Sân nhà thờ họ ở làng Việt, nhất là ở Bắc Bộ, hay có hàng cau, bồn ngâu cắt tròn, một hoặc đôi cây đại, vài cây hoa thơm như ngọc lan, mộc, nhài; cây được chọn vì gọn gàng, sống lâu, có hương, có quả hoặc hoa dùng được trong ngày giỗ, và vì không che khuất gian thờ. Không có quy định chung nào về việc nhà thờ họ phải trồng gì; mỗi dòng họ tự quyết theo khuôn viên và theo nếp đã có.
Bài này giải thích vì sao những loài ấy hay xuất hiện, mỗi cây gợi lớp nghĩa nào, và khi dòng họ xây mới hay tu sửa từ đường thì nên bàn chuyện cây cối thế nào cho hợp. Các vấn đề về bố cục kiến trúc, về việc xây nhà thờ họ hay về nghi lễ ở từ đường là những câu hỏi riêng; ở đây chỉ bàn phần cây xanh.
Sân nhà thờ họ khác sân đình ở chỗ nào
Sân đình phục vụ cả làng, nên cần cây lớn, bóng rộng. Sân nhà thờ họ thường nhỏ hơn nhiều, nằm giữa xóm, sát nhà dân, có khi chỉ rộng vài chục mét vuông. Một cây đa hay cây gạo trong khoảng sân như thế sẽ che kín cả mái, rễ đội nền, lá rụng lấp máng nước. Vì vậy cây ở từ đường thường nhỏ hơn, gọn hơn và được chăm kỹ hơn.
Nhà thờ họ cũng là nơi tụ họp ít ngày trong năm: ngày giỗ tổ, ngày xuân tế, thu tế, ngày Tết, ngày họp họ. Trong những ngày đó, sân phải đủ chỗ trải chiếu, kê bàn, đặt mâm. Cây trong sân phải đứng ở rìa, không chiếm chỗ của sinh hoạt chung. Đó là lý do hàng cau dọc tường bao hay bồn ngâu hai bên lối vào được chuộng hơn một cây lớn giữa sân.
Một khác biệt nữa là người chăm. Đình có ban quản lý, có người trông đình; nhà thờ họ thường do một gia đình trưởng họ hoặc người được họ giao trông nom. Cây trồng phải hợp sức chăm của một gia đình, không đòi hỏi nhiều công cắt tỉa hay tưới nước. Những cây đã quen với vườn nhà quê như cau, ngâu, đại, mộc đáp ứng được yêu cầu ấy.
Những cây quen thuộc trong sân từ đường và lớp nghĩa của chúng
Cau. Thân thẳng, cao, ít cành, không che bóng nhiều, rễ chùm ít phá công trình. Quả cau dùng trong lễ, gắn với tục trầu cau mở đầu mọi việc lễ nghĩa của người Việt. Hàng cau dọc lối vào từ đường cũng tạo nhịp thẳng, nghiêm.
Ngâu. Cây bụi lá nhỏ, cắt tỉa được thành khối tròn, hoa li ti vàng rất thơm. Ngâu đặt thành đôi hai bên lối đi hay trong bồn trước hiên là cách bày quen thuộc ở đình, chùa và nhà thờ họ Bắc Bộ. Hoa ngâu còn được dùng ướp trà.
Cây đại. Thân cành uốn lượn, hoa trắng thơm, sống rất lâu. Đại gợi sự trầm lặng, hợp với nơi thờ tự. Ở nhiều từ đường, cây đại được trồng từ nhiều đời và trở thành dấu nhận diện của dòng họ.
Cây hoa thơm. Ngọc lan, mộc, nhài, hoàng lan, sói cho hương thơm vào những ngày giỗ chạp. Hoa hái từ cây trong sân được dùng để cúng, một cách gần gũi và tiết kiệm.
Cây ăn quả. Bưởi, cam, hồng, vải, nhãn trồng trong vườn sau từ đường cho quả bày mâm ngũ quả hoặc mâm quả ngày giỗ. Ở nhiều họ, quả từ cây nhà thờ họ được chia cho con cháu như lộc của tổ tiên.
Tùng, vạn tuế. Một số dòng họ trồng đôi tùng hoặc đôi vạn tuế trước nghi môn, lấy nghĩa trường tồn. Hai loài mọc chậm, giữ dáng, phù hợp với sân nhỏ.
Chọn cây cho sân từ đường theo kích thước khuôn viên
Kích thước sân quyết định gần như mọi lựa chọn. Bảng dưới gợi ý theo ba cỡ khuôn viên thường gặp, để dòng họ có điểm bắt đầu khi bàn bạc.
| Khuôn viên | Gợi ý cây | Điều cần tránh |
|---|---|---|
| Sân nhỏ, sát nhà dân | Bồn ngâu, chậu cây cảnh, một hàng cau sát tường | Cây thân gỗ lớn, cây rễ khoẻ gần móng, cây có tán vươn sang nhà hàng xóm |
| Sân vừa, có tường bao | Đôi cây đại hoặc đôi tùng, bồn ngâu, cây hoa thơm | Cây che kín mặt tiền gian thờ, cây rụng lá nhiều trên mái |
| Khuôn viên rộng, có vườn sau | Cây ăn quả ở vườn sau, cây bóng mát ở góc xa, hàng cau lối vào | Trồng quá dày khiến sân tối, ẩm, rêu mốc bám tường |
| Từ đường ở đô thị | Cây chậu, cây leo giàn nhẹ, bồn hoa | Cây lớn trồng xuống nền chật, dễ đội nền và tắc cống |
Bảng chỉ là gợi ý xuất phát. Mỗi dòng họ có thể giữ những cây đã có từ đời trước dù không đúng khuôn, vì giá trị của cây ấy nằm ở ký ức nhiều thế hệ chứ không ở việc nó có hợp quy tắc hay không.
Cây trồng lưu niệm khi khánh thành hay tu sửa từ đường
Nhiều dòng họ có tục trồng cây lưu niệm khi khánh thành nhà thờ họ mới hoặc sau một lần đại tu. Người trồng thường là bậc cao niên nhất, trưởng họ hoặc đại diện các chi. Cây được chọn thường là cây sống lâu như đại, tùng, vạn tuế, hoặc cây có quả mang nghĩa sum vầy như bưởi, hồng. Việc trồng đi kèm ghi chép vào gia phả hoặc sổ của họ: ngày trồng, người trồng, loài cây.
Lớp nghĩa của tục này dễ hiểu: cây lớn lên cùng thời gian, như dòng họ nối tiếp qua các đời. Vài chục năm sau, con cháu nhìn cây sẽ biết từ đường được dựng lại vào thời nào, do thế hệ nào. Nhiều dòng họ còn dặn nhau không được chặt cây lưu niệm, trừ khi cây chết hoặc gây nguy hiểm.
Khi trồng cây lưu niệm, nên tính kỹ chỗ trồng như với mọi cây khác: đủ xa móng, không che gian thờ, không vươn ra đường dây điện. Một cây lưu niệm trồng sai chỗ, mười năm sau phải chặt đi, sẽ làm buồn lòng cả họ. Bàn trước với thợ xây và người có kinh nghiệm cây xanh giúp tránh được chuyện ấy.
Một cách làm được nhiều họ ưa là trồng cây lưu niệm bằng cây giống nhân từ chính cây cũ của từ đường, ví dụ chiết cành đại già hay ươm hạt cau từ hàng cau cũ. Cây mới vì thế mang "dòng" của cây cũ, nối ký ức của các thế hệ trước sang thế hệ sau mà không cần một nghi thức cầu kỳ nào.
Cây ở nhà thờ họ qua ba miền
Hình ảnh hàng cau, bồn ngâu, cây đại là đặc trưng của nhà thờ họ vùng đồng bằng Bắc Bộ, nơi các dòng họ lớn có từ đường lâu đời giữa làng. Đi vào miền Trung, đặc biệt là vùng Huế, Quảng Nam, nhà thờ họ hay nằm trong một khu vườn rộng có cổng, bình phong, bể cạn, và cây trong vườn thiên về cây ăn quả, cây cảnh tạo dáng, hàng chè tàu xén thấp làm hàng rào. Không khí ở đó giống một khu nhà vườn hơn là một sân thờ khép kín.
Ở Nam Bộ, nhà thờ họ theo kiểu Bắc Bộ ít hơn; nhiều gia đình thờ tổ tiên ngay tại nhà chính, hoặc có nhà thờ tộc nằm trong vườn với cây trái quanh năm. Cây quanh nơi thờ là dừa, cau, xoài, mai vàng, cây kiểng trồng chậu. Mai vàng trong sân nhà thờ tộc vào dịp Tết là hình ảnh quen thuộc của nhiều gia đình miền Nam.
Sự khác nhau ấy nhắc rằng không có một bộ cây chuẩn cho mọi từ đường. Mỗi vùng chọn cây theo khí hậu, theo kiểu nhà và theo nếp sống của mình. Khi dòng họ có con cháu ở nhiều vùng cùng góp sức tu sửa nhà thờ họ ở quê, nên tôn trọng cây cối vốn hợp với đất quê hơn là mang cây của nơi mình đang sống về trồng.
Những lời dặn quen thuộc quanh cây ở từ đường
Ở nhiều vùng, các cụ có những lời dặn về cây trong sân nhà thờ họ. Dưới đây là vài lời phổ biến, kèm cách hiểu theo lý lẽ thực tế để bạn tham khảo.
- "Không trồng cây to trước cửa từ đường." Cây lớn chắn lối vào, che ánh sáng gian thờ, lá rụng vào hương án. Về thực tế, cửa chính cần thoáng để rước lễ, bày mâm, đi lại thuận tiện.
- "Cây trong từ đường không được để héo khô." Cây chết mà để đó làm sân nhếch nhác, cành khô dễ gãy. Thay cây sớm vừa giữ cảnh đẹp vừa an toàn, không cần coi là điềm báo.
- "Không trồng cây có gai trong sân thờ." Cây gai dễ làm trẻ con, người già bị thương trong ngày đông người. Đây là lời dặn có cơ sở thực tế rõ ràng.
- "Cây trước sân nên đi thành đôi." Trồng đối xứng hai bên lối vào hợp với bố cục cân bằng của nhà thờ họ truyền thống. Đây là lựa chọn thẩm mỹ phổ biến, không phải quy tắc bắt buộc.
Những lời dặn này nên được nhìn như kinh nghiệm sống của nhiều thế hệ. Dòng họ nào cũng có thể giữ hoặc điều chỉnh theo khuôn viên và hoàn cảnh của mình.
Dòng họ bàn chuyện cây khi tu sửa từ đường
Tu sửa nhà thờ họ là dịp nhiều dòng họ nhìn lại cả phần cây cối. Trình tự sau giúp việc bàn bạc gọn hơn, tránh tranh cãi.
- Lập danh sách cây hiện có: loài, vị trí, tình trạng, cây nào do ai trồng, có ghi chép gì trong gia phả không.
- Xác định cây nào cần giữ nguyên, cây nào cần tỉa, cây nào đã già yếu nguy hiểm; với cây lớn, mời người có chuyên môn đánh giá.
- Bàn với thợ xây về phần móng, nền, máng nước để biết rễ cây hiện có ảnh hưởng tới đâu và cách bảo vệ cây trong lúc thi công.
- Thống nhất phương án trồng mới: loài, vị trí, ai đóng góp cây giống, ai chăm sóc năm đầu.
- Ghi lại mọi thay đổi vào sổ của họ để thế hệ sau tra cứu.
Những dòng họ muốn bày thêm non bộ, chậu cảnh, bình hoa trong sân thờ có thể xem thêm vật phẩm trên Vật Phẩm Phong Thủy, nhưng nên ưu tiên giữ cây cũ trước khi thêm đồ mới.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhà thờ họ hay trồng cau?
Cau thân thẳng, ít cành, ít che bóng, rễ chùm ít phá công trình, rất hợp với sân nhỏ. Quả cau dùng trong lễ, gắn với tục trầu cau trong mọi việc lễ nghĩa của người Việt. Hàng cau dọc lối vào còn tạo vẻ thẳng hàng, trang nghiêm cho từ đường.
Cây ngâu ở nhà thờ họ có ý nghĩa gì?
Ngâu là cây bụi lá nhỏ, cắt được thành khối tròn gọn, hoa li ti vàng thơm dịu. Bồn ngâu hai bên lối vào là cách bày quen thuộc ở đình, chùa và nhà thờ họ Bắc Bộ. Nhiều người coi hương ngâu là hương của những ngày giỗ chạp ở quê.
Có nên trồng cây bồ đề trong sân nhà thờ họ không?
Bồ đề là cây thân gỗ rất lớn, rễ khoẻ, cần khoảng rộng. Sân nhà thờ họ thường nhỏ nên trồng bồ đề dễ làm hỏng nền, tường và che kín mái. Nếu khuôn viên rộng, có thể trồng ở góc xa; còn sân nhỏ thì nên chọn cây khác.
Cây cổ thụ ở nhà thờ họ gây nứt tường thì xử lý thế nào?
Nên mời người có chuyên môn về cây xanh và thợ xây cùng đánh giá. Có trường hợp chỉ cần cắt một phần rễ, làm rãnh chắn rễ hoặc gia cố móng; có trường hợp phải tỉa tán để giảm tải. Chặt hạ là phương án cuối cùng và nên được dòng họ bàn bạc thống nhất.
Trồng cây ăn quả trong sân từ đường có kiêng không?
Nhiều dòng họ trồng bưởi, hồng, vải, nhãn ở vườn sau từ đường, quả dùng bày mâm cúng và chia cho con cháu. Đây là nếp phổ biến. Chỉ nên tránh trồng cây ăn quả lớn sát nhà thờ để rễ và cành không ảnh hưởng tới công trình.
Ai có quyền quyết định chặt cây trong sân nhà thờ họ?
Thường là trưởng họ cùng hội đồng gia tộc hoặc ban quản lý của họ, sau khi bàn bạc với các chi. Nếu nhà thờ họ đã được xếp hạng di tích, việc chặt cây cần thêm ý kiến của cơ quan quản lý văn hoá địa phương.