Cây đại, miền Nam gọi là cây sứ, là các loài thuộc chi Plumeria, có nguồn gốc từ Mexico, Trung Mỹ và vùng Caribe. Cây theo các con đường giao thương sang châu Á vào thời cận đại, rồi bén rễ vào sân chùa khắp vùng: ở Việt Nam, Lào, Thái Lan, Campuchia, Sri Lanka. Vì vậy cây đại không có trong kinh điển, nhưng lại là một trong những cây quen mặt nhất ở chùa Việt, với gốc xù xì, cành mập trơ trụi mùa đông và hoa trắng nhuỵ vàng thơm dịu.
Bài này giải thích vì sao một cây ngoại lai lại thành "cây nhà chùa", nó mang lớp nghĩa gì ở các nước Phật giáo láng giềng, và vì sao dân gian có lời kiêng trồng đại trong nhà. Phần hoa dùng trên mâm lễ thuộc về chủ đề cúng lễ, ở đây chỉ nói về cây trong khuôn viên chùa.
Từ châu Mỹ đến sân chùa châu Á
Các loài Plumeria mọc tự nhiên ở vùng nhiệt đới châu Mỹ. Tên khoa học của chi được đặt theo tên một nhà thực vật học người Pháp thế kỷ 17. Theo cách giải thích phổ biến, cây được người Tây Ban Nha mang qua Thái Bình Dương sang Philippines trên các chuyến thuyền buôn thời thuộc địa, rồi từ đó lan ra khắp Đông Nam Á và Nam Á. Đến nay cây đã quen thuộc đến mức nhiều người tin đó là cây bản địa.
Cây đại có một đặc tính khiến nó đi xa rất nhanh: chỉ cần chặt một đoạn cành, để khô vết cắt vài ngày rồi cắm xuống đất là cây sống. Cành mập chứa nhiều nước, chịu được nhiều tuần không đất. Người đi đường, nhà sư du hành, thương nhân đều có thể mang theo một khúc cành. Đặc tính ấy giải thích một phần vì sao cây có mặt ở hầu hết các chùa trong vùng.
Ở Việt Nam, cây được gọi là đại ở miền Bắc, sứ ở miền Nam, có nơi gọi là hoa chăm pa theo cách gọi của Lào. Có nhiều loài và giống: hoa trắng nhuỵ vàng phổ biến nhất ở chùa, ngoài ra có hoa hồng, đỏ, vàng, và các giống lai trồng làm cảnh. Cây ở chùa cổ thường là giống hoa trắng, lá thuôn dài, gốc to, xù xì.
Vì sao cây đại hợp với sân chùa
Sống lâu và bền bỉ. Cây đại chịu hạn, chịu đất xấu, ít sâu bệnh, sống được rất lâu. Những cây đại trăm năm với gốc u nần, cành vặn vẹo là hình ảnh quen thuộc ở chùa cổ miền Bắc.
Dáng cây già trước tuổi. Ngay cả cây vài chục năm đã có gốc xù xì, cành mập uốn lượn, tạo cảm giác cổ kính hợp với kiến trúc chùa. Mùa đông cây rụng lá ở miền Bắc, cành trơ trụi như nét vẽ thuỷ mặc.
Hoa trắng, thơm dịu, nở lâu. Hoa đại nở nhiều tháng trong mùa ấm, hương nhẹ, đặc biệt rõ vào sáng sớm và chiều tối. Màu trắng thanh tịnh, không rực rỡ, hợp với không khí nơi tu tập.
Hoa rụng mà vẫn sạch. Hoa đại rụng nguyên bông, cánh dày, ít dập nát, rơi trên sân gạch vẫn đẹp. Nhiều người đi chùa nhặt hoa rụng còn tươi đặt lên bệ thờ hay mang về.
Dễ nhân giống. Một cây đại ở chùa này có thể cho cành để trồng ở chùa khác, nên cây lan theo mạng lưới các chùa, giống như cách cây bồ đề đi theo đường hành hương.
Cây đại ở các nước Phật giáo láng giềng
Nhìn sang các nước có đông Phật tử, cây đại mang những lớp nghĩa riêng. Bảng dưới gom những điều được nhắc nhiều, ở mức phổ thông.
| Nơi | Tên gọi | Vị trí trong đời sống |
|---|---|---|
| Lào | Dok champa | Được coi là quốc hoa; trồng phổ biến ở chùa, hoa dùng kết vòng trong lễ hội và đón khách |
| Thái Lan | Lan thom, sau đổi tên là leelawadee | Tên cũ đọc gần với chữ "buồn", nên từng bị kiêng trồng trong nhà; tên mới đặt lại để bỏ lớp nghĩa ấy |
| Sri Lanka | Araliya | Trồng rất nhiều ở chùa, hoa được dâng lên bàn Phật |
| Campuchia, chùa Khmer Nam Bộ | Tên địa phương theo tiếng Khmer | Trồng quanh chánh điện và tháp |
| Việt Nam | Đại, sứ, chăm pa | Trồng ở chùa, đình, lăng tẩm, nghĩa trang; nay cũng là cây cảnh phổ biến |
Câu chuyện đổi tên ở Thái Lan cho thấy rất rõ một điều: lời kiêng quanh một loài cây nhiều khi bắt nguồn từ âm của tên gọi, không phải từ đặc tính của cây. Khi đổi tên, lời kiêng cũng nhạt dần.
Các dạng cây đại thường gặp ở chùa Việt
Trong khuôn viên chùa, người ta hay gặp vài dạng cây đại khác nhau. Không cần nhớ tên khoa học, chỉ cần nhìn lá và mùa rụng lá là phân biệt được.
| Dạng | Lá | Hoa | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Đại lá thuôn nhọn | Dài, mỏng, đầu nhọn, gân rõ; rụng theo mùa ở miền Bắc | Trắng nhuỵ vàng là phổ biến, có giống hồng, đỏ | Dạng hay gặp nhất ở chùa cổ miền Bắc, gốc xù xì |
| Đại lá tù | Dày, bóng, đầu lá tròn tù, xanh gần quanh năm | Trắng, nhuỵ vàng, thơm | Nhiều chùa miền Nam và chùa mới trồng; dáng gọn hơn |
| Đại lá hình thìa | Lá loe rộng ở đầu như cái thìa | Trắng, ít thơm | Ít gặp hơn, thường trồng làm cảnh |
| Các giống lai nhiều màu | Tuỳ giống | Vàng, cam, đỏ sẫm, nhiều màu pha | Phổ biến trong vườn nhà, quán xá; ít gặp ở chùa cổ |
Ở chùa cổ, cây đại hoa trắng chiếm phần lớn, phần vì đó là giống được đưa vào sớm nhất, phần vì màu trắng hợp với không khí nơi thờ tự. Giống hoa màu rực rỡ là chuyện của mấy chục năm gần đây, khi cây được nhân giống thương mại làm cây cảnh. Khi một ngôi chùa trồng thêm cây mới bên cạnh cây đại cổ, chọn đúng dạng cây cũ giúp giữ được vẻ thống nhất của cảnh quan.
Lời kiêng trồng cây đại trong nhà: từ đâu ra
Ở nhiều vùng Việt Nam, người lớn tuổi dặn không trồng cây đại trong nhà vì đó là "cây chùa", "cây nghĩa địa". Gốc của lời dặn khá rõ: trong ký ức nhiều thế hệ, cây đại gắn với chùa chiền, đền miếu, lăng mộ, nghĩa trang; hoa trắng lại thường gắn với tang lễ trong văn hoá Á Đông. Đem cây ấy về sân nhà, người xưa thấy không hợp.
Lời kiêng này giống câu chuyện ở Thái Lan: một liên tưởng văn hoá, không phải điều gì có thật ở cái cây. Cùng lúc ấy ở Hawaii, ở các khu nghỉ dưỡng nhiệt đới, hoa đại lại là biểu tượng của lời chào đón, được kết thành vòng đeo cổ cho khách. Một bông hoa, hai lớp nghĩa trái ngược, tuỳ nơi người ta gặp nó.
Ngày nay ở Việt Nam, cây sứ, cây đại được trồng rộng rãi làm cảnh trong vườn nhà, quán cà phê, công viên, đặc biệt các giống hoa màu và dáng bonsai. Gia đình nào còn băn khoăn có thể theo nếp nhà mình; điều thực tế đáng lưu ý hơn là nhựa cây đại có thể gây kích ứng da và mắt, và các bộ phận của cây không nên ăn, nên cần để xa tầm tay trẻ nhỏ và thú cưng.
Nhìn một cây đại cổ ở chùa
Lần tới đến một ngôi chùa có cây đại già, thử để ý những điều sau. Chúng giúp nhìn cây như một phần lịch sử của ngôi chùa:
- Gốc và thân: cây già có gốc phình, nhiều u, vỏ xám nứt; thân thường nghiêng hoặc tách làm nhiều nhánh lớn từ thấp.
- Cành chống: nhiều chùa phải dựng cột chống cho cành lớn nằm ngang; đó là dấu hiệu cây đã được chăm giữ qua nhiều đời.
- Vết cắt cũ: những chỗ cành bị cưa, nay đã liền thành u, kể chuyện các lần tỉa cây, bão gãy.
- Vị trí: cây đại thường đứng trước tam quan, hai bên sân chính, cạnh tháp mộ các vị sư; vị trí phần nào cho biết thứ tự xây dựng các hạng mục.
- Mùa: miền Bắc mùa đông cây trơ cành, cuối xuân bật lá và hoa; miền Nam cây xanh gần quanh năm.
Tuổi của một cây đại cổ thường chỉ được biết qua lời kể của nhà chùa. Ước tính tuổi cây bằng mắt rất dễ sai, nên khi giới thiệu, hãy dẫn lời nhà chùa thay vì tự đưa con số.
Hoa đại trong ký ức người Việt
Với nhiều người lớn lên ở làng quê miền Bắc, hoa đại gắn với tuổi thơ: những buổi theo bà đi lễ chùa ngày rằm, nhặt hoa đại rụng trên sân gạch, xâu thành chuỗi. Hương hoa đại là thứ mùi gợi nhớ chùa làng rõ hơn bất cứ thứ gì khác. Trong thơ ca hiện đại, hình ảnh hoa đại trắng trước sân chùa xuất hiện khá thường, như một ký hiệu của sự tĩnh lặng và hoài niệm.
Ở miền Nam, cây sứ gắn với khoảng sân chùa nắng gắt, cũng là nơi người ta ngồi nghỉ dưới tán thưa. Những cây sứ cổ trước các chùa lâu đời ở Thành phố Hồ Chí Minh hay ở miền Tây có gốc to, vỏ bạc, hoa nở gần như quanh năm. Ký ức khác nhau theo vùng, nhưng điểm chung là cây đại, cây sứ đã thành một phần của "khung cảnh chùa" trong tâm trí người Việt.
Ở miền Trung, đặc biệt quanh Huế, cây đại xuất hiện ở cả chùa lẫn các khu lăng mộ, phủ đệ cũ, góp vào vẻ trầm mặc của cố đô. Người Huế quen nhìn những cây đại già nghiêng mình bên tường rêu, và nhiều người coi đó là một phần không thể thiếu của cảnh chùa xứ Huế.
Chính vì thế, khi một ngôi chùa trùng tu, câu hỏi giữ hay dời những cây đại cổ thường khiến người trong làng quan tâm không kém việc giữ mái ngói, cây cột. Những quyết định như vậy nên được bàn kỹ giữa nhà chùa, người dân và cơ quan quản lý di tích nếu chùa là di tích, vì cây là một phần cảnh quan lịch sử của nơi ấy.
Câu hỏi thường gặp
Cây đại và cây sứ có phải là một không?
Phải. Đại là cách gọi ở miền Bắc, sứ là cách gọi ở miền Nam, cùng chỉ các loài thuộc chi Plumeria. Không nên nhầm với cây sứ sa mạc, một loài khác chi thường trồng chậu, gốc phình to, hoa đỏ hồng, cũng hay được gọi là sứ.
Cây đại có trong kinh Phật không?
Không. Cây đại có nguồn gốc châu Mỹ và chỉ đến châu Á vào thời cận đại, sau thời Đức Phật rất lâu. Cây gắn với chùa vì được trồng phổ biến trong khuôn viên chùa ở nhiều nước, chứ không xuất hiện trong các tích của kinh điển.
Nhựa cây đại có độc không?
Nhựa trắng của cây đại có thể gây kích ứng da và mắt ở người nhạy cảm, và các bộ phận của cây không nên ăn. Khi cắt tỉa nên đeo găng, rửa tay sau đó, và để cây xa tầm với của trẻ nhỏ, thú cưng. Bài không bàn công dụng làm thuốc của cây.
Vì sao cây đại ở miền Bắc rụng hết lá vào mùa đông?
Cây đại vốn là cây vùng nhiệt đới có mùa khô, có xu hướng rụng lá khi trời lạnh hoặc khô để giảm mất nước. Mùa đông miền Bắc lạnh và hanh nên cây trơ cành, sang xuân ấm lên mới bật lá. Ở miền Nam nóng quanh năm, cây gần như luôn xanh.
Trồng cây đại trước nhà có sao không?
Lời kiêng trồng cây đại trong nhà đến từ việc cây gắn với chùa và nghĩa trang trong ký ức nhiều thế hệ, không phải từ đặc tính của cây. Ngày nay cây được trồng làm cảnh rất phổ biến. Điều cần để ý là nhựa cây có thể gây kích ứng.
Nhặt hoa đại rụng ở chùa mang về có được không?
Nhặt hoa đã rụng trên sân để làm kỷ niệm hay đặt lên bàn thờ ở nhà thường không bị coi là thất lễ. Không nên bẻ cành, hái hoa trên cây hay trèo lên cây. Nếu muốn xin một cành để trồng, hãy hỏi người coi chùa.