Nhiều cây được bán với nhãn "cây phong thủy" có nhựa hoặc chất gây hại khi nhai, nuốt: nhóm họ Ráy (kim tiền, trầu bà, vạn lộc, ngọc ngân, lan ý, hồng môn) chứa tinh thể canxi oxalat gây bỏng rát miệng; nhóm Dracaena (phát tài, phát lộc, lưỡi hổ) chứa saponin gây nôn ở chó mèo; một số cây khác như vạn tuế, trúc đào, sống đời, hoa ly có thể gây ngộ độc nặng. Phần lớn trường hợp trẻ nhỏ nhai lá cây cảnh chỉ bị kích ứng tại chỗ, nhưng có vài cây cần thận trọng thật sự.
Bài này xếp các cây hay gặp theo nhóm chất, mức độ thận trọng, nói rõ cây nào cần để ý nhất, cách bày cây trong nhà có trẻ nhỏ và vật nuôi, và các bước làm khi trẻ hay con vật lỡ nhai lá. Bài không thay cho lời khuyên của bác sĩ, bác sĩ thú y; khi có dấu hiệu nặng, hãy đến cơ sở y tế ngay.
Ba nhóm chất gây hại hay gặp ở cây cảnh trong nhà
Biết cây thuộc nhóm nào giúp đoán được kiểu phản ứng. Mỗi nhóm có cơ chế và biểu hiện khác nhau.
| Nhóm chất | Có ở những cây nào | Cơ chế | Biểu hiện thường gặp |
|---|---|---|---|
| Tinh thể canxi oxalat không tan | Họ Ráy: kim tiền, trầu bà, vạn lộc, ngọc ngân, Dieffenbachia, lan ý, hồng môn, môn cảnh | Tinh thể hình kim đâm vào niêm mạc khi nhai | Rát bỏng miệng ngay, sưng môi lưỡi, chảy dãi; nặng có thể sưng họng |
| Saponin | Chi Dracaena: phát tài, phát lộc, lưỡi hổ | Gây kích ứng đường tiêu hoá | Ở chó mèo: nôn, chảy dãi, bỏ ăn; mèo có thể giãn đồng tử |
| Nhựa mủ trắng | Họ Thầu dầu: xương rồng bát tiên, các loài xương rồng nhựa trắng | Nhựa gây kích ứng da, mắt, niêm mạc | Đỏ rát da, đau mắt nếu nhựa bắn vào, rát miệng nếu nhai |
| Chất độc toàn thân | Vạn tuế (hạt), trúc đào, sống đời (với vật nuôi), hoa ly (với mèo) | Tác động lên gan, tim, thận tuỳ chất | Có thể nặng, cần đi khám ngay cả khi chưa có triệu chứng rõ |
Phần lớn các cây mang tên may mắn rơi vào hai nhóm đầu, gây khó chịu nhưng hiếm khi nguy hiểm tính mạng. Nhóm cuối ít gặp hơn trong danh sách "cây phong thủy" nhưng lại hay có mặt trong nhà người Việt dưới dạng cây sân vườn, chậu hoa Tết, nên cũng cần biết.
Danh sách nhanh các cây mang tên may mắn và mức thận trọng
Bảng dưới gom những cây hay được bán, tặng dưới tên may mắn. Mức thận trọng là đánh giá chung theo các danh mục cây độc phổ biến cho người và thú cưng; phản ứng thực tế tuỳ lượng nhai, cơ địa, cân nặng.
| Cây | Nhóm chất | Với trẻ nhỏ | Với chó mèo |
|---|---|---|---|
| Kim tiền | Canxi oxalat | Rát, sưng miệng | Chảy dãi, nôn |
| Trầu bà, trầu bà đế vương | Canxi oxalat | Rát, sưng miệng | Chảy dãi, nôn; mèo hay vờn nhánh rủ |
| Vạn lộc, phú quý, ngọc ngân | Canxi oxalat | Rát, sưng miệng; Dieffenbachia mạnh hơn | Chảy dãi, nôn |
| Phát tài, phát lộc, lưỡi hổ | Saponin | Thường khó chịu tiêu hoá nhẹ | Nôn, chảy dãi, bỏ ăn |
| Kim ngân thân bện | Ít đáng kể | Ít khi có vấn đề | Được xếp vào nhóm không độc |
| Tùng la hán | Chưa rõ hoạt chất chính | Không nên ăn hạt, quả | Nôn, tiêu chảy |
| Sống đời, trường sinh | Glycoside tim | Không nên nhai | Có thể nặng, cần khám ngay |
| Vạn tuế | Độc tố trong hạt và cây | Có thể nặng | Rất nguy hiểm với chó, cần khám ngay |
Bảng không thay được chẩn đoán. Khi không chắc cây trong nhà là cây gì, hãy chụp ảnh rõ lá, thân, gốc để hỏi người có chuyên môn, và khi đi khám luôn mang theo một nhánh cây.
Những cây cần thận trọng nhất, dù ít khi được gọi là cây phong thủy
Vạn tuế. Cây hay được trồng trước cửa, trong sân đình, sân nhà như một cây cảnh dáng cổ. Toàn bộ cây, nhất là hạt màu cam đỏ, chứa độc tố có thể gây tổn thương gan nặng; chó gặm hạt là tình huống được các bác sĩ thú y cảnh báo nhiều. Nhà có chó nên nhặt hạt rơi và không để chó gặm cây.
Trúc đào. Cây hoa hồng, trắng trồng ven đường, dải phân cách, sân vườn. Mọi bộ phận chứa chất tác động lên tim; không bao giờ dùng cành trúc đào làm que xiên nướng, đũa khuấy hay để trẻ nghịch lá. Nhai, nuốt cần đi cấp cứu ngay.
Hoa ly, loa kèn với mèo. Hoa ly hay được cắm dịp Tết, dịp lễ. Với mèo, chỉ cần liếm phấn hoa hay uống nước bình cắm ly cũng có thể gây tổn thương thận nặng. Nhà có mèo nên tránh cắm ly hoặc để ở phòng mèo không vào được.
Sống đời, trường sinh. Cây mang tên chúc thọ, hay tặng dịp Tết, mừng thọ. Cây chứa glycoside tim; với chó mèo, nhai nhiều lá có thể gây rối loạn nhịp tim. Đặt chậu cao, ngoài tầm vật nuôi.
Bày cây trong nhà có trẻ nhỏ và vật nuôi
Không cần bỏ hết cây xanh khỏi nhà. Vài thay đổi đơn giản giảm phần lớn nguy cơ:
- Kiểm kê cây trong nhà. Ghi lại từng chậu là cây gì, càng cụ thể càng tốt; với cây được tặng không rõ tên, chụp ảnh hỏi người bán hoặc người có kinh nghiệm.
- Chia cây theo mức thận trọng. Cây trong nhóm có thể gây nặng (vạn tuế, trúc đào, sống đời, ly với mèo) nên đưa ra khỏi khu vực trẻ, vật nuôi hay qua lại, hoặc không trồng.
- Đặt cây họ Ráy, Dracaena lên cao. Kệ cao, giá treo tường, chậu treo đủ cao khỏi tầm với của trẻ đang tập bò, tập đứng và của mèo hay nhảy.
- Cắt bỏ nhánh rủ thấp. Nhánh trầu bà, lá phát lộc rủ xuống sát sàn là thứ trẻ và mèo dễ kéo, nhai nhất.
- Nhặt lá rụng, quả rụng thường xuyên. Đặc biệt mùa quả tùng la hán, hạt vạn tuế chín.
- Đậy hoặc thay nước bình thuỷ canh. Mèo hay uống nước bình cây, bình hoa; nước ngâm cây lâu ngày không nên để vật nuôi uống, lại là chỗ muỗi đẻ trứng.
- Đeo găng khi cắt tỉa, tách cây. Rửa tay, rửa dao kéo sau khi làm; tránh đưa tay lên mắt.
Với nhà có trẻ dưới ba tuổi, cách đơn giản nhất là chọn những cây ít độc như kim ngân thân bện cho chỗ thấp, để các cây họ Ráy, Dracaena ở chỗ cao hoặc phòng trẻ không vào.
Khi trẻ lỡ nhai lá cây
Phần lớn trường hợp trẻ chỉ cắn một mẩu lá, khóc vì rát rồi thôi. Các bước dưới đây là sơ cứu ban đầu; chúng không thay cho việc đi khám khi có dấu hiệu bất thường.
- Bình tĩnh, lấy phần lá còn trong miệng ra. Dùng tay sạch hoặc khăn ẩm lau miệng trẻ.
- Không cố gây nôn. Gây nôn có thể làm tổn thương thêm niêm mạc, nhất là với cây có tinh thể canxi oxalat.
- Cho trẻ súc miệng hoặc uống vài ngụm nước nếu trẻ tỉnh táo, nuốt được. Với trẻ còn bú, có thể cho bú bình thường nếu trẻ chịu bú.
- Giữ lại một nhánh cây hoặc chụp ảnh cây. Nhân viên y tế cần biết đúng loài, không cần biết tên thương mại.
- Gọi cơ sở y tế hoặc trung tâm chống độc để được tư vấn. Ở Việt Nam có Trung tâm Chống độc của Bệnh viện Bạch Mai và các khoa chống độc ở nhiều bệnh viện lớn.
- Đi cấp cứu ngay nếu trẻ sưng môi lưỡi nhiều, chảy dãi không dứt, khó nuốt, khàn tiếng, khó thở, nôn nhiều, lừ đừ, hoặc nếu cây thuộc nhóm có thể gây nặng như vạn tuế, trúc đào, ngay cả khi trẻ chưa có triệu chứng.
Với chó mèo, nguyên tắc tương tự: lấy phần lá còn trong miệng, không tự cho uống thuốc, chụp ảnh cây và liên hệ bác sĩ thú y. Với mèo đã liếm phấn hoa ly hay chó đã gặm hạt vạn tuế, nên đưa đi khám ngay, vì triệu chứng có thể xuất hiện muộn.
Vì sao cây cảnh lại có những chất này
Cây không có chân để chạy, không có răng để cắn, nên nhiều loài tự vệ bằng hoá học. Tinh thể canxi oxalat hình kim, saponin đắng, nhựa mủ gây rát là những cách cây khiến động vật ăn lá bỏ đi sau miếng cắn đầu tiên. Những cây mọc dưới tán rừng như họ Ráy, nơi lá non là món hấp dẫn với côn trùng và thú ăn cỏ, đặc biệt hay có kiểu tự vệ này.
Người Việt thật ra đã quen với tinh thể canxi oxalat qua bếp núc: gọt khoai môn, khoai sọ, bạc hà (dọc mùng) sống bị ngứa tay, ăn chưa chín bị ngứa họng, chính là do loại tinh thể ấy. Kinh nghiệm dân gian như đeo găng khi gọt, ngâm nước, nấu chín kỹ, cho thêm vị chua đều nhằm giảm cảm giác ngứa. Kim tiền, trầu bà, vạn lộc cùng họ với môn, nên phản ứng khi nhai lá cũng cùng kiểu, chỉ là không ai nấu chín cây cảnh để ăn.
Hiểu như vậy để thấy chất độc trong cây cảnh không phải điều gì bí ẩn hay "tà khí" như đôi khi bị đồn; đó là hoá học tự vệ quen thuộc của thực vật. Cũng nhờ hiểu cơ chế, ta biết nó chỉ gây hại khi cắn, nhai, dính nhựa, và biết cách phòng là đặt cây ngoài tầm với.
Tên may mắn không nói gì về độ an toàn
Một cái bẫy dễ gặp là nghĩ rằng cây đã mang tên kim tiền, phát lộc, vạn lộc, trường sinh thì là cây "lành". Tên gọi chỉ là lớp nghĩa văn hoá, được đặt theo hình lá, màu lá hay lời chúc; nó không mang thông tin nào về hoá học của cây. Cây sống đời mang tên chúc thọ mà lại có chất tác động lên tim với vật nuôi là một ví dụ rõ.
Ngược lại, cũng có những lời đồn quá mức theo chiều kia: "cây kim tiền là cây độc nhất", "để cây lưỡi hổ trong phòng ngủ thì nhiễm độc", "cây độc làm không khí trong nhà độc". Những chất kể trên chỉ gây hại khi nhai, nuốt hoặc dính vào da, mắt; cây đặt trong phòng không làm không khí nhiễm độc. Không cần sợ hãi bỏ hết cây, chỉ cần đặt đúng chỗ.
Cách nhìn tỉnh táo là gộp cả hai lớp: đón cái tên như một lời chúc, và đọc phần sự thật thực vật để bày cây cho an toàn. Một tấm thẻ cây ghi rõ "nhựa gây kích ứng, để xa trẻ nhỏ và thú cưng" là món quà chu đáo hơn mọi lời hứa tài lộc. Các bài khác trong chuyên mục kể chi tiết về từng cây: kim tiền, kim ngân, phát tài, phát lộc, lưỡi hổ, vạn lộc, trầu bà, tùng la hán.
Câu hỏi thường gặp
Cây phong thủy nào an toàn nhất cho nhà có trẻ nhỏ?
Trong nhóm cây mang tên may mắn, kim ngân thân bện thường được xếp vào nhóm ít độc nhất. Các cây họ Ráy như kim tiền, trầu bà, vạn lộc và cây Dracaena như phát tài, phát lộc, lưỡi hổ vẫn trồng được nếu đặt cao ngoài tầm với của trẻ.
Trẻ cắn một miếng lá kim tiền có nguy hiểm không?
Thường trẻ sẽ bị rát, sưng miệng và khóc ngay vì tinh thể canxi oxalat, nên ít khi nuốt nhiều. Lau sạch miệng, cho súc miệng nếu trẻ biết, theo dõi; nếu sưng nhiều, chảy dãi không dứt, khó nuốt hay khó thở thì đưa đi cấp cứu ngay.
Có nên gây nôn khi trẻ nuốt lá cây cảnh không?
Không nên tự gây nôn. Với cây có tinh thể canxi oxalat, gây nôn có thể làm niêm mạc bị tổn thương thêm. Hãy lấy phần lá còn trong miệng, giữ mẫu cây và gọi cơ sở y tế hoặc trung tâm chống độc để được hướng dẫn.
Cây cảnh nào nguy hiểm nhất với chó?
Vạn tuế được các bác sĩ thú y cảnh báo nhiều, nhất là hạt màu cam đỏ, vì có thể gây tổn thương gan nặng. Trúc đào cũng rất nguy hiểm. Nếu chó đã gặm hai cây này, nên đưa đi khám ngay cả khi chưa có triệu chứng.
Cây cảnh nào nguy hiểm nhất với mèo?
Hoa ly và loa kèn được xem là nguy hiểm hàng đầu với mèo; liếm phấn hoa hoặc uống nước bình cắm ly có thể gây tổn thương thận. Các cây họ Ráy như trầu bà, kim tiền thường gây chảy dãi, nôn. Mèo có biểu hiện bất thường nên được đưa đến bác sĩ thú y.
Để cây có nhựa độc trong phòng ngủ có làm không khí độc không?
Không. Các chất trong cây như canxi oxalat hay saponin chỉ gây hại khi nhai, nuốt hoặc dính vào da, mắt. Cây đặt trong phòng không phát tán chúng ra không khí. Điều cần lưu ý chỉ là đặt cây ngoài tầm với của trẻ nhỏ và vật nuôi.