Nhiều người dặn không nên trồng cây bồ đề trong vườn nhà, và lời dặn ấy có hai lớp: một lớp quan niệm rằng đây là "cây của chùa", và một lớp rất thực tế về bộ rễ, tán cây, móng nhà. Tách hai lớp ra, câu trả lời rõ hơn: một cây bồ đề trồng đất ngay sát nhà phố thường gây phiền thật; một chậu bồ đề nhỏ hay một cây trồng ở góc vườn rộng, xa công trình, là chuyện nhiều gia đình vẫn làm.
Bài này đi qua từng lời kiêng hay nghe, giải thích nó bắt nguồn từ đâu, và đặt cạnh lý do thực tế. Bài không nói trồng bồ đề sẽ đem lại hay làm mất điều gì cho gia chủ; việc đặt cây theo hướng, theo tuổi là chuyện của sách bày trí, không thuộc phạm vi ở đây.
Những lời kiêng hay nghe và gốc của chúng
"Cây bồ đề là cây của chùa, trồng ở nhà là không hợp." Đây là lời kiêng phổ biến nhất. Gốc của nó là sự kính trọng: cây gắn với sự kiện thành đạo, được trồng ở nơi thờ tự, nên nhiều người thấy đem về vườn nhà như một cây cảnh bình thường là thiếu trang trọng. Đây là quan niệm về sự phù hợp, không phải lời cấm của giáo luật.
"Cây đa, cây đề có ma." Câu này đến từ hình ảnh những gốc đa, gốc đề cổ thụ ở đầu làng, nơi tối, vắng, có miếu nhỏ hay bát hương. Lời đồn quanh các cây lớn có cả lý do thực tế: chỗ tán rậm buổi tối không đèn dễ vấp ngã, rắn rết hay trú ở hốc rễ. Những câu chuyện ấy khiến cha mẹ dặn con tránh xa, rồi lời dặn truyền thành lời kiêng.
"Cây to trong vườn che hết khí." Ý thật nằm phía sau là ánh sáng và độ ẩm. Tán bồ đề rộng che nắng cả mảng vườn, cỏ và rau bên dưới khó mọc, sân dễ rêu. Ở nhà phố hẹp, tán cây còn lấn sang nhà hàng xóm và đường dây điện.
"Bồ đề mọc từ khe tường là điềm." Hạt bồ đề, cũng như hạt đa, si, được chim mang đi và có thể nảy mầm trên tường, mái, cột cổng. Người xưa thấy cây mọc ở chỗ lạ thì gán ý nghĩa; người thợ thì biết rằng rễ ấy sẽ len vào khe và làm nứt tường nếu không gỡ sớm.
Bộ rễ và tán cây: những phiền toái có thật
Phần lớn lời khuyên không trồng bồ đề sát nhà đều quy về đặc tính sinh trưởng của loài cây này. Bảng dưới đặt từng đặc tính cạnh hệ quả hay gặp.
| Đặc tính | Hệ quả khi trồng sát nhà | Cách người làm vườn thường xử lý |
|---|---|---|
| Rễ khoẻ, lan rộng gần mặt đất | Nâng gạch sân, nứt bồn, đẩy lệch bậc thềm | Trồng cách xa móng, có khoảng đất trống đủ rộng |
| Rễ tìm nước theo khe | Có thể len vào đường ống thoát nước cũ, hố ga | Không trồng gần đường ống, bể ngầm |
| Hạt nảy mầm trên tường, mái | Rễ phá vữa, gây thấm dột | Nhổ cây con khi còn nhỏ, đừng để lớn |
| Tán rộng, cành dài | Che nắng, chạm dây điện, lấn sang nhà bên | Cắt tỉa định kỳ, thuê thợ khi cây cao |
| Rụng lá theo đợt | Lá vướng máng xối, tắc ống thoát nước mái | Dọn máng trước mùa mưa |
| Nhựa mủ trắng | Có thể gây kích ứng da với người nhạy cảm | Đeo găng khi cắt tỉa, rửa tay sau đó |
Những điều trên không riêng gì bồ đề; cây đa, cây si, cây sanh cũng tương tự. Lời kiêng "không trồng đa, đề, si trong vườn" của ông bà xưa vì thế trùng khớp khá đúng với kinh nghiệm của người thợ xây.
Vì sao nhà xưa ở nông thôn vẫn có người trồng được
Ở làng quê xưa, nhiều nhà có vườn rộng hàng sào, nhà gỗ hoặc nhà gạch thấp, cách cây cả chục mét. Khoảng cách ấy đủ để rễ lan mà không chạm móng, tán che mà không đè mái. Trong điều kiện như vậy, một cây đề ở góc vườn hay bên ao không gây phiền gì đáng kể, và có gia đình giữ cây qua mấy đời.
Nhà phố hiện nay thì khác: mặt tiền vài mét, móng nông, sân lát gạch kín, đường ống chạy sát tường. Trồng một cây có thể cao hai chục mét trên mảnh đất như thế là đặt cây vào thế phải đốn sớm hoặc làm hư công trình. Lời khuyên không trồng bồ đề ở nhà vì thế hợp lý hơn với nhà phố so với nhà vườn.
Cách nhìn thực tế này cũng giúp gia đình bớt áy náy khi phải xử lý một cây bồ đề tự mọc. Nhổ một cây con mọc trên tường không phải là "phạm" gì; đó là việc giữ nhà cửa. Với một cây đã lớn, có tuổi, có người trong nhà gắn bó, quyết định chặt hay giữ cần cân nhắc kỹ hơn, cả về tình cảm lẫn an toàn.
Nếu vẫn muốn có một cây bồ đề ở nhà
Nhiều Phật tử muốn có cây bồ đề gần mình như một lời nhắc. Những cách sau giữ được ý ấy mà tránh phần lớn phiền toái:
- Trồng trong chậu: chậu giới hạn bộ rễ, cây giữ dáng nhỏ nhiều năm. Bồ đề là loài được người chơi cây thế ưa chuộng vì lá đẹp, chịu cắt tỉa.
- Bồ đề dáng bonsai: cây nhỏ đặt ở sân, ban công hay gần bàn thờ ngoài trời. Phần kỹ thuật uốn tỉa thuộc về người chơi cây cảnh.
- Trồng đất ở vườn rộng: chọn góc xa nhà, xa tường rào, xa đường ống; tính cả tán khi cây trưởng thành.
- Cúng dường cây cho chùa: nếu có cây con muốn trồng, nhiều gia đình mang đến chùa xin trồng ở sân chùa, nơi cây có chỗ lớn.
- Giữ một chiếc lá: lá bồ đề ép, đặt trong sách kinh hay khung nhỏ, là cách giữ hình ảnh cây mà không cần đất trồng; có thể xem thêm vật phẩm trên Vật Phẩm Phong Thủy nếu muốn tìm khung lá làm sẵn.
Nhựa của các loài thuộc chi Ficus có thể gây kích ứng da, nên khi đặt chậu bồ đề trong nhà có trẻ nhỏ hay thú cưng, để chậu ở chỗ các bé không với tới lá và cành gãy.
Khi một cây bồ đề trong vườn phải chặt hoặc dời
Có lúc cây đã lớn, rễ bắt đầu làm nứt nhà hoặc cành đe doạ đổ vào mái. Quy trình hợp lẽ thường gồm những bước sau:
- Mời người có chuyên môn xem cây: thợ cắt tỉa cây xanh hoặc người làm công trình, để biết mức độ ảnh hưởng thật đến móng, tường.
- Nếu cây nằm sát ranh giới, nói chuyện trước với nhà bên cạnh; nếu cây ở nơi công cộng, hỏi chính quyền xã, phường về thủ tục.
- Bàn với người trong nhà, nhất là người lớn tuổi có gắn bó với cây; quyết định cùng nhau giúp tránh những day dứt về sau.
- Nếu có thể, chiết lấy một cành hoặc giữ một cây con để trồng lại ở chỗ phù hợp, hoặc mang đến chùa xin trồng.
- Thuê thợ có thiết bị và bảo hộ để hạ cây; không tự trèo cưa cây lớn, vì cành rơi và thân đổ là tai nạn rất hay gặp.
- Xử lý gốc và rễ theo tư vấn của thợ để rễ không tiếp tục đâm chồi dưới nền.
Có gia đình muốn thắp một nén hương, nói một lời trước khi hạ cây như cách tạ ơn bóng mát nhiều năm. Đó là lựa chọn riêng của từng nhà theo nếp quen; không cần thầy, không cần lễ lớn, và cũng không có điều gì bắt buộc.
Năm câu tự hỏi trước khi trồng một cây bồ đề xuống đất
Trước khi đặt cây con xuống đất, trả lời lần lượt những câu sau. Nếu phần lớn câu trả lời là "không chắc", chậu cây là lựa chọn an toàn hơn.
- Khi cây cao và tán rộng gấp nhiều lần hiện nay, nó có chạm mái nhà, tường rào, dây điện, nhà hàng xóm không? Hãy hình dung cây sau hai mươi năm, không phải sau một mùa.
- Trong bán kính rễ có thể lan tới có móng nhà, bể nước ngầm, hố ga, đường ống thoát nước nào không? Nếu không biết đường ống chạy đâu, hỏi người đã xây nhà.
- Mảnh đất có phải của riêng gia đình lâu dài không? Đất thuê, đất sắp chia cho con cháu hay sắp xây lại là chỗ không hợp với một cây sống cả trăm năm.
- Trong nhà có ai sẵn sàng lo việc cắt tỉa định kỳ và dọn lá theo mùa không? Cây lớn cần thợ có thiết bị, nghĩa là có chi phí đều đặn.
- Những người lớn tuổi trong nhà nghĩ gì? Một cây gây áy náy cho người trong nhà thì dù trồng đúng chỗ vẫn là cây không yên; nói chuyện trước giúp tránh chuyện phải đốn đi sau này.
Năm câu này không riêng cho bồ đề; chúng áp dụng cho mọi cây thân gỗ lớn. Lời kiêng của ông bà xưa, nếu đọc kỹ, cũng thường xoay quanh đúng những điều ấy: chỗ, đất, người chăm, và sự đồng thuận trong nhà.
Kiêng kỵ và lòng kính: phân biệt cho rõ
Điều đáng giữ trong những lời dặn về cây bồ đề là sự kính trọng: không chặt phá cây ở chùa, không khắc chữ lên thân, không coi cây như một món hàng trang trí tầm thường. Đó là thái độ nhiều nền văn hoá Phật giáo cùng có, và cũng là thái độ tốt với bất cứ cây lâu năm nào.
Điều nên đặt lại cho đúng là phần sợ hãi: cây bồ đề không phải là cây "dữ", không có lý do gì để tin rằng trồng nó ở nhà sẽ sinh chuyện. Lời đồn về ma ở gốc cây là chuyện kể dân gian; phiền toái có thật thì nằm ở bộ rễ và tán lá, có thể tính toán được.
Nếu băn khoăn về khía cạnh tôn giáo, chẳng hạn trồng bồ đề ở nhà có cần nghi thức gì, hay có điều gì cần giữ khi thờ Phật tại gia, cách đúng nhất là hỏi chư tăng ở ngôi chùa bạn thường lui tới. Mỗi truyền thống, mỗi vị thầy có thể có lời khuyên riêng, phù hợp với hoàn cảnh nhà bạn.
Câu hỏi thường gặp
Trồng cây bồ đề trong chậu đặt trong nhà có được không?
Được. Bồ đề trong chậu giữ dáng nhỏ nhiều năm và là cây cảnh khá phổ biến. Cây cần ánh sáng, nên đặt gần cửa sổ sáng hoặc ban công. Nhựa cây có thể gây kích ứng, nên để xa tầm tay trẻ nhỏ và thú cưng.
Cây bồ đề tự mọc trên tường nhà có nên nhổ không?
Nên gỡ khi cây còn nhỏ. Rễ bồ đề lớn dần sẽ len vào khe gạch, làm nứt tường và gây thấm. Nếu thấy tiếc, có thể gỡ cả rễ rồi trồng lại vào chậu. Việc này là giữ nhà cửa, không phạm điều kiêng nào.
Trồng bồ đề cách nhà bao xa thì an toàn?
Không có con số chung cho mọi nơi, vì còn tuỳ móng nhà, loại đất và cách cây được cắt tỉa. Nguyên tắc chung là tính theo kích thước tán và rễ khi cây trưởng thành, vốn rất lớn. Khi định trồng cây đất gần công trình, nên hỏi người làm xây dựng hoặc thợ cây xanh ở địa phương.
Có cần làm lễ khi chặt cây bồ đề trong vườn không?
Không có nghi thức bắt buộc nào. Có gia đình thắp hương, nói lời cảm ơn trước khi hạ cây như một cách bày tỏ tình cảm, đó là lựa chọn riêng. Không cần mời thầy hay làm lễ giải. Phần quan trọng hơn là thuê thợ có thiết bị để hạ cây an toàn.
Vì sao ông bà hay ghép cây đa với cây đề khi dặn kiêng?
Vì hai loài cùng chi Ficus, cùng có tán lớn, rễ khoẻ và thường đứng ở đình, chùa, đầu làng. Chúng gợi cùng một hình ảnh cây cổ thụ của cộng đồng, nên lời dặn đi chung. Về mặt thực tế, cả hai đều không hợp với vườn nhà chật.
Đem cây bồ đề con đến chùa xin trồng thì nói thế nào?
Bạn chỉ cần trình bày với thầy trụ trì hoặc người coi chùa rằng gia đình có cây con muốn cúng dường để chùa trồng. Nhà chùa sẽ xem có chỗ phù hợp không. Có chùa đã đủ cây, khi ấy họ có thể gợi ý một ngôi chùa khác đang cần.