Cây kim ngân bán ở các chợ hoa Việt Nam là loài Pachira aquatica, một cây gỗ có quê ở vùng đầm lầy, ven sông của Trung Mỹ và miền bắc Nam Mỹ. Ngoài tự nhiên cây cao hơn mười mét; vào chậu, người ta trồng cây con thành cụm rồi bện các thân non vào nhau, tạo nên dáng thân xoắn quen thuộc. Tên tiếng Anh phổ biến là "money tree", người Trung Quốc gọi là phát tài thụ, còn người Việt đặt tên là kim ngân, tức vàng và bạc.
Đây là cây có lớp tên may mắn dày nhất trong nhóm "cây phong thủy", và cũng là cây dễ gây nhầm nhất vì chữ "kim ngân" trùng tên một vị thuốc nam. Bài này kể cây đến từ đâu, thân bện được làm ra thế nào, những con số năm lá, năm thân được gắn ý nghĩa ra sao, và các điều nên biết về an toàn. Bài không bàn chỗ đặt hay chọn theo mệnh.
Cây gỗ của vùng ngập nước châu Mỹ
Tên loài aquatica nói lên nơi cây sống: bờ sông, đầm lầy nước ngọt, rừng ngập theo mùa ở vùng nhiệt đới châu Mỹ. Cây ngoài tự nhiên có thân thẳng, gốc phình, tán rộng, lá kép chân vịt gồm năm đến chín lá chét xoè ra từ đầu cuống như các ngón tay. Hoa rất lớn, cánh dài màu kem cuộn ngược ra sau, chùm nhị dài như chiếc chổi lông, nở về đêm. Quả gỗ to, trong có nhiều hạt lớn.
Người châu Mỹ gọi cây bằng nhiều tên, trong đó có tên gắn với hạt, như "hạt dẻ Guiana" (theo vùng Guiana) hay "hạt dẻ Malabar", dù cây không liên quan gì đến hạt dẻ thật hay bờ biển Malabar của Ấn Độ. Về thực vật, cây thuộc họ Cẩm quỳ theo cách phân loại hiện nay; các sách cũ xếp vào họ Gạo, tức cùng nhóm với cây gạo đầu làng Việt. Nhìn hoa kim ngân với chùm nhị dài, người quen hoa gạo sẽ thấy đôi nét họ hàng.
Cây chịu được ngập úng tạm thời ở quê gốc, nhưng điều đó không có nghĩa là trồng chậu trong nhà thì tưới đẫm thường xuyên. Trong chậu, đất ướt liên tục không có dòng chảy như ở đầm lầy, rễ dễ thối. Gốc phình của cây kim ngân là nơi trữ nước, cũng giống củ của kim tiền.
Thân bện ra đời thế nào
Bện là việc của con người, không phải cây tự xoắn. Người trồng cấy ba, bốn hoặc năm cây con vào cùng một chỗ, khi thân còn non mềm thì bện lại như bện tóc, buộc giữ, để cây lớn lên trong dáng ấy. Qua nhiều năm, các thân áp sát nhau, có chỗ liền vỏ.
Câu chuyện được kể lại nhiều. Trong giới cây cảnh, người ta hay kể rằng kiểu bện thân bắt đầu ở Đài Loan khoảng thập niên 1980, từ một người trồng cây thử bện vài thân non trong một chậu, rồi kiểu dáng ấy thành mặt hàng xuất khẩu đi khắp châu Á. Chi tiết câu chuyện mỗi nguồn kể một khác, nhưng việc Đài Loan là nơi sản xuất cây bện quy mô lớn thì được nhắc đến rộng rãi.
Bện để bán được giá hơn. Một thân kim ngân đơn trông như cây gỗ con bình thường; bện lại thì có dáng lạ, dễ gắn ý nghĩa "đoàn kết", "tài lộc quấn quýt". Đây là cách tạo giá trị cho cây chậu, giống như uốn thế cây cảnh.
Cái giá cây phải trả. Thân bện chặt quá, dây buộc không gỡ kịp có thể làm thân xiết vào nhau, một thân yếu đi rồi khô. Nhiều chậu kim ngân lâu năm có một thân chết trong khi các thân khác vẫn xanh; đó là chuyện cạnh tranh và xiết thân, không mang ý nghĩa gì khác.
Những con số người ta gắn cho cây kim ngân
Quanh cây kim ngân có nhiều cách đọc số. Bảng dưới tách điều quan sát được trên cây ra khỏi lớp ý nghĩa gán thêm.
| Điều người ta nói | Điều quan sát được | Lớp ý nghĩa được gán |
|---|---|---|
| Lá có năm cánh là quý | Lá kép chân vịt có thể có năm, sáu, bảy lá chét, tuỳ lá và tuỳ cây | Người bán gắn năm lá chét với ngũ hành; lá bảy chét được gọi là hiếm |
| Cây bện năm thân là đẹp nhất | Số thân do người trồng chọn khi cấy cây con | Năm thân đọc thành ngũ phúc hay ngũ hành; ba thân là "tam tài" |
| Tránh chậu bốn thân | Không có lý do thực vật nào | Quan niệm kiêng số bốn vì đọc gần với chữ "tử" trong tiếng Hán |
| Thân càng to càng nhiều lộc | Thân to do tuổi cây, kích cỡ chậu, ánh sáng | Gốc phình được ví với túi tiền đầy |
Biết những con số này giúp bạn hiểu người tặng muốn gửi lời chúc gì. Nhưng nếu một lá mọc ra bảy chét hay một thân khô đi, đó vẫn chỉ là chuyện của cây. Những quy ước về số là chơi chữ theo tiếng Hán, được dùng trong nhiều món quà khác của văn hoá Á Đông, không riêng gì cây cảnh.
Kim ngân: một chữ, hai cây rất khác nhau
Trong sách thuốc nam và sách dược liệu Việt, kim ngân là tên một loài dây leo thân mảnh, hoa ống dài mọc từng đôi, mới nở màu trắng rồi chuyển vàng, nên hai màu ở cạnh nhau như vàng với bạc; từ đó có tên kim ngân hoa. Đây là cây hoàn toàn khác cây kim ngân thân bện trong chậu cảnh, khác họ, khác hình dáng, khác cả châu lục quê gốc.
Sự trùng tên này đôi khi gây nhầm khi người ta tìm thông tin trên mạng: gõ "cây kim ngân có tác dụng gì" sẽ ra lẫn lộn bài về cây thuốc với bài về cây cảnh. Một số trang còn chép công dụng của dây kim ngân sang cho cây kim ngân thân bện. Không nên dùng lá, vỏ của cây cảnh vào việc gì liên quan đến ăn uống hay chữa bệnh.
Ở chiều ngược lại, người Trung Quốc gọi Pachira là phát tài thụ, trong khi người Việt dùng chữ "phát tài" cho một cây khác hẳn là Dracaena fragrans. Khi đọc tài liệu tiếng Trung hay hỏi người bán cây nhập từ Trung Quốc, đây là chỗ rất dễ hiểu sai nhau. Cách gọn nhất là mô tả cây: "cây thân bện, lá xoè năm ngón" thì ai cũng hiểu là kim ngân.
Nhận ra cây kim ngân và những cây hay bị nhầm
Dấu hiệu dễ nhận nhất của kim ngân là lá kép chân vịt: một cuống dài, đầu cuống xoè ra năm đến bảy lá chét thuôn, nhẵn, mép nguyên, lá chét giữa thường dài nhất. Thân non màu xanh, già chuyển nâu xám, gốc phình như củ. Cây trồng chậu thường có thân bện, nhưng cũng có chậu một thân hoặc nhiều thân đứng rời.
Cây hay bị nhầm nhất với kim ngân là cây chân chim (ngũ gia bì trồng cảnh), cũng có lá kép xoè như bàn tay. Lá chân chim thường nhỏ hơn, có nhiều lá chét hơn, bóng và dày hơn, nhiều giống có đốm vàng; thân không phình gốc, không bện. Chân chim thuộc họ Cuồng, khác họ với kim ngân, và cũng có tên thương mại riêng như "cây ngũ gia bì", "cây chân chim cẩm thạch". Khi đọc thông tin về độc tính, nhầm hai cây này sẽ dẫn tới lời khuyên sai.
Ngay trong chi Pachira cũng có chuyện nhầm. Một số nhà thực vật lưu ý rằng không ít cây bán khắp thế giới dưới tên Pachira aquatica thực ra là loài gần là Pachira glabra, hai loài trông rất giống nhau khi còn nhỏ và chỉ phân biệt rõ qua hoa, quả. Với người chơi cây trong nhà, sự khác biệt này hầu như không ảnh hưởng gì; nhắc ra để thấy rằng ngay cả tên khoa học trên nhãn cây cũng có khi chỉ là cách gọi thương mại tiện dùng.
Độc tính và an toàn trong nhà
Kim ngân là một trong những cây ít đáng lo nhất trong nhóm cây mang tên may mắn, nhưng vẫn có vài điều nên biết:
- Lá, thân: các danh mục cây độc dành cho thú cưng phổ biến xếp Pachira aquatica vào nhóm không độc với chó mèo. Dù vậy, nhai nhiều lá cây bất kỳ cũng có thể gây nôn, đau bụng ở vật nuôi nhỏ.
- Hạt: ở quê gốc, hạt được nhắc đến như một thứ ăn được sau khi rang, nhưng cũng có ghi chép thận trọng về hạt ăn sống. Cây trồng chậu ở Việt Nam hầu như không ra quả; nếu có, không nên thử ăn.
- Dây buộc, ghim: nhiều chậu bện có dây kẽm, dây nhựa giữ thân. Chúng có thể làm xước tay trẻ khi nghịch, và nên được gỡ khi thân đã đủ cứng.
- Chậu nặng: cây kim ngân lớn đặt chậu sứ cao rất nặng và dễ đổ khi trẻ kéo lá; đặt chậu sát tường, trên nền phẳng.
- Nhầm cây: nếu trẻ nhai phải lá một cây mà bạn không chắc có phải kim ngân hay không, mang theo một nhánh lá khi đi khám để nhân viên y tế nhận diện.
So với kim tiền, trầu bà hay vạn niên thanh, kim ngân không có tinh thể canxi oxalat gây bỏng rát miệng. Đó là lý do một số người có trẻ nhỏ, có mèo chọn kim ngân thay cho các cây họ Ráy.
Từ đầm lầy đến phòng khách: điều cây kể về người trồng
Câu chuyện của cây kim ngân là một ví dụ điển hình về cách một cây hoang dã thành biểu tượng văn hoá ở nơi cách quê nó nửa vòng trái đất. Ở châu Mỹ, cây được biết đến như một cây gỗ ven sông có hạt. Đến châu Á, nhờ kỹ thuật bện thân và cái tên hợp ý, cây thành món quà mừng khai trương, mừng nhà mới, thành vật trang trí trong sảnh khách sạn và văn phòng.
Điều này không làm cây "giả" đi; nó cho thấy văn hoá luôn đặt nghĩa mới lên sự vật. Người Việt từng làm vậy với cây quất, cây đào, cây mai, và nay làm vậy với kim ngân. Chỉ có điều, vì lớp nghĩa mới còn non, nó thường được rao bán kèm những lời hứa mà các lớp nghĩa cũ không cần đến.
Nếu bạn nhận một chậu kim ngân, hiểu đây là một cây gỗ ưa sáng, có gốc trữ nước, sống lâu năm nếu không bị úng, và có một lịch sử thú vị. Giữ được cây xanh nhiều năm trong nhà đã là một việc đáng vui, và lời chúc của người tặng đi cùng cây trong suốt thời gian ấy.
Câu hỏi thường gặp
Cây kim ngân có phải cây phát tài không?
Ở Trung Quốc, Pachira aquatica được gọi là phát tài thụ, nên có thể coi là cùng một cây theo cách gọi ấy. Ở Việt Nam, cây phát tài thường chỉ Dracaena fragrans, lá dài có sọc, còn cây thân bện lá xoè năm ngón là kim ngân. Khi mua nên tả hình dáng để khỏi nhầm.
Thân cây kim ngân tự xoắn vào nhau hay do người bện?
Do người trồng bện. Họ cấy vài cây con vào cùng chỗ rồi bện thân khi còn non, buộc giữ cho tới khi thân cứng và áp sát nhau. Cây ngoài tự nhiên mọc thân đơn, thẳng, gốc phình.
Cây kim ngân có ra hoa không?
Có, nhưng chủ yếu ở cây lớn trồng ngoài trời. Hoa rất to, cánh dài màu kem cuộn ngược, chùm nhị dài như chổi lông, nở vào ban đêm. Cây trồng chậu trong nhà hầu như không ra hoa vì thiếu sáng và còn non.
Cây kim ngân có độc với mèo không?
Các danh mục cây độc phổ biến dành cho thú cưng xếp Pachira aquatica vào nhóm không độc với chó mèo. Tuy vậy, mèo nhai nhiều lá cây bất kỳ vẫn có thể nôn hoặc khó chịu, nên vẫn không nên để mèo cắn lá thường xuyên; thấy bất thường thì hỏi bác sĩ thú y.
Một thân trong chậu kim ngân bện bị khô thì có sao không?
Đây là chuyện hay gặp khi các thân bện xiết vào nhau hoặc tranh nhau ánh sáng, nước. Thân khô thường được cắt bỏ sát gốc, các thân còn lại vẫn sống bình thường. Nếu thân mềm nhũn, có mùi, nên kiểm tra xem đất có bị úng không.
Cây kim ngân thuốc nam và kim ngân cảnh khác nhau thế nào?
Kim ngân thuốc nam là dây leo, hoa ống mọc đôi màu trắng chuyển vàng. Kim ngân cảnh là cây gỗ thân bện, lá kép xoè như bàn tay, quê ở châu Mỹ. Hai cây chỉ trùng tên Việt, không cùng họ, và không nên chép công dụng của cây này sang cây kia.