Miền Bắc chưng đào, miền Nam chưng mai trước hết vì khí hậu: cây đào cần một mùa đông lạnh để ra hoa và nở rộ đúng dịp Tết ở Bắc Bộ, còn mai vàng là cây nhiệt đới nở vào mùa khô đầu năm ở phương Nam. Mỗi vùng chọn loài hoa nở tự nhiên vào đúng lúc năm mới về, rồi gửi vào đó những lớp nghĩa riêng: màu hồng đỏ của đào gắn với sự tươi vui, xua điều xấu; màu vàng của mai gắn với sự sung túc, phú quý.
Bài này đi qua bốn lớp giải thích: sinh học của hai loài cây, đường người Việt di dân về phương Nam, nghĩa màu sắc và chữ nghĩa, và cách chưng hoa ở miền Trung, vùng giao thoa giữa hai bên. Bài không bàn chuyện chọn mua đào, mai hay chăm cây; đây là câu chuyện vì sao mỗi vùng có loài hoa Tết của mình.
Đào và mai: hai loài cây khác nhau thế nào
Nhiều người nghĩ đào và mai chỉ khác màu hoa. Thật ra đây là hai loài thuộc hai họ thực vật hoàn toàn khác nhau, với nhu cầu khí hậu ngược nhau.
| Đặc điểm | Đào (Bắc Bộ) | Mai vàng (Nam Bộ) |
|---|---|---|
| Họ thực vật | Họ Hoa hồng, cùng chi với mận, mơ | Họ Mai, không họ hàng với đào |
| Tên khoa học thường nhắc | Prunus persica | Ochna integerrima |
| Nhu cầu khí hậu | Cần một giai đoạn lạnh mùa đông để phân hoá mầm hoa | Ưa nóng, nở vào mùa khô khi trời hanh |
| Màu hoa | Hồng, hồng đậm, đỏ phớt, trắng tuỳ giống | Vàng tươi, thường năm cánh, có giống nhiều cánh |
| Cách chưng phổ biến | Cành cắm bình hoặc cây trong chậu | Cây trong chậu, gốc lớn, hoặc cành cắm |
| Việc canh hoa nở đúng Tết | Điều chỉnh bằng cách tuốt lá, điều tiết nước tuỳ vùng trồng | Lặt lá khoảng giữa tháng Chạp, tuỳ thời tiết |
Khác biệt sinh học này là nền của mọi câu chuyện văn hoá phía sau. Đào trồng ở Nam Bộ khó ra hoa đúng Tết vì thiếu lạnh; mai vàng ở Bắc Bộ gặp rét đậm thì nụ dễ hỏng. Mỗi vùng chơi loài cây hợp với trời đất của mình là chuyện tự nhiên trước khi là chuyện ý nghĩa.
Đường người Việt về phương Nam và việc "tìm lại" hoa Tết
Cách giải thích phổ biến trong sách báo là khi người Việt từ miền Bắc và miền Trung vào khai phá đất phương Nam từ khoảng thế kỷ 17 trở đi, họ mang theo phong tục Tết của quê cũ, trong đó có thói quen chưng hoa đào. Nhưng ở vùng đất mới nóng quanh năm, cây đào không ra hoa đúng Tết. Người đi khai hoang tìm một loài cây bản địa nở vào đúng thời điểm ấy, và cây mai vàng mọc hoang trong rừng, nở rộ vào mùa khô cuối năm âm lịch, đã thay vào chỗ của đào.
Cách kể này hợp lý về mặt khí hậu và được nhắc rộng rãi, nhưng nên hiểu là một giả thuyết văn hoá hơn là một sự kiện có ngày tháng. Không có văn bản nào ghi "năm ấy người Nam Bộ chuyển sang chơi mai". Tục chưng mai hình thành dần qua nhiều thế hệ, chịu ảnh hưởng của cả cư dân bản địa lẫn người Hoa sinh sống ở Nam Bộ.
Từ những cây mai mọc hoang, người Nam Bộ dần trồng, ghép, chọn giống, tạo nên những vùng mai nổi tiếng. Ngày nay nghề trồng mai Tết tập trung ở nhiều nơi như vùng Thủ Đức (TP Hồ Chí Minh), vùng An Nhơn của Bình Định cũ nay thuộc tỉnh Gia Lai, vùng hoa kiểng Chợ Lách của Bến Tre cũ nay thuộc tỉnh Vĩnh Long, và nhiều làng hoa khác ở miền Tây.
Màu sắc và chữ nghĩa: đào đỏ, mai vàng
Màu hồng đỏ của đào. Trong văn hoá Đông Á, màu đỏ gắn với lễ hội, sự vui mừng và việc xua điều xấu. Gỗ đào từ lâu trong sách vở Trung Hoa được coi là thứ trừ tà, và cành đào ngày Tết mang theo lớp nghĩa ấy. Với người Bắc Bộ, sắc hồng của đào giữa mưa phùn tháng Chạp còn là hình ảnh mùa xuân rất cụ thể, ai cũng nhận ra.
Màu vàng của mai. Màu vàng trong văn hoá Việt và Đông Á gắn với sự sung túc, phú quý, cũng là màu của vàng bạc, của lúa chín. Một cây mai nở vàng rực trước hiên nhà Nam Bộ ngày Tết là lời chúc đủ đầy cho năm mới. Đây là cách hiểu dân gian, không phải lời hứa về tài lộc.
Chữ "mai" và sự nhầm lẫn thú vị. Trong thơ văn chữ Hán, chữ "mai" (梅) chỉ cây mơ, loài hoa trắng hoặc hồng nhạt nở cuối đông ở Trung Hoa, biểu tượng của khí tiết. Cây mai vàng Nam Bộ là loài khác hẳn. Khi đọc "mai" trong thơ cổ, bạn nên nhớ đó thường là hoa mơ, không phải mai vàng trước hiên nhà miền Nam.
Lời giải thích qua âm đọc. Có những cách giải thích dựa trên âm đọc, như cho rằng người miền Nam tránh đào vì chữ "đào" gần với "đào tẩu". Những lời giải thích kiểu này không có tư liệu chắc chắn, nên chỉ coi là chuyện kể vui, không phải nguyên nhân.
Miền Trung: vùng giao thoa giữa đào và mai
Miền Trung nằm giữa hai vùng khí hậu nên cách chưng hoa Tết cũng đa dạng hơn. Ở Huế và nhiều tỉnh Trung Bộ, mai vàng là hoa Tết quen thuộc, thường là giống mai năm cánh, hoa mảnh, khác dáng mai nhiều cánh của miền Nam. Mai vàng Huế được trồng trong vườn nhà, trước sân, gắn với hình ảnh những ngôi nhà rường có vườn.
Ở vùng phía bắc miền Trung, nơi mùa đông lạnh hơn, nhiều nhà vẫn chơi đào. Ở một số vùng núi cao, đào rừng mọc tự nhiên và nở vào đầu năm, được người dân chặt cành mang xuống chợ Tết. Như vậy ranh giới "Bắc đào Nam mai" không phải một đường kẻ thẳng, mà là một dải chuyển tiếp theo khí hậu.
Đáng chú ý, người miền Trung còn chưng nhiều loài hoa Tết khác như cúc, vạn thọ, hoa giấy, và trong những năm gần đây là cả đào lẫn mai mang từ nơi khác về. Điều này cho thấy hoa Tết ở mỗi vùng phản ánh cả khí hậu lẫn đường giao thương, chứ không đứng yên một chỗ. Nếu bạn viết về Tết miền Trung, nên nói rõ đang tả vùng nào, vì Tết ở Huế, ở vùng biển Quảng Ngãi hay ở cao nguyên có bảng màu hoa khá khác nhau.
Hôm nay: đào vào Nam, mai ra Bắc
Với đường vận chuyển và nghề trồng hoa phát triển, ranh giới hoa Tết đã nhoè đi nhiều. Ở TP Hồ Chí Minh, không khó để thấy những cành đào được chở từ phía Bắc vào, hoặc đào được trồng ở các vùng cao nguyên mát mẻ. Ở Hà Nội, những chậu mai vàng được bày trong nhà, trong văn phòng, chăm trong điều kiện ấm.
Bên cạnh đó là đào giả, mai giả bằng lụa, nhựa, được dùng ở nơi công cộng và nhà ở thành phố vì tiện và bền. Đây là một lựa chọn thực tế, không làm sai gì phong tục. Hoa thật hay hoa giả đều chỉ là phương tiện để đón không khí Tết.
Sự giao thoa này không làm mất bản sắc vùng miền. Người Hà Nội đi xa vẫn nhớ cành đào phai, người Sài Gòn ở Bắc vẫn tìm một chậu mai. Hoa Tết, vì vậy, cũng là một sợi dây ký ức nối người ta với quê nhà. Khi gia đình có người từ hai miền, chưng cả đào lẫn mai trong một ngày Tết là cách kể chuyện gia đình mình bằng hoa.
Chợ hoa cuối năm: nơi thấy rõ nhất khác biệt hai miền
Muốn thấy sự khác nhau giữa hoa Tết hai miền, không gì rõ bằng đi một vòng chợ hoa những ngày cuối tháng Chạp. Ở Hà Nội, chợ hoa phố Hàng Lược từ lâu đã là nơi người phố cổ đi mua cành đào, cành mơ, chậu quất, bó thược dược; quanh Hồ Tây, những vườn đào, vườn quất bày ra sát mép đường. Màu chủ đạo là hồng của đào, vàng cam của quất, giữa trời mưa phùn và rét ngọt.
Ở TP Hồ Chí Minh, chợ hoa bến Bình Đông với những chiếc ghe chở hoa từ miền Tây lên, đường hoa Nguyễn Huệ mở mỗi dịp Tết, các công viên bày bán mai vàng, cúc mâm xôi, vạn thọ, dưa hấu. Màu chủ đạo là vàng của mai và cúc, dưới nắng khô đầu năm. Cùng một dịp Tết, hai thành phố có hai bảng màu khác nhau, phản ánh đúng khí hậu và cây trồng của mỗi vùng.
Đi chợ hoa cũng là dịp để thấy hoa Tết là một nền kinh tế mùa vụ của nhiều làng nghề. Người trồng đào ở ven sông Hồng, người trồng mai ở miền Tây, người chở hoa bằng ghe, bằng xe tải xuyên đêm, đều góp phần làm nên cái Tết của phố. Hiểu điều đó, cành đào hay chậu mai trong nhà sẽ mang thêm một lớp nghĩa: công sức của những người làm vườn suốt cả năm.
Những điều nên tránh khi nói về đào Bắc, mai Nam
Chủ đề này hay được kể theo kiểu so bì hoặc gán điềm. Vài điểm dưới đây giúp câu chuyện tỉnh táo hơn.
- Đừng biến việc chọn hoa thành chuyện vùng này "đúng nếp" hơn vùng kia. Mỗi vùng chọn hoa theo điều kiện tự nhiên của mình.
- Đừng gán cho hoa vai trò quyết định may rủi, kiểu "chưng mai mới có lộc" hay "không có đào là cả năm buồn". Hoa là lời chúc, không phải phép màu.
- Không nên khẳng định chắc chắn một năm hay một nhân vật lịch sử đã "đặt ra" tục chưng mai ở Nam Bộ khi không có nguồn.
- Khi trích thơ có chữ "mai", hãy kiểm xem đó là mai vàng hay hoa mơ trong thơ Hán, để không gán nhầm biểu tượng.
- Phân biệt rõ mai vàng (Ochna integerrima) với mai chiếu thuỷ, mai tứ quý, mai trắng, là những cây khác nhau dù cùng mang chữ "mai".
Đặt hoa Tết vào đúng bối cảnh khí hậu, lịch sử và tình cảm là cách kể vừa đúng vừa đẹp, không cần đến lời đồn hay so bì.
Câu hỏi thường gặp
Miền Nam có trồng được đào ra hoa Tết không?
Ở vùng đồng bằng Nam Bộ nóng quanh năm, đào thường khó ra hoa đúng Tết vì thiếu giai đoạn lạnh. Ở những vùng cao nguyên mát hơn, đào có thể ra hoa. Phần lớn đào thấy ở TP Hồ Chí Minh dịp Tết là đào được vận chuyển từ nơi khác đến.
Mai vàng có chưng được ở Hà Nội không?
Có. Nhiều gia đình và văn phòng ở Hà Nội chưng mai vàng trong chậu dịp Tết. Mai là cây ưa ấm nên cần đặt trong nhà, tránh gió rét. Mai vàng ở Bắc thường mang tính trang trí, không phải tục phổ biến như ở Nam Bộ.
Hoa mai trong thơ cổ có phải mai vàng không?
Thường là không. Chữ "mai" trong thơ văn chữ Hán chỉ cây mơ, nở hoa trắng hoặc hồng nhạt vào cuối đông. Mai vàng Nam Bộ là loài thuộc họ Mai, khác hẳn. Khi đọc thơ cổ, nên hiểu "mai" là hoa mơ trừ khi văn cảnh cho thấy khác.
Vì sao người Nam Bộ lặt lá mai trước Tết?
Lặt lá là cách người trồng mai điều chỉnh để cây dồn sức cho nụ và nở hoa gần đúng dịp Tết. Thời điểm lặt thường vào khoảng giữa tháng Chạp, xê dịch theo thời tiết từng năm và kinh nghiệm của người trồng. Đây là kỹ thuật làm vườn chứ không phải nghi lễ.
Miền Trung chưng đào hay mai?
Phần lớn miền Trung chưng mai vàng, nhất là ở Huế và các tỉnh phía nam miền Trung. Vùng phía bắc miền Trung có mùa đông lạnh hơn nên nhiều nhà chơi đào. Ngày nay cả đào lẫn mai được vận chuyển khắp nơi nên ranh giới không còn rõ.
Chưng hoa giả ngày Tết có làm mất ý nghĩa không?
Không. Hoa Tết là cách gia đình đón không khí năm mới và gửi lời chúc, thật hay giả không thay đổi điều đó. Hoa giả tiện cho không gian công cộng, nhà bận rộn, hoặc nơi khí hậu không hợp. Nhiều nhà kết hợp một cành thật nhỏ với hoa giả trang trí.