Cây vô ưu là các loài thuộc chi Saraca, tiêu biểu là Saraca asoca của Ấn Độ: cây gỗ nhỡ, lá kép, hoa nhỏ màu cam chuyển đỏ mọc thành chùm dày, có khi bám ngay trên thân và cành già. Tên "vô ưu" là dịch nghĩa chữ Phạn ashoka, nghĩa là "không ưu phiền". Theo truyền thống Phật giáo Bắc truyền mà người Việt quen thuộc, Hoàng hậu Ma-da vịn một cành vô ưu trong vườn Lâm-tì-ni khi hạ sinh Thái tử Tất-đạt-đa.
Đó là lý do cây vô ưu được trồng ở nhiều chùa Việt, nhất là trong dịp Phật đản. Bài này kể lại tích ấy theo những gì phổ biến, chỉ ra chỗ các truyền thống kể khác nhau, mô tả cây để bạn nhận ra khi gặp, và phân biệt với những cây hay bị gọi nhầm là vô ưu.
Tích đản sinh dưới cây vô ưu theo các truyền thống
Theo câu chuyện phổ biến, Hoàng hậu Ma-da trên đường về quê mẹ để sinh nở đã dừng chân nghỉ ở vườn Lâm-tì-ni, nay là Lumbini thuộc miền nam Nepal. Thấy cây đang nở hoa, bà đưa tay vịn một cành, và Thái tử ra đời trong tư thế ấy. Hình ảnh hoàng hậu đứng vịn cành cây trở thành một trong những đề tài quen thuộc nhất của nghệ thuật Phật giáo, xuất hiện trên phù điêu, tranh vẽ ở khắp châu Á.
Điều ít người để ý là loài cây trong câu chuyện không giống nhau giữa các truyền thống. Trong các bản văn Phật giáo Hán truyền, cây thường được gọi là vô ưu thụ, tức cây ashoka. Trong kinh văn tiếng Pali của Phật giáo Nam truyền, vườn Lâm-tì-ni được mô tả là một khu rừng cây sala, và hoàng hậu vịn cành sala. Một số bản văn tiếng Phạn khác lại nêu những loài cây khác nữa.
Sự khác nhau ấy không làm câu chuyện kém giá trị; nó cho thấy tích đản sinh được kể lại qua nhiều thế kỷ, nhiều vùng đất, mỗi nơi chọn loài cây quen thuộc và mang ý nghĩa đẹp với mình. Người Việt theo Bắc tông quen với cây vô ưu; người Khmer Nam Bộ theo Nam tông có thể kể cây sala. Khi viết hay kể cho người khác, nói "theo truyền thống Bắc truyền" là cách trung thực.
Vì sao cây mang tên "không ưu phiền"
Tên có từ trước đạo Phật. Ở Ấn Độ, ashoka là tên loài cây đã quen thuộc trong văn học và tín ngưỡng từ lâu, trước khi gắn với tích đản sinh. Cây được trồng trong vườn, đền, và xuất hiện trong thơ ca cổ điển tiếng Phạn.
Ý nghĩa gắn với sự sinh nở bình an. Trong câu chuyện, Hoàng hậu Ma-da sinh con thuận lợi dưới cây, không đau đớn. Cái tên "không ưu phiền" hoà vào ý nghĩa ấy, khiến cây được nhìn như biểu tượng của sự ra đời an lành.
Trùng tên với vua A-dục. Vị vua bảo trợ Phật giáo nổi tiếng thế kỷ thứ ba trước Công nguyên cũng tên Ashoka, người Việt gọi là A-dục hoặc A-dục vương, nghĩa là cùng chữ "vô ưu". Đây là chuyện trùng tên, cây không được đặt theo tên vua.
Cây trong văn học cổ Ấn Độ. Thơ ca tiếng Phạn thường tả cây ashoka nở hoa đỏ rực vào mùa xuân, gắn với tình yêu và sự tươi trẻ. Lớp nghĩa văn chương ấy có trước và tồn tại song song với lớp nghĩa Phật giáo; người đọc Việt ít biết vì phần lớn văn bản chưa được dịch sang tiếng Việt.
Tên Việt là dịch nghĩa. Người Việt đọc tên cây qua chữ Hán 無憂, nên gọi là vô ưu. Trong sách vở tiếng Anh, cây vẫn mang tên gốc là ashoka tree.
Nhận ra cây vô ưu khi gặp
Cây vô ưu không phổ biến bằng bồ đề, nên nhiều người đi qua mà không biết. Những đặc điểm dưới đây giúp nhận ra cây, nhất là vào mùa hoa.
| Bộ phận | Đặc điểm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Dáng cây | Cây gỗ nhỡ, tán tròn, rậm, thường không quá cao | Thấp hơn nhiều so với bồ đề, sala |
| Lá | Lá kép lông chim, mỗi lá gồm vài cặp lá chét dài, thuôn | Lá non mềm rủ xuống, màu hồng đỏ hoặc tím nhạt |
| Hoa | Chùm hoa dày, màu vàng cam rồi chuyển đỏ, nhị dài thò ra ngoài | Hoa không có cánh thật; phần có màu là đài hoa |
| Vị trí hoa | Hoa mọc ở đầu cành và cả trên thân, cành già | Tạo cảnh "thân cây nở hoa" rất lạ mắt |
| Quả | Quả đậu dẹt, dài, chuyển màu sẫm khi chín | Cây thuộc họ Đậu, cùng họ với nhiều cây quen thuộc |
Ở Việt Nam có loài bản địa cùng chi là Saraca dives, thường gọi là cây vàng anh, mọc tự nhiên ở vùng núi phía Bắc và cũng được trồng làm cảnh. Hoa vàng cam, mọc thành chùm lớn, trông rất gần với cây vô ưu Ấn Độ. Nhiều chùa Việt trồng vàng anh và gọi luôn là vô ưu; về thực vật, đó là hai loài khác nhau trong cùng chi.
Những cây hay bị gọi nhầm là vô ưu
Vì tên ashoka được dùng rộng rãi ở Ấn Độ, nhiều cây khác cũng được gọi như vậy, và sự nhầm lẫn theo hàng cây giống sang Việt Nam:
- Hoàng nam (huyền diệp): cây dáng tháp cao, lá dài mép gợn sóng, rủ xuống, trồng thành hàng trong công viên. Ở Ấn Độ cây này hay được gọi là "false ashoka", tức "ashoka giả", vì người ta hay nhầm nó với cây vô ưu thật. Hoa nhỏ màu xanh nhạt, không giống chùm hoa đỏ cam của vô ưu.
- Cây đầu lân: hay bị gọi là sala; đôi khi người ta lẫn cả tên vô ưu và sala với nhau khi giới thiệu cây ở chùa.
- Các cây hoa đỏ khác nở mùa xuân: như vông đỏ, phượng; có người thấy cây hoa đỏ ở chùa thì đoán là vô ưu.
- Cây vàng anh: như nói ở trên, cùng chi Saraca, nên gọi là vô ưu theo nghĩa rộng cũng không sai hẳn.
Dấu hiệu nhanh nhất: cây vô ưu có lá kép lông chim và chùm hoa không cánh với nhị dài, mọc dày trên cành và cả thân. Hoàng nam lá đơn, dáng cây như ngọn tháp, hai cây khác nhau rõ khi đứng gần.
Hình người vịn cành cây trong mỹ thuật Phật giáo
Cảnh Hoàng hậu Ma-da vịn cành cây là một trong những đề tài được tạc sớm và nhiều nhất của nghệ thuật Phật giáo. Trên các phù điêu đá cổ ở vùng Gandhara và nhiều nơi khác của Ấn Độ, hoàng hậu thường đứng, một tay đưa lên nắm cành, thân hơi nghiêng; Thái tử sơ sinh xuất hiện từ phía hông phải của bà, có các vị thần đứng bên đón nhận. Bố cục này được lặp lại qua nhiều thế kỷ với những biến thể theo từng vùng.
Dáng người nữ đứng vịn cành cây không bắt đầu từ đạo Phật. Trong nghệ thuật Ấn Độ cổ, hình ảnh phụ nữ đứng vịn cành cây đang nở hoa là một mô-típ quen thuộc, gắn với ý niệm về sự sinh sôi của cây cối. Nghệ thuật Phật giáo đã tiếp nhận dáng hình ấy và đặt vào câu chuyện đản sinh, khiến cành cây trong tay hoàng hậu trở thành chi tiết không thể thiếu.
Ở Việt Nam, đề tài đản sinh xuất hiện trong tranh treo ở chùa, trong các bộ tranh kể cuộc đời Đức Phật, và trong cảnh dựng ngày Phật đản. Nghệ nhân Việt thường vẽ cành cây theo tưởng tượng, hoa đỏ hoặc hồng, ít khi theo đúng hình dáng thực vật. Khi ngắm một bức tranh như vậy, nhận ra cành cây trong tay hoàng hậu chính là cây vô ưu, hay cây sala theo truyền thống khác, đã là đủ để đọc được câu chuyện.
Cây vô ưu ở chùa Việt và mùa Phật đản
Phật đản theo lịch của Phật giáo Việt Nam là rằm tháng Tư âm lịch, rơi vào khoảng tháng Năm dương lịch. Mùa này nhiều chùa trang trí lễ đài, dựng cảnh Lâm-tì-ni với tượng Thái tử sơ sinh đứng trên hoa sen, một tay chỉ trời, một tay chỉ đất. Một cành vô ưu, thật hoặc làm giả, thường được đặt bên cạnh để tái hiện câu chuyện.
Nhiều chùa ở miền Nam và một số chùa lớn ở miền Bắc, miền Trung trồng cây vô ưu hoặc vàng anh trong khuôn viên. Mùa hoa của các loài Saraca ở nước ta thường rơi vào khoảng cuối xuân, đầu hè, tuỳ vùng và tuỳ cây. Không phải năm nào hoa cũng nở trúng dịp Phật đản; chuyện hoa nở đúng ngày lễ, nếu có, là một sự trùng hợp đẹp chứ không nên kể thành điềm.
Cây vô ưu ưa đất ẩm, bóng râm một phần, không chịu được hạn kéo dài. Ở những chùa có ao, có suối, cây thường xanh tốt; ở sân gạch nắng gắt, cây dễ còi. Phần kỹ thuật chăm sóc thuộc về người trồng cây cảnh; điều người đi chùa cần biết là khi thấy một chùm hoa cam đỏ mọc lạ trên thân cây, rất có thể đó chính là cây vô ưu.
Lumbini hôm nay và cây ở nơi đản sinh
Lumbini được UNESCO ghi vào danh sách Di sản thế giới năm 1997. Khu di tích có đền thờ Hoàng hậu Ma-da xây trên nền móng cổ, ao nước nơi truyền thống cho là hoàng hậu tắm trước khi sinh, và cột đá vua A-dục dựng khi đến viếng, trên cột có khắc dòng chữ cổ ghi nơi đây là chỗ Đức Phật ra đời. Cột đá này là một trong những bằng chứng khảo cổ quan trọng giúp xác định vị trí Lumbini.
Gần ao có một cây bồ đề lớn, thường được người hành hương buộc cờ cầu nguyện nhiều màu. Nhiều người nghĩ đó là cây "nơi Phật sinh", nhưng loài cây của tích đản sinh, như đã nói, là vô ưu hoặc sala tuỳ truyền thống; cây bồ đề ở Lumbini là cây trồng sau này. Trong khu di tích và vườn quanh đó cũng có trồng cây vô ưu.
Với người hành hương Việt, đến Lumbini thường nằm chung hành trình với Bodh Gaya, Sarnath và Kushinagar. Ở mỗi nơi, nhìn kỹ những loài cây được trồng sẽ giúp nhớ câu chuyện gắn với nơi ấy: vô ưu ở chốn đản sinh, bồ đề ở chốn thành đạo, sala ở chốn nhập Niết bàn.
Câu hỏi thường gặp
Hoa vô ưu có mùi thơm không?
Hoa vô ưu có mùi thơm nhẹ, rõ hơn vào buổi chiều tối ở một số cây, nhưng không nồng như hoa ngọc lan hay hoa sứ. Điều làm hoa nổi bật là màu sắc và cách mọc thành chùm dày trên cành, trên thân, chứ không phải hương thơm.
Cây vô ưu có trồng được ở miền Bắc không?
Loài vàng anh cùng chi vốn mọc tự nhiên ở vùng núi phía Bắc, nên điều kiện khí hậu miền Bắc phù hợp với chi Saraca. Cây ưa ẩm và bóng râm một phần. Khi muốn trồng, nên hỏi các vườn ươm cây bản địa hoặc người có kinh nghiệm ở địa phương.
Vì sao có bản kể nói hoàng hậu vịn cành sala chứ không phải vô ưu?
Kinh văn Pali của Phật giáo Nam truyền mô tả vườn Lâm-tì-ni là rừng cây sala, nên các bản kể theo truyền thống ấy nói hoàng hậu vịn cành sala. Bản Hán truyền dùng cây vô ưu. Cả hai cùng kể một sự kiện; muốn tìm hiểu kỹ, nên hỏi chư tăng.
Cây vô ưu có độc không?
Chưa có thông tin phổ biến cho thấy cây vô ưu gây ngộ độc như các loài cây có nhựa độc quen thuộc. Tuy vậy, như với mọi cây cảnh, không nên để trẻ nhỏ và thú cưng nhai lá, hoa, hạt. Bài không bàn công dụng làm thuốc của cây.
Cây vô ưu và cây vàng anh khác nhau thế nào?
Cả hai cùng chi Saraca, hoa giống nhau về dạng chùm và màu vàng cam. Vô ưu Ấn Độ là Saraca asoca, còn vàng anh là Saraca dives, loài bản địa ở Việt Nam và các nước lân cận. Người không chuyên khó phân biệt; nhiều chùa gọi chung là vô ưu.
Ngày Phật đản năm 2027 là ngày nào?
Phật đản theo Phật giáo Việt Nam là rằm tháng Tư âm lịch. Ngày dương lịch tương ứng thay đổi mỗi năm, nên hãy tra lịch vạn niên hoặc thông báo của Giáo hội cho năm cụ thể. Nhiều chùa tổ chức chuỗi hoạt động kéo dài trước và sau ngày rằm.