa học chỉ ghi ở những loài được xác định rộng rãi trong tài liệu thực vật phổ thông.
| Tên thường gọi | Loài, họ | Đặc điểm | Gắn với |
|---|---|---|---|
| Mai vàng | Ochna integerrima, họ Mai | Hoa vàng, thường năm cánh, nở mùa khô | Tết Nam Bộ, miền Trung |
| Mai Yên Tử | Thường được xếp chung nhóm mai vàng | Hoa vàng năm cánh, mọc trên núi Yên Tử | Mùa lễ hội xuân Yên Tử, Quảng Ninh |
| Mai tứ quý | Họ Mai | Hoa vàng, khi tàn đài đỏ, hạt đen; ra hoa nhiều đợt trong năm | Cây cảnh sân vườn |
| Mai chiếu thuỷ | Wrightia religiosa, họ Trúc đào | Hoa trắng nhỏ, thơm, cây hay uốn thế | Cây kiểng Nam Bộ, không phải họ Mai |
| Hoa mơ (mai trong thơ chữ Hán) | Prunus mume, họ Hoa hồng | Hoa trắng hoặc hồng nhạt, nở cuối đông | Thơ văn Trung Hoa, vùng Hương Sơn Hà Nội |
| "Mai trắng" ở miền Bắc | Tên dùng cho nhiều cây khác nhau tuỳ nơi | Hoa trắng, nở quanh Tết | Thú chơi hoa của một số người Hà Nội |
Cái tên "mai trắng" ở miền Bắc đặc biệt dễ gây rối, vì người bán và người chơi có thể dùng nó cho hoa mơ, cho những giống mai hoa trắng hay cho cây khác. Khi cần chính xác, hãy hỏi tên khoa học hoặc mô tả hoa, lá cụ thể.
Mai vàng trong Tết Nam Bộ
Với người Nam Bộ, cây mai vàng trước hiên nhà ngày Tết có vị trí giống như cành đào với người Bắc. Mai được trồng trong vườn hoặc trong chậu, chăm cả năm, đến khoảng giữa tháng Chạp thì người trồng lặt lá để cây dồn sức ra nụ. Sáng mùng 1, cây mai nở vàng rực trước sân là niềm vui lớn của chủ nhà, cũng là đề tài để khách đến chúc Tết khen ngợi.
Màu vàng của mai gắn với lời chúc đủ đầy, ấm no. Hoa năm cánh của mai còn được một số người giải thích là năm điều phúc, nhưng cách hiểu này nên xem là lời chúc thêm vào về sau, không phải nghĩa gốc có trong sách vở. Điều chắc chắn là mai vàng nở vào đúng mùa khô đầu năm ở phương Nam, khi trời nắng, gió chướng, lúa đã gặt, nên hoa mai và không khí Tết hoà làm một.
Nhiều gia đình Nam Bộ đặt bình mai lớn cạnh bàn thờ gia tiên, bên cạnh mâm ngũ quả. Cành mai cắm bình cũng được nhiều nhà ưa chuộng vì gọn. Sau Tết, cây mai chậu được chăm lại cho năm sau; một cây mai lâu năm trong nhà vì vậy cũng là một kỷ vật, đi qua nhiều cái Tết của gia đình.
Mai vàng ở miền Trung và mai Huế
Ở Huế và các tỉnh Nam Trung Bộ, mai vàng cũng là hoa Tết chính. Mai Huế thường là mai năm cánh, hoa nhỏ, dáng cây thanh mảnh, gắn với khu vườn nhà rường, phủ đệ. Nhiều gia đình Huế giữ những cây mai trồng từ đời ông bà, mỗi năm Tết lại chờ cây nở như chờ một người quen.
Vùng An Nhơn của Bình Định cũ, nay thuộc tỉnh Gia Lai, được biết đến là một trong những làng mai lớn, cung cấp mai cho cả miền Trung và các tỉnh phía Nam. Nghề trồng mai ở đây gắn với kỹ thuật ghép, tạo dáng, và với lịch chăm cây theo mùa gió, mùa mưa riêng của miền Trung.
Điểm khác của Tết miền Trung là mai thường nở không đều vì thời tiết thất thường: có năm mưa dầm kéo dài, nụ khó bung; có năm nắng sớm, mai nở trước Tết. Người miền Trung nhìn chuyện đó bằng con mắt của người làm vườn quen với trời đất khắc nghiệt, không coi đó là điềm báo. Một cây mai nở muộn ra Giêng vẫn được trân trọng như thường.
Ở nhiều làng quê miền Trung, cây mai trong vườn còn gắn với ký ức người đi xa: con cháu làm ăn ở thành phố, mỗi năm về Tết lại nhìn cây mai ông bà trồng xem năm nay nở thế nào. Câu chuyện quanh một cây mai như vậy thường quý hơn mọi lời giải thích về màu sắc hay số cánh, và là chất liệu tốt cho người viết về Tết quê.
Mai Yên Tử và mùa lễ hội xuân
Trên núi Yên Tử thuộc tỉnh Quảng Ninh có những cây mai vàng mọc tự nhiên, thường được gọi là mai Yên Tử. Hoa vàng, năm cánh, nở vào khoảng tháng Giêng, đúng mùa lễ hội xuân Yên Tử khi người hành hương đi lên chùa Đồng. Với nhiều người, sắc vàng của mai giữa sương núi là một phần của trải nghiệm hành hương đầu năm.
Mai Yên Tử là một ví dụ cho thấy mai vàng không chỉ có ở phương Nam. Ở những vùng núi phía Bắc có khí hậu phù hợp, mai vàng vẫn mọc và nở. Điều này cũng cho thấy câu "Bắc đào, Nam mai" là cách nói khái quát về tục chưng hoa Tết, không phải ranh giới tự nhiên tuyệt đối của loài cây.
Vì mai Yên Tử gắn với không gian di tích và rừng núi, người hành hương nên ngắm, chụp ảnh và tuyệt đối không bẻ cành, đào cây mang về. Cây mai tự nhiên trên núi cần nhiều năm mới lớn, và là một phần cảnh quan chung của cả khu di tích.
Nếu bạn đi lễ Yên Tử vào tháng Giêng, mùa mai nở còn tuỳ thời tiết từng năm: có năm hoa nở sớm khi hội vừa khai mạc, có năm phải lên cao mới gặp. Đường lên núi dốc và đông người vào mùa hội, nên chuẩn bị giày đi bộ, áo ấm và đi theo lối chính, đừng rẽ vào rừng để tìm cây mai đẹp hơn.
Cành mai trong thơ thiền thời Lý
Một trong những câu thơ có chữ "mai" nổi tiếng nhất của văn học Việt Nam là câu kết bài "Cáo tật thị chúng" của Thiền sư Mãn Giác thời Lý: "Đình tiền tạc dạ nhất chi mai", thường được dịch là "Đêm qua sân trước một cành mai". Câu thơ nói rằng khi xuân đã tàn, trăm hoa đã rụng, thì đêm qua trước sân vẫn có một cành mai nở, như hình ảnh sự sống không dứt.
Cành mai trong bài thơ là loài nào vẫn là chuyện được bàn. Nhiều người hiểu theo truyền thống thơ chữ Hán, nơi chữ mai chỉ cây mơ; nhiều người lại liên tưởng đến mai vàng quen thuộc. Với người đọc phổ thông, điều quan trọng hơn là ý thơ: hình ảnh một cành hoa nở muộn, nở trái mùa, như một sự khẳng định lặng lẽ.
Muốn hiểu sâu lớp nghĩa thiền trong bài thơ, bạn nên tìm đọc các bản chú giải của các nhà nghiên cứu văn học và hỏi chư tăng, vì đây là thơ của một vị thiền sư, mang ý chỉ riêng của nhà thiền. Bài này chỉ nhắc để cho thấy hoa mai đã đi vào văn chương Việt từ rất sớm.
Hoa mai trong biểu tượng Đông Á: khác gì mai vàng Việt
Mai trong bộ tứ quý và tứ quân tử. Trong hội hoạ và thơ văn Trung Hoa, mai (tức hoa mơ) đứng trong bộ tứ quý tùng, cúc, trúc, mai và bộ tứ quân tử mai, lan, cúc, trúc, tượng trưng cho khí tiết vững vàng, nở giữa giá rét. Đây là nghĩa của hoa mơ, gắn với mùa đông lạnh.
Mai vàng Việt mang nghĩa ấm áp hơn. Mai vàng ở Nam Bộ nở trong nắng, gắn với sự đủ đầy, sum họp hơn là với khí tiết chịu lạnh. Khi người Việt chơi mai vàng ngày Tết, nghĩa "người quân tử chịu rét" ít khi được nhắc đến; thay vào đó là niềm vui, sự rực rỡ.
Tranh tứ quý ở Việt Nam. Trong tranh dân gian và đồ trang trí Việt, cành mai trong bộ tứ quý thường vẽ theo lối Trung Hoa, hoa trắng hoặc hồng nhạt. Nhìn bức tranh tứ quý, nên hiểu đó là mai theo nghĩa hoa mơ.
Mai trong đời sống Nhật Bản. Ở Nhật Bản, hoa mơ được ngắm vào cuối đông, trước mùa hoa anh đào. Đây là một ví dụ cho thấy cùng một cây có thể mang những lớp nghĩa khác nhau tuỳ văn hoá.
Kể về hoa mai cho đúng: vài lưu ý
Hoa mai được viết rất nhiều mỗi dịp Tết. Vài điểm dưới đây giúp bài viết, lời kể của bạn tránh những lỗi hay gặp.
- Nói rõ đang nói về mai vàng, hoa mơ hay một loài "mai" khác; đừng dùng thơ về hoa mơ để minh hoạ cho mai vàng Nam Bộ mà không giải thích.
- Không gán cho hoa mai những công dụng như hút tài lộc, giữ tiền; đó không phải nghĩa trong văn hoá truyền thống.
- Không khẳng định "năm cánh mai là ngũ phúc" như nghĩa gốc; có thể nhắc đó là một cách hiểu được nhiều người ưa.
- Khi trích câu thơ, ghi tác giả, thời đại; với thơ chữ Hán, nên kèm bản dịch có nguồn.
- Với mai rừng, mai Yên Tử, nhắc người đọc không bẻ cành, đào cây ở nơi tự nhiên và di tích.
Nếu muốn có một món đồ mang hình hoa mai trong nhà, bạn có thể xem thêm vật phẩm trên Vật Phẩm Phong Thủy, nhưng một cành mai thật ngày Tết vẫn là hình ảnh trọn vẹn nhất.
Câu hỏi thường gặp
Mai vàng và hoa mơ có phải một loài không?
Không. Mai vàng ngày Tết ở Nam Bộ là Ochna integerrima thuộc họ Mai. Hoa mơ là Prunus mume thuộc họ Hoa hồng, cùng họ với đào. Trong thơ văn chữ Hán, chữ "mai" thường chỉ hoa mơ, nên dễ gây nhầm lẫn khi đọc thơ cổ.
Mai chiếu thuỷ có phải là mai không?
Mai chiếu thuỷ chỉ mang tên mai, còn về thực vật thuộc họ Trúc đào, tên khoa học thường được ghi là Wrightia religiosa. Cây có hoa trắng nhỏ, thơm, được ưa chuộng làm cây kiểng uốn thế ở Nam Bộ. Nó không phải hoa Tết theo nghĩa như mai vàng.
Hoa mai năm cánh có ý nghĩa gì?
Mai vàng phổ biến có năm cánh. Một số người giải thích năm cánh tượng trưng cho năm điều phúc, nhưng đây là cách hiểu được thêm vào, không phải nghĩa có sẵn trong sách cổ. Nghĩa chung của mai vàng ngày Tết là đón xuân và lời chúc đủ đầy.
Mai nở muộn sau Tết có sao không?
Không có gì đáng lo. Mai nở sớm hay muộn phụ thuộc vào thời tiết, thời điểm lặt lá và sức cây. Ở miền Trung, mưa kéo dài thường làm mai nở muộn. Người trồng mai coi đó là chuyện của vườn tược, không phải điềm báo cho gia đình.
Có nên hái mai Yên Tử mang về không?
Không nên. Mai trên núi Yên Tử là cây mọc tự nhiên trong không gian di tích và rừng, cần nhiều năm mới lớn. Người hành hương nên ngắm và chụp ảnh, không bẻ cành hay đào cây, để mùa xuân năm sau người khác vẫn còn được thấy.
Câu "Đêm qua sân trước một cành mai" của ai?
Đây là bản dịch câu "Đình tiền tạc dạ nhất chi mai" trong bài "Cáo tật thị chúng" của Thiền sư Mãn Giác thời Lý. Bài thơ có nhiều bản dịch khác nhau; muốn hiểu sâu ý thiền, bạn nên đọc các bản chú giải và hỏi chư tăng.