Hoa thuỷ tiên là loài hoa trồng từ củ trong bát nước, hoa trắng nhuỵ vàng, thơm, được một lớp người Hà Nội và Bắc Bộ xưa chơi vào dịp Tết với thú gọt củ để cây mọc dáng đẹp và canh cho hoa nở đúng đêm giao thừa. Tên thuỷ tiên, theo chữ Hán là "tiên trong nước", nói lên dáng cây mảnh mai đứng trên mặt nước. Với người chơi, một bát thuỷ tiên nở đúng giờ là niềm vui, là sự khéo tay và kiên nhẫn của cả tháng cuối năm.
Bài này kể lại thú chơi thuỷ tiên ngày Tết: hoa từ đâu tới, vì sao gắn với Tết, việc gọt củ làm gì, lớp nghĩa mà người chơi gửi vào hoa. Bài cũng nhấn một điều ít được nói: củ và lá thuỷ tiên có chất độc, từng có trường hợp nhầm củ thuỷ tiên với củ hành. Với nhà có trẻ nhỏ và thú cưng, đó là chi tiết quan trọng hơn mọi lời chúc tụng.
Thuỷ tiên là cây gì
Thuỷ tiên chơi Tết ở Việt Nam thuộc chi Narcissus, loài thường được nhắc là Narcissus tazetta, một loài cây thân củ, lá dài dẹt, mỗi cán hoa mang một chùm hoa nhỏ màu trắng với phần phụ hình chén màu vàng ở giữa. Hoa có mùi thơm đậm, nhất là vào ban đêm và khi phòng ấm. Cây này không phải cây bản địa của Việt Nam.
Củ thuỷ tiên bán dịp Tết ở Hà Nội lâu nay phần lớn được nhập từ Trung Quốc, trong đó vùng Chương Châu thuộc tỉnh Phúc Kiến nổi tiếng với nghề trồng và tỉa thuỷ tiên. Ở vùng này, thuỷ tiên được chơi trong dịp Tết Nguyên đán từ lâu, và nghệ thuật tỉa củ để cây mọc thành dáng là một nghề riêng.
Người Việt biết đến thuỷ tiên qua giao thương và qua giới nho sĩ, thị dân có điều kiện chơi hoa. Vì vậy thú chơi này gắn với một tầng lớp thị thành hơn là với làng quê. Ở nông thôn, hoa Tết là đào, là cúc, là vạn thọ; thuỷ tiên là món chơi của phố.
Cần phân biệt thuỷ tiên với hoa loa kèn, hoa huệ hay "thuỷ tiên vàng" của châu Âu (cũng cùng chi Narcissus nhưng là loài khác, hoa vàng to, kèn dài). Trong bài này, thuỷ tiên là loại củ chơi trong bát nước dịp Tết ở Bắc Bộ.
Vì sao thuỷ tiên gắn với Tết
Lý do đầu tiên là mùa hoa. Thuỷ tiên trồng trong nước ở khí hậu Bắc Bộ thường mất vài tuần từ khi ngâm củ tới khi nở, nên người chơi bắt đầu từ khoảng tháng Chạp để hoa nở vào những ngày Tết. Mùa lạnh giúp hoa giữ được lâu, mùi thơm lan đều trong phòng kín.
Lý do thứ hai là ý tưởng. Một bát nước, vài viên sỏi, một củ hành khô xấu xí, sau một tháng thành cây xanh hoa trắng thơm ngát: đó là hình ảnh của sự thanh sạch và của mùa xuân trở về. Với giới nho sĩ, hoa trắng mọc từ nước gợi đến sự trong sạch của người quân tử, không nhờ đất mà vẫn nở.
Lý do thứ ba là thú "canh hoa". Người chơi muốn hoa nở đúng đêm giao thừa hoặc sáng mùng 1, coi đó như dấu hiệu năm mới mở ra trọn vẹn. Muốn vậy phải theo dõi từng ngày, gặp trời ấm thì đưa ra chỗ mát cho hoa chậm lại, gặp rét thì đưa vào chỗ ấm. Niềm vui nằm ở cả quá trình chứ không chỉ ở lúc hoa nở.
Quan niệm dân gian còn coi hoa nở đúng Tết là điềm vui cho cả năm. Cách hiểu này nên được kể như một nỗi mong của người chơi; hoa nở sớm hay muộn chỉ phụ thuộc vào thời tiết và cách chăm, không nói gì về vận may của gia đình.
Thú gọt củ thuỷ tiên: người chơi làm gì
Gọt (hay tỉa) củ thuỷ tiên là kỹ thuật dùng dao nhỏ khứa vào củ để điều khiển cách lá và cán hoa mọc. Bài này chỉ giới thiệu để hiểu thú chơi, không đi sâu vào kỹ thuật.
- Bóc lớp vỏ khô bên ngoài và gỡ bỏ các củ con không cần, rồi ngâm nước cho trôi bớt nhựa.
- Khứa một đường ở mặt củ để lộ phần mầm lá và mầm hoa bên trong. Lá bị gọt một bên mép sẽ mọc cong, xoắn thay vì vươn thẳng.
- Tạo dáng: người khéo tay có thể tỉa thành những dáng được đặt tên theo hình con vật hay cảnh vật, cán hoa thấp, lá uốn quanh. Đây là phần cần kinh nghiệm nhiều năm.
- Ngâm củ úp mặt gọt xuống nước trong mấy ngày đầu, thay nước thường xuyên cho nhựa ra hết, lau sạch nhựa ở vết cắt.
- Đặt lên bát có sỏi, đắp bông mỏng lên vết cắt cho khỏi khô, rồi theo dõi hằng ngày, điều chỉnh ánh sáng, nhiệt độ.
Người chơi lâu năm thường nói phần khó nhất không phải lưỡi dao mà là đoán thời tiết. Một đợt rét đậm hay một đợt nồm ấm cũng đủ làm hoa lệch ngày dự tính, nên cái tài của người chơi là biết điều chỉnh theo trời.
Thuỷ tiên trong Tết của người Hoa và cái nhìn Đông Á
Ở Trung Hoa, thuỷ tiên là một trong những hoa Tết quen thuộc của vùng duyên hải phía nam, nhất là Phúc Kiến, Quảng Đông, Đài Loan. Hoa nở vào đúng mùa Tết âm lịch, màu trắng vàng, thơm, nên được bày trong nhà như lời chúc năm mới thanh sạch và tốt lành. Văn nhân xưa ví thuỷ tiên với hình ảnh người con gái đi trên sóng nước, một cách nói thi vị về dáng cây đứng trên mặt nước.
Cộng đồng người Hoa ở Việt Nam, đặc biệt ở Chợ Lớn và các phố cũ của Hà Nội, Hội An, góp phần đưa thú chơi thuỷ tiên đến với người Việt. Củ, bát sứ, kỹ thuật tỉa đều đến theo đường giao thương. Vì vậy khi kể về thuỷ tiên, cần nhớ đây là một thú chơi mang dấu giao thoa Việt – Hoa, không phải một tục lệ bản địa từ thời rất xa.
Ở Nhật Bản và Hàn Quốc cũng có các loài thuỷ tiên được chơi vào mùa đông, với cách hiểu riêng của từng nước. Điểm chung của cả vùng là coi một loài hoa nở giữa mùa lạnh như dấu hiệu sự sống trở lại. Đặt cạnh đào ở Bắc Bộ và mai ở Nam Bộ, thuỷ tiên là một biến thể nhỏ, tinh tế của cùng một ý: đón xuân bằng một bông hoa nở đúng lúc.
Thuỷ tiên trong ký ức Hà Nội
Trong nhiều bài viết, hồi ký về Hà Nội xưa, bát thuỷ tiên trên án thư hay trên bàn khách là một trong những hình ảnh của cái Tết phố cổ, đi cùng câu đối đỏ, cành đào và ấm trà. Người ta nhớ cảnh ông cụ ngồi gọt củ bên cửa sổ những ngày cuối năm, cảnh cả nhà đợi xem hoa nở lúc giao thừa.
Thú chơi này từng lắng xuống trong nhiều năm, rồi quay lại khi việc nhập củ thuận lợi hơn và có những lớp dạy gọt thuỷ tiên do người chơi lâu năm truyền cho người trẻ. Ngày nay, bên cạnh củ để tự gọt, ngoài thị trường còn có bát thuỷ tiên đã gọt sẵn, sắp nở, cho người không có thời gian.
Điều đáng giữ trong thú chơi thuỷ tiên không phải là vẻ sang của một bát hoa, mà là nhịp chậm của những ngày cuối năm: chăm một thứ nhỏ bé mỗi ngày, chờ nó nở cùng với năm mới. Một gia đình có thể bắt đầu với một củ đơn giản, không gọt, chỉ đặt vào bát nước cho mọc tự nhiên. Hoa vẫn nở và vẫn thơm như thế.
Củ thuỷ tiên có độc: cần biết gì
Đây là phần quan trọng nhất cho gia đình có trẻ nhỏ và thú cưng. Cây thuộc chi Narcissus chứa các hợp chất alkaloid, trong đó lycorine được nhắc nhiều nhất, tập trung ở củ.
| Tình huống | Nguy cơ | Cách phòng |
|---|---|---|
| Nhầm củ thuỷ tiên với củ hành, củ kiệu | Ăn phải có thể gây nôn, đau bụng, tiêu chảy; nặng hơn cần cấp cứu | Cất củ chưa trồng xa khu bếp, không để chung rổ với hành tỏi |
| Trẻ nhỏ cắn, mút lá, củ | Kích ứng miệng, rối loạn tiêu hoá | Đặt bát hoa ở chỗ cao, ngoài tầm với của trẻ |
| Chó, mèo gặm cây hoặc uống nước trong bát | Ngộ độc ở vật nuôi, có thể nghiêm trọng | Không để bát hoa ở nơi vật nuôi lui tới |
| Nhựa dính tay khi gọt củ | Có thể gây ngứa, kích ứng da ở người nhạy cảm | Đeo găng tay, rửa tay sạch sau khi gọt, không dụi mắt |
| Nước ngâm củ | Chứa nhựa từ củ | Đổ bỏ nơi trẻ và vật nuôi không tiếp cận, không dùng để tưới rau |
Nếu nghi trẻ hoặc người lớn ăn phải củ thuỷ tiên, hãy đưa đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115, mang theo mẫu củ hay cây để nhân viên y tế nhận biết. Với vật nuôi, đưa ngay đến bác sĩ thú y. Không tự gây nôn hay dùng mẹo dân gian.
Sau Tết: củ thuỷ tiên đi đâu
Củ thuỷ tiên trồng trong nước đã dùng gần hết chất dự trữ để nuôi lá và hoa, nên sau khi hoa tàn thường rất khó cho hoa lại vào năm sau trong điều kiện khí hậu Bắc Bộ. Phần lớn người chơi coi một bát thuỷ tiên là thú chơi một mùa, giống như một cành đào.
Khi hoa tàn, bạn có thể bỏ củ, lá vào rác hữu cơ, rửa sạch bát và sỏi, cất cho năm sau. Không nên cho lá, củ vào thức ăn chăn nuôi hay để vật nuôi lục rác. Nước trong bát nên đổ ở chỗ khuất, không đổ vào luống rau.
Một số người chơi thử trồng củ sau Tết xuống đất cho cây hồi sức. Kết quả thường không ổn định, và đây là chuyện của người làm vườn hơn là của thú chơi Tết. Nếu muốn giữ một kỷ niệm, chụp lại bát hoa lúc nở đẹp nhất là cách đơn giản nhất.
Nếu năm sau muốn chơi tiếp, bạn có thể ghi lại vài điều để rút kinh nghiệm: ngày bắt đầu ngâm củ, nhiệt độ phòng những ngày cuối năm, hoa nở sớm hay muộn so với Tết bao nhiêu ngày. Vài dòng ghi chép như vậy chính là cách người chơi xưa tích luỹ kinh nghiệm canh hoa, và cũng là cách một thú chơi được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác trong nhà.
Câu hỏi thường gặp
Thuỷ tiên có phải hoa cúng không?
Thuỷ tiên chủ yếu là hoa chơi, đặt trên bàn khách, án thư. Một số gia đình đặt bát thuỷ tiên gần bàn thờ dịp Tết vì hoa trắng, thơm, trang nhã. Không có quy định thuỷ tiên phải hay không được dâng cúng; việc bày hoa cúng nên theo nếp nhà.
Thuỷ tiên nở trước Tết có phải điềm xấu không?
Không. Hoa nở sớm hay muộn phụ thuộc vào nhiệt độ, ánh sáng và độ già của củ. Người chơi coi hoa nở đúng giao thừa là niềm vui và sự khéo tay, không phải lời báo trước nào về năm mới. Gặp năm ấm, rất nhiều bát hoa nở sớm.
Có thể trồng thuỷ tiên mà không cần gọt củ không?
Có. Củ không gọt vẫn mọc lá và ra hoa bình thường, chỉ là lá cao thẳng, cán hoa dài, dễ đổ hơn dáng gọt. Với người mới, trồng củ nguyên là cách đơn giản để làm quen trước khi học gọt.
Ăn nhầm củ thuỷ tiên thì phải làm gì?
Hãy đến ngay cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115, mang theo mẫu củ hoặc cây. Không tự gây nôn, không dùng mẹo dân gian. Với chó, mèo, đưa đến bác sĩ thú y càng sớm càng tốt. Cách phòng tốt nhất là cất củ xa khu bếp và ngoài tầm với của trẻ.
Thuỷ tiên Tết ở Việt Nam có trồng trong nước được không?
Củ thuỷ tiên chơi Tết ở Hà Nội phần lớn là củ nhập, đã được nuôi ở vùng trồng cho đủ sức ra hoa. Trồng từ đầu trong nước ở Việt Nam để tự tạo củ đủ lớn là việc khó và ít người làm. Vì vậy thú chơi chủ yếu là gọt và canh hoa trên củ đã có sẵn.
Hoa thuỷ tiên có ý nghĩa gì trong văn hoá phương Tây?
Tên chi Narcissus gắn với nhân vật Narcissus trong thần thoại Hy Lạp, chàng trai say mê bóng mình dưới nước. Ở châu Âu, thuỷ tiên vàng là hoa báo xuân. Lớp nghĩa này khác với nghĩa thanh khiết, tao nhã mà người Việt và người Hoa gửi vào hoa thuỷ tiên dịp Tết.