Cây phát lộc, còn gọi là trúc phát lộc, phú quý trúc, là loài Dracaena sanderiana quê vùng rừng ẩm Trung Phi, cùng chi với cây phát tài và lưỡi hổ. Dù thân có đốt và lá trông như lá tre, cây không phải là tre: tre thuộc họ Lúa, thân rỗng, còn phát lộc thân đặc, mềm, mọng nước. Tên tiếng Anh "lucky bamboo" (tre may mắn) và tên chữ Hán "phú quý trúc" đều đặt theo vẻ ngoài giống tre.
Phát lộc là cây quen thuộc trên bàn làm việc, trong chậu thuỷ tinh có sỏi, trong những chiếc tháp nhiều tầng buộc nơ đỏ dịp Tết. Bài này kể cây đến từ đâu, những dáng tháp, dáng xoắn được tạo ra thế nào, quan niệm về số cành bắt nguồn từ đâu, và vì sao bình phát lộc thuỷ canh cần được để ý hơn người ta nghĩ.
Một cây Dracaena trông giống tre
Ngoài tự nhiên, Dracaena sanderiana là cây bụi nhỏ mọc dưới tán rừng nhiệt đới ẩm ở miền trung châu Phi, thân mảnh, có các vòng sẹo lá như đốt, lá thuôn dài xanh bóng. Tên loài đặt theo Frederick Sander, một chủ vườn ươm nổi tiếng ở Anh cuối thế kỷ mười chín, chuyên buôn lan và cây nhiệt đới. Cây được đưa vào trồng làm cảnh từ khá sớm, nhưng phải đến nửa sau thế kỷ hai mươi mới thành mặt hàng đại trà ở châu Á.
So với tre, khác biệt rõ nhất nằm ở thân. Thân tre rỗng ruột, cứng, có vách ngăn ở mỗi đốt, lá mọc trên cành nhỏ có bẹ. Thân phát lộc đặc, mềm hơn, cắt ra thấy ruột xanh mọng nước; lá mọc trực tiếp từ thân, ôm lấy thân ở gốc. Tre ra hoa rất hiếm và nhiều loài chết sau khi ra hoa; phát lộc ít ra hoa khi trồng trong nhà.
Người Việt gọi bằng nhiều tên: phát lộc, trúc phát lộc, phát tài lộc, trúc phú quý; một số nơi còn gọi chung là phất dụ. Bản thân chữ "trúc" trong tên cũng là một lớp nghĩa văn hoá gán vào: trúc là cây của người quân tử trong thi ca Á Đông, mượn tên trúc là mượn luôn chút thanh cao ấy cho một cây cảnh nhập.
Những dáng phát lộc thường gặp và cách chúng được làm
Phần lớn sức hút của phát lộc nằm ở dáng. Điều thú vị là hầu hết các dáng đều do người trồng tạo ra bằng những kỹ thuật khá đơn giản, dựa vào đặc tính của chính cái cây.
| Dáng | Trông thế nào | Được tạo ra bằng cách nào |
|---|---|---|
| Cành thẳng cắm bình | Từng khúc thân thẳng, đầu có túm lá | Cắt khúc từ cây mẹ, cắm nước cho ra rễ; khúc thân không cao thêm, chỉ chồi đầu mọc lá |
| Tháp nhiều tầng | Các khúc cao thấp xếp thành vòng, buộc dây thành ba, năm, bảy tầng | Cắt khúc theo độ dài định sẵn rồi xếp, buộc lại; mỗi tầng là một vòng khúc cùng chiều cao |
| Thân xoắn | Thân uốn vòng như lò xo | Đặt cây nằm nghiêng hoặc trong ống che sáng một phía; cây vươn về phía sáng, người trồng xoay dần để thân cong thành vòng. Làm mất nhiều tháng |
| Bện, đan lưới | Nhiều thân non đan chéo nhau thành lưới, thành giỏ | Đan khi thân còn non mềm, buộc giữ cho tới khi thân cứng |
| Hình trái tim, hình lồng đèn | Thân uốn theo khung | Kết hợp uốn theo khung và kỹ thuật hướng sáng |
Biết cây được tạo dáng bằng ánh sáng giúp hiểu một hiện tượng hay gặp: chồi mới mọc ra từ một thân xoắn sẽ mọc thẳng, vì trong nhà không còn ai xoay cây nữa. Đó không phải là cây "hỏng dáng" hay mang ý gì; cây chỉ mọc đúng theo bản tính hướng về ánh sáng.
Chữ "lộc" và chữ "trúc" trong tên cây
Trong tiếng Việt, chữ "lộc" có hai nghĩa sống cạnh nhau. Nghĩa Hán Việt là bổng lộc, phúc lộc, thứ được ban cho, được hưởng; nghĩa thuần Việt là chồi non, như khi nói cây "đâm lộc", "trổ lộc" sau mùa đông. Tục hái lộc đầu năm vốn dựa trên nghĩa thứ hai: người ta ngắt một nhánh non mang về nhà như mang theo sức sống của mùa xuân, rồi nghĩa thứ nhất phủ lên, thành lộc may mắn.
Cái tên phát lộc khéo ở chỗ chạm cả hai nghĩa. Cây cắt khúc cắm nước vẫn liên tục nhú chồi mới ở đầu khúc, đúng là "phát lộc" theo nghĩa đen; và người tặng cây gửi kèm lời chúc phát lộc theo nghĩa bóng. Không rõ người đặt tên đầu tiên có cố ý chơi chữ hay không, nhưng sự trùng hợp ấy làm cái tên dễ đi vào lòng người Việt hơn nhiều tên dịch thẳng khác.
Chữ "trúc" thì mang theo cả một truyền thống thi ca. Trong hội hoạ và thơ ca Á Đông, trúc thân thẳng, rỗng ruột, gặp gió thì cong mà không gãy, được ví với người quân tử ngay thẳng, khiêm nhường; trúc đứng trong bộ tứ quân tử cùng mai, lan, cúc. Gọi một cây Dracaena châu Phi là "trúc" là mượn hình mà cũng mượn luôn cái nghĩa ấy. Dĩ nhiên, thân phát lộc lại đặc ruột, nên nếu nói chuyện biểu tượng cho chặt chẽ thì cây chỉ giống trúc ở dáng, còn cái "rỗng ruột khiêm nhường" là của tre trúc thật.
Quan niệm về số cành: từ chơi chữ đến lời chúc
Hai cành. Thường được gọi là đôi, gắn với lời chúc lứa đôi, tình cảm vợ chồng. Hay gặp trong quà cưới hỏi.
Ba cành. Gắn với ba chữ phúc, lộc, thọ hoặc tam tài; là số cành phổ biến nhất trong chậu nhỏ để bàn.
Năm, bảy, tám, chín cành. Năm gắn với ngũ phúc; tám đọc là "bát", gần âm với "phát"; chín là "cửu", gần âm với "cửu" nghĩa là lâu dài. Những cách đọc này đi theo tiếng Hán và cách nói của người Hoa, sang Việt Nam được giữ lại.
Kiêng bốn cành. Số bốn đọc là "tứ", gần âm với "tử" trong tiếng Hán, nên nhiều người bán tránh xếp bốn cành. Đây là lối kiêng âm cũng thấy ở số tầng nhà, số phòng khách sạn ở nhiều nơi châu Á.
Số cành theo dịp. Người bán hoa ở các thành phố thường gợi ý số cành theo dịp: chậu hai, ba cành cho quà cá nhân, tháp ba, năm tầng cho bàn làm việc, tháp bảy tầng trở lên cho sảnh công ty. Đây là thói quen thương mại hình thành vài chục năm gần đây, không có trong lệ tục cũ nào.
Tháp nhiều tầng. Số tầng thường là số lẻ: ba, năm, bảy; theo quan niệm phổ biến, số lẻ thuộc dương, hợp với dịp vui. Tháp càng cao thì càng là món quà dành cho dịp trang trọng.
Những cách đọc số ấy nên hiểu thế nào
Quan niệm về số cành là một kiểu chơi chữ dựa trên âm đọc, rất phổ biến trong văn hoá người Hoa và lan sang Việt Nam qua giới buôn bán. Nó giống với chuyện chọn biển số xe, số điện thoại có số tám, hay tránh số bốn. Người hiểu sẽ thấy đó là cách gói lời chúc vào món quà, người không quen thì có thể thấy là chi tiết vụn vặt.
Điều nên tránh là biến cách đọc số thành nỗi lo. Một chậu phát lộc vốn ba cành, một cành vàng úa phải bỏ đi, còn lại hai cành, không phải là điềm gì; cũng như một tháp phát lộc có tầng trên khô không báo trước chuyện gì. Cây cắt khúc, ngâm nước lâu ngày thì có khúc thối, có khúc sống, đó là chuyện của mô thực vật.
Nếu muốn tặng phát lộc theo số cành, bạn có thể chọn số hợp với lời chúc mình muốn gửi: hai cành cho đôi vợ chồng mới cưới, ba cành cho người lớn tuổi, tháp nhiều tầng cho dịp khai trương. Kèm theo một lời nhắn về cách giữ nước sạch cho cây sẽ khiến món quà sống lâu hơn trên bàn người nhận.
Bình phát lộc thuỷ canh và những điều ít người để ý
Phần lớn phát lộc ở Việt Nam được trồng thuỷ canh: cắm trong bình thuỷ tinh, chậu sứ chứa nước và sỏi. Cây sống được trong nước khá lâu vì rễ thích nghi, nhưng nước đứng không thay là nơi rêu tảo phát triển, rễ thối đen, lá vàng từ chóp. Lá vàng ở phát lộc thuỷ canh thường do nước cũ, nước máy nhiều clo, hoặc bình đặt dưới nắng gắt làm nước nóng lên.
Có một điều ít người để ý: bình nước đứng trong nhà là nơi muỗi có thể đẻ trứng. Lăng quăng trong bình phát lộc, bình hoa, đĩa lót chậu là chuyện mà các đợt vận động phòng chống sốt xuất huyết vẫn nhắc. Thay nước định kỳ, rửa sỏi và lòng bình là việc đơn giản giúp cây khoẻ, đồng thời bỏ đi một chỗ sinh sản của muỗi trong nhà.
Về an toàn với vật nuôi, phát lộc cũng như các Dracaena khác chứa saponin, được các danh mục cây độc cho thú cưng xếp vào nhóm gây hại cho chó mèo: con vật nhai lá có thể nôn, chảy dãi, bỏ ăn. Mèo hay uống nước trong bình hoa, bình cây; nước ngâm cây lâu ngày không nên để mèo uống. Đặt bình ở chỗ mèo không với tới là cách đơn giản nhất.
Phát lộc trong những ngày Tết và dịp mừng
Mấy năm gần đây, tháp phát lộc buộc nơ đỏ, gắn thêm câu chúc mạ vàng thành món quà Tết quen thuộc ở các thành phố, bên cạnh cành đào, chậu quất, chậu mai. Khác với đào, mai gắn với mùa xuân và khí hậu từng miền, phát lộc là cây quanh năm, đặt trong phòng máy lạnh vẫn xanh, nên hợp với văn phòng và căn hộ.
Cây cũng được chọn làm quà khai trương, tân gia, mừng thăng chức, nhờ cái tên dễ nói thành lời chúc và giá trị khiêm tốn, không gây khó xử cho người nhận. Một tháp phát lộc thường sống được nhiều tháng nếu giữ nước sạch; cây có thể được tách ra trồng đất để sống thêm nhiều năm.
Như với mọi cây mang tên may mắn, điều đọng lại là lời chúc và tấm lòng người tặng. Cây không cần phải gánh thêm lời hứa làm ăn phát đạt. Ai muốn tìm chậu thuỷ tinh, sỏi trang trí hay đế gỗ cho bình phát lộc có thể xem thêm vật phẩm trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Cây phát lộc có phải là cây tre không?
Không. Phát lộc là Dracaena sanderiana thuộc họ Măng tây theo cách phân loại hiện nay, họ hàng với cây phát tài, lưỡi hổ. Tre thuộc họ Lúa, thân rỗng ruột và cứng. Thân phát lộc đặc, mọng nước, chỉ giống tre ở các vòng đốt và hình lá.
Thân phát lộc xoắn được làm như thế nào?
Người trồng đặt cây nghiêng hoặc che sáng một phía để thân vươn về phía có ánh sáng, rồi xoay dần cây theo thời gian, thân sẽ cong thành vòng như lò xo. Việc này mất nhiều tháng và làm ở trang trại. Khi về nhà, chồi mới thường mọc thẳng.
Vì sao tháp phát lộc không được bốn tầng hay bốn cành?
Đây là quan niệm kiêng số bốn vì chữ "tứ" đọc gần âm với "tử" trong tiếng Hán. Quan niệm này phổ biến trong văn hoá người Hoa và lan sang Việt Nam qua giới buôn bán, không liên quan đến đặc tính của cây.
Cây phát lộc thuỷ canh bao lâu thay nước một lần?
Người trồng thường thay nước khoảng mỗi tuần một lần, rửa sỏi và lòng bình khi thấy rêu. Thay nước đều giúp rễ không thối và cũng bỏ đi chỗ muỗi đẻ trứng trong nhà, nhất là vào mùa mưa.
Cây phát lộc có độc với mèo không?
Các danh mục cây độc dành cho thú cưng xếp Dracaena sanderiana vào nhóm gây hại cho chó mèo do chứa saponin. Mèo nhai lá hay uống nước bình có thể nôn, chảy dãi. Nên đặt bình ngoài tầm với và hỏi bác sĩ thú y nếu thấy con vật có dấu hiệu bất thường.
Phát lộc vàng một cành có phải điềm không tốt?
Không có cơ sở để đọc như vậy. Một cành vàng thường do rễ thối vì nước cũ, nước nhiều clo, nắng gắt làm nóng nước, hoặc khúc thân đó đã yếu từ trước. Bỏ cành hỏng, rửa bình, thay nước mới là đủ để các cành còn lại tiếp tục xanh.