Hoa mai trong thơ văn cổ là loài cây mà người Việt ngày nay gọi là cây mơ, hoa trắng hoặc hồng nhạt nở cuối đông, khác với mai vàng ngày Tết ở miền Nam. Trong văn chương, mai tượng trưng cho sự thanh khiết, cốt cách cứng cỏi và tin xuân, vì nó nở khi trời còn lạnh và cây gần như trụi lá.
Văn học Việt có những câu về mai được nhớ suốt gần nghìn năm, từ bài kệ của thiền sư Mãn Giác thời Lý với cành mai nở đêm qua trước sân, đến câu "mai cốt cách, tuyết tinh thần" tả chị em Thuý Kiều. Bài này giải thích cây mai trong thơ là cây nào, những câu thơ và điển tích chính về mai, và vì sao đọc thơ mai mà hình dung mai vàng là lệch sắc thái.
Mai trong thơ cổ và mai vàng ngày Tết: hai cây, một chữ
Nhầm lẫn lớn nhất khi đọc thơ về mai là hình dung cành mai vàng. Bảng dưới đặt hai cây cạnh nhau theo những điểm làm nên sắc thái của câu thơ.
| Điểm so sánh | Mai trong thơ cổ (hoa mơ) | Mai vàng ngày Tết |
|---|---|---|
| Họ thực vật | Họ Hoa hồng, cùng họ với đào, mận | Họ khác hẳn, cây bản địa phương Nam |
| Màu hoa | Trắng hoặc hồng nhạt | Vàng rực |
| Hương | Thơm nhẹ, kín đáo, thơ cổ gọi là "ám hương" | Gần như không thơm |
| Khí hậu | Cần mùa đông lạnh, nở khi trời còn rét | Ưa nắng ấm, nở theo mùa khô |
| Dáng cành khi nở | Cành gầy, gần như trụi lá | Thường được tuốt lá để hoa nở đúng Tết |
| Sắc thái trong văn chương | Thanh khiết, lạnh, cứng cỏi, cô độc | Ấm áp, sung túc, đoàn tụ |
Hàng cuối cùng là chỗ quan trọng nhất với người đọc thơ. Một câu thơ về mai trong tuyết mang cảm giác lạnh và trong; đem cành mai vàng rực vào hình dung là đổi hẳn không khí của bài. Các cây khác mang tên mai như mai chiếu thuỷ, mai tứ quý, mai anh đào đã có bài riêng giải thích trong chuyên mục cây ngày Tết.
Cành mai của thiền sư Mãn Giác
Thiền sư Mãn Giác sống vào thời Lý. Khi lâm bệnh, ông để lại cho học trò một bài kệ ngắn mà hai câu cuối được người Việt nhớ nhiều nhất trong cả kho văn học Lý Trần. Theo bản dịch quen thuộc, hai câu ấy là: "Chớ bảo xuân tàn hoa rụng hết / Đêm qua sân trước một cành mai". Các câu trước nói về xuân đi trăm hoa rụng, xuân đến trăm hoa nở, việc đời trôi qua trước mắt, tuổi già đến trên mái đầu.
Cành mai ở cuối bài là một hình ảnh bất ngờ. Giữa lúc người ta tưởng mọi thứ đã tàn, vẫn có một cành mai nở trong đêm. Người đọc ở mọi thời đều cảm thấy một sức sống không lụi tắt, một niềm tin rằng cái đẹp vẫn có mặt ngay giữa sự đổi thay.
Bài kệ thuộc văn học Phật giáo, và tầng nghĩa thiền của nó được các nhà nghiên cứu và nhà tu hành giải thích theo nhiều cách. Ở đây chỉ dừng ở mức hình ảnh văn học; muốn hiểu sâu ý nghĩa trong nhà thiền, bạn nên đọc sách chuyên khảo hoặc hỏi chư tăng. Điều chắc chắn là từ bài kệ này, cành mai trở thành một trong những hình ảnh đẹp nhất của thơ ca Việt.
Mai trong điển tích Trung Hoa mà người Việt hay nhắc
Lâm Bô: lấy mai làm vợ, nuôi hạc làm con. Lâm Bô là ẩn sĩ đời Tống, sống ở Tây Hồ, không lấy vợ, trồng mai nuôi hạc, nên người đời nói ông "mai thê hạc tử". Bài thơ về cây mai nhỏ trong vườn núi của ông có hai câu tả bóng mai thưa nghiêng trên nước trong, hương thầm lay động dưới trăng hoàng hôn, được coi là hai câu thơ tả mai hay nhất.
Mai và tuyết. Thơ cổ thường đặt mai cạnh tuyết: hoa trắng nở trong trời tuyết, khó phân biệt đâu là hoa đâu là tuyết, chỉ nhờ hương mà biết. Từ đó có cặp "mai tuyết" chỉ sự trong trắng tuyệt đối.
Mai báo tin xuân. Có điển tích về người gửi một cành mai cho bạn ở xa thay cho lời thăm hỏi, vì phương Nam chẳng có gì, chỉ gửi một cành xuân. Hình ảnh cành mai gửi bạn thành cách nói về tình bạn thanh đạm.
Mai trong tứ quân tử và tam hữu. Mai đứng đầu bộ tứ quân tử và có mặt trong bộ tuế hàn tam hữu cùng tùng và trúc. Trong cả hai bộ, mai giữ phần sự cứng cỏi và trong sạch.
"Mai cốt cách, tuyết tinh thần" trong Truyện Kiều
Khi giới thiệu hai chị em Thuý Kiều và Thuý Vân, Nguyễn Du viết: "Mai cốt cách, tuyết tinh thần / Mỗi người một vẻ mười phân vẹn mười". Câu thơ dùng hai biểu tượng của sự thanh khiết: mai cho cốt cách, tức dáng vóc và phong thái, tuyết cho tinh thần, tức tâm hồn trong sạch.
Cần lưu ý câu này tả cả hai chị em, không riêng Thuý Kiều. Ngay sau đó, Nguyễn Du mới tách ra tả riêng từng người. Học sinh hay nhớ nhầm "mai cốt cách" là lời dành riêng cho Kiều.
Chữ mai ở đây chắc chắn là mai trong thơ cổ, tức hoa mơ trắng, chứ không phải mai vàng. Nếu bạn dạy câu thơ này cho học sinh miền Nam, có thể giải thích để các em không hình dung cành mai vàng ngày Tết, mà hình dung một cành hoa trắng mảnh trên nền trời lạnh. Hiểu đúng cây sẽ hiểu đúng sắc thái thanh khiết của câu thơ.
Từ mai trắng tới mai vàng: biểu tượng đi về phương Nam
Khi người Việt mở đất về phương Nam, họ mang theo tục chơi hoa xuân và chữ mai của sách vở. Ở vùng khí hậu nóng, cây mơ không sống được, nhưng có một loài cây bản địa nở hoa vàng rực đúng dịp Tết. Người ta gọi nó là mai, và từ đó mai vàng trở thành hoa Tết của miền Trung và miền Nam.
Đây là một ví dụ đẹp về cách biểu tượng thích nghi: tên gọi và tinh thần giữ nguyên, cây cụ thể thay đổi theo đất. Mai vàng không mang hương thầm của mai trắng, nhưng mang sắc vàng mà người phương Nam gắn với sự sung túc, ấm áp. Lớp nghĩa mới chồng lên lớp nghĩa cũ.
Chuyện chưng mai vàng ngày Tết, cách chọn cành mai và phong tục quanh nó thuộc về một danh mục khác. Ở đây chỉ cần nhớ: khi đọc thơ cổ thấy chữ mai, hãy nghĩ tới hoa trắng; khi nghe người miền Nam nói "chưng mai", hãy nghĩ tới hoa vàng. Hai cây, một chữ, một tinh thần chung về mùa xuân.
Vẽ mai: cành già, hoa thưa và khoảng trống
Trong hội hoạ thuỷ mặc, mai là một trong những đề tài khó vẽ nhất của bộ tứ quân tử. Người vẽ phải thể hiện cùng lúc hai thứ tưởng như trái ngược: cành già cứng, gân guốc, và hoa non mỏng manh. Thường người ta vẽ cành bằng những nét đậm, khô, gãy góc, rồi điểm hoa bằng những vòng tròn nhỏ năm cánh, nhạt và mềm. Sự tương phản ấy chính là "cốt cách" mà thơ văn nhắc tới.
Đời Nguyên có hoạ sĩ Vương Miện nổi tiếng với tranh mai vẽ bằng mực, không màu, được coi là một trong những người vẽ mai giỏi nhất. Tranh mai mực cho thấy người xưa không cần màu trắng thật để vẽ hoa trắng; khoảng giấy để trống chính là cánh hoa, chính là tuyết.
Khi xem một bức tranh mai, bạn có thể để ý ba điều: cành có hướng xiên chéo tạo thế động không, hoa có thưa và có chỗ nở chỗ nụ không, và khoảng trống có đủ để người xem cảm được không khí lạnh không. Một bức mai dày đặc hoa, kín khung thường là tranh trang trí kiểu mới, đẹp mắt nhưng xa với tinh thần mai trong thơ cổ.
Những nhầm lẫn hay gặp khi nói về hoa mai
Mai trong thơ Đường là mai vàng. Như đã nói, mai trong thơ cổ là hoa mơ trắng hoặc hồng nhạt. Hình dung mai vàng khi đọc thơ Đường làm lệch hẳn sắc thái lạnh, trong, thanh của bài thơ.
Hoa mai năm cánh và sáu cánh có nghĩa khác nhau. Có nhiều lời truyền miệng gán ý nghĩa cho số cánh mai, nhưng không có nguồn văn hoá cổ đáng tin. Số cánh là đặc điểm của giống cây, không phải lời nhắn.
Cành mai của Mãn Giác là mai vàng. Bài kệ viết bằng chữ Hán thời Lý ở miền Bắc, chữ mai ở đây theo nghĩa văn chương phổ biến của thời đó. Không có cơ sở để hình dung đó là mai vàng phương Nam.
Mai chỉ là hoa ngày Tết. Với người miền Nam, mai vàng gắn chặt với Tết. Nhưng trong văn chương, mai là một biểu tượng phẩm cách sống quanh năm trên trang sách, trong tranh, trên đồ gỗ, không phụ thuộc mùa.
Ngắm hoa mơ, hiểu chữ mai: một chuyến đi gợi ý
Nếu bạn muốn thấy tận mắt cây "mai" của thơ cổ, hoa mơ ở các vùng núi phía Bắc nở vào khoảng cuối đông đầu xuân là cơ hội tốt. Vài gợi ý để chuyến đi có ý nghĩa:
- Hỏi người địa phương thời điểm hoa nở năm đó, vì hoa mơ nở sớm muộn tuỳ thời tiết, có năm chỉ đẹp trong vài tuần.
- Mang theo vài câu thơ về mai, đọc khi đứng trước cây: cành thưa, hoa trắng, hương nhẹ, bạn sẽ thấy vì sao thơ cổ tả như thế.
- Quan sát cành: hoa nở trên cành gần như trụi lá, đúng như hình ảnh "cốt cách" mà văn chương nói tới.
- Không bẻ cành, không hái hoa ở nơi thờ tự hay vườn nhà người khác. Cành mơ còn nụ sẽ thành quả cho người trồng.
- Nếu đi dịp lễ hội ở các vùng chùa, giữ trật tự, tôn trọng không gian thờ tự và người đi lễ.
Một buổi đứng dưới cành mơ trắng có thể giúp bạn hiểu thơ mai hơn nhiều trang giảng. Đó là cách người xưa đến với biểu tượng: từ cây thật mà ra.
Câu hỏi thường gặp
Mai trong thơ cổ có phải là mai vàng không?
Không. Mai trong thơ chữ Hán và văn chương nhà nho là cây mơ, hoa trắng hoặc hồng nhạt, nở trong giá lạnh. Mai vàng là một loài cây phương Nam khác hẳn, được gọi là mai vì nở đúng dịp xuân và kế thừa tinh thần của chữ mai.
Câu "Đêm qua sân trước một cành mai" của ai?
Đây là câu trong bài kệ của thiền sư Mãn Giác thời Lý, theo bản dịch quen thuộc. Nguyên tác bằng chữ Hán. Câu thơ thường được trích để nói về sức sống và niềm tin vào cái đẹp giữa đổi thay.
"Mai cốt cách, tuyết tinh thần" tả ai?
Câu thơ trong Truyện Kiều tả chung cả Thuý Kiều và Thuý Vân, nói hai chị em đều có dáng vẻ thanh cao như mai và tâm hồn trong trắng như tuyết. Sau câu này Nguyễn Du mới tả riêng từng người.
Vì sao thơ cổ hay đặt mai cạnh tuyết?
Vì hoa mơ trắng nở trong trời tuyết ở phương Bắc, nhìn từ xa khó phân biệt hoa với tuyết, chỉ nhờ hương mà nhận ra. Cặp mai tuyết vì thế thành hình ảnh của sự trong trắng tuyệt đối, như trong câu "mai cốt cách, tuyết tinh thần".
Vì sao mai tượng trưng cho người có khí tiết?
Vì cây mai nở hoa khi trời còn rét, cành gầy trơ lá mà vẫn trổ bông. Người xưa đọc hình ảnh ấy thành sự cứng cỏi, không chịu khuất trước hoàn cảnh, nên mai đứng đầu tứ quân tử và có mặt trong tuế hàn tam hữu.
"Mai thê hạc tử" nghĩa là gì?
Nghĩa là lấy mai làm vợ, lấy hạc làm con, câu người đời nói về ẩn sĩ Lâm Bô đời Tống, người sống một mình ở Tây Hồ, trồng mai nuôi hạc. Câu này thành hình mẫu của cuộc sống ẩn dật thanh cao.