Muốn dựng một cây nêu Tết tại nhà, bạn cần một cây tre thẳng còn chùm lá ở ngọn, một hố chôn đủ sâu hoặc một chân đế chắc, dây néo, và vài vật treo nhẹ như chuông gió, dải vải đỏ, túm lá. Phần khó nhất không phải trang trí mà là giữ cho cây đứng vững qua gió cuối đông và không chạm vào dây điện, mái nhà hay lối đi. Một cây nêu thấp mà chắc vẫn đúng tinh thần hơn một cây cao mà chênh vênh.
Bài này đi theo từng bước, từ chọn cây, chọn chỗ, dựng, treo đồ, đến bản thu nhỏ cho căn hộ chung cư và việc hạ nêu sau Tết. Về ý nghĩa từng vật treo và ngày dựng, ngày hạ theo tục, bạn có thể đọc thêm các bài riêng cùng mục; ở đây tập trung vào việc làm bằng tay sao cho gọn, an toàn và vẫn giữ được nếp cũ.
Chọn cây tre: thẳng, khô vừa, còn lá ngọn
Chọn tre thẳng, đốt đều. Cây nêu nhìn đẹp nhất khi thân thẳng từ gốc tới ngọn. Tre cong dễ bị lệch trọng tâm khi treo đồ, gió thổi một bên là nghiêng. Ở làng quê, người ta hay chọn tre đực vì thân chắc, ít cong; ở thành phố, các cơ sở bán tre, nứa dịp cuối năm thường có cây sẵn.
Giữ lại chùm lá ở ngọn. Theo nếp Bắc Bộ, cây nêu tỉa hết cành dọc thân nhưng để lại một chùm lá ở trên cùng. Chùm lá vừa làm cây trông còn sống, vừa là chỗ buộc vòng treo đồ. Đừng để chùm lá quá to vì nó hứng gió như một cánh buồm.
Chiều cao vừa với không gian. Không có quy định chiều cao nào. Ví dụ giả định: sân rộng chừng hai chục mét vuông, mái nhà một tầng, thì cây cao hơn mái một chút là đủ thấy từ ngoài ngõ. Sân hẹp, nhiều dây điện thì nên thấp hơn mái, không có gì sai nếp.
Kiểm tra thân trước khi dựng. Bóp thử phần gốc xem có mục, có mối mọt không; gõ nghe tiếng chắc hay rỗng bở. Tre đã nứt dọc thân dài thì bỏ, vì khi có gió và treo đồ, vết nứt dễ toác ra.
Chọn chỗ dựng: những điều phải kiểm trước
Chỗ dựng nêu quyết định phần lớn độ an toàn. Trước khi đào hố hay đặt chân đế, bạn đi một vòng sân và kiểm những điểm sau.
- Dây điện và cáp. Đo khoảng cách từ chỗ định dựng tới dây điện gần nhất. Nếu cây đổ theo bất kỳ hướng nào mà ngọn có thể chạm dây điện, hãy đổi chỗ hoặc dùng cây thấp hơn. Đây là điều quan trọng nhất của cả bài.
- Mái nhà, mái tôn, kính. Cây đổ vào mái ngói làm vỡ ngói, vào mái tôn hay cửa kính càng nguy hiểm. Chừa khoảng trống ít nhất bằng chiều cao cây theo hướng gió hay thổi.
- Lối đi và cổng. Gốc nêu và dây néo không được nằm chắn lối đi, nhất là lối người già, trẻ nhỏ đi lại ban đêm. Dây néo nên buộc dải vải sáng màu để dễ thấy.
- Đường ống ngầm. Nếu định đào hố, hỏi người nhà xem bên dưới có ống nước, bể phốt hay đường điện ngầm không.
- Đất của hàng xóm và không gian chung. Không dựng nêu ở vỉa hè, ngõ chung hay sát tường nhà bên cạnh mà chưa hỏi. Cây nêu là việc nhà mình, đừng để nó thành phiền cho người khác.
Theo nếp cũ, nêu dựng trước sân, trước cửa chính hoặc cạnh cổng để người đi đường nhìn thấy. Nếu chỗ ấy không an toàn, dựng ở góc sân cũng không làm mất ý nghĩa.
Các bước dựng cây nêu ở sân đất hoặc sân gạch
Cách dưới áp dụng cho cây nêu cỡ vừa ở sân nhà nông thôn hoặc nhà phố có sân. Nên làm khi trời không có gió lớn và có ít nhất hai người.
- Tỉa hết cành nhánh dọc thân bằng dao sắc, phạt sát mắt tre để không còn mấu nhọn, giữ chùm lá ngọn. Đeo găng tay vì cạnh tre rất sắc.
- Buộc sẵn vòng tre hoặc thanh ngang nhỏ dưới chùm lá, buộc luôn các vật treo khi cây còn nằm dưới đất. Treo đồ sau khi dựng là phải trèo lên, vừa khó vừa nguy hiểm.
- Đào hố sâu khoảng một phần năm đến một phần sáu chiều dài cây (ví dụ giả định: cây dài sáu mét thì hố sâu chừng một mét). Ở sân gạch, có thể dùng một chân đế bê tông hoặc thùng đựng cát, đá nặng thay cho hố.
- Hai người dựng: một người giữ gốc tì vào mép hố, một người nâng dần từ ngọn về phía gốc cho cây đứng lên. Không dựng một mình với cây dài.
- Chèn gạch vỡ, đá và đất quanh gốc, nện chặt từng lớp. Gốc chèn chặt quan trọng hơn hố sâu.
- Néo ba dây theo ba hướng, buộc vào cọc chắc hoặc vật nặng, góc giữa các dây gần đều nhau. Dây néo giúp cây không lắc khi gió lùa.
- Đứng xa nhìn lại từ hai phía xem cây đã thẳng chưa, chỉnh dây néo cho cân. Nếu muốn, rắc vòng vôi hay vẽ phấn hình cung tên quanh gốc theo nếp xưa.
Sau mỗi đêm có gió mạnh, nên kiểm lại gốc và dây néo một lần. Đất ẩm sau mưa phùn dễ lún, cây có thể nghiêng dần mà không ai để ý.
Treo gì lên nêu cho vừa nếp mà vẫn nhẹ
Vật treo truyền thống gồm khánh đất nung, túm lá có gai, dải vải hoặc giấy màu, giỏ trầu cau, có nơi treo hình cá chép giấy và đèn lồng. Bạn không cần đủ hết. Một bộ gọn mà vẫn đúng tinh thần có thể gồm: một chùm chuông gió nhỏ thay khánh, một túm lá dứa hoặc vài cành có gai buộc chặt, hai ba dải vải đỏ, và một chiếc lồng đèn treo thấp hơn ngọn một chút.
Nguyên tắc chọn vật treo là nhẹ và buộc chắc. Đồ nặng ở ngọn làm cây dễ cong và đổ; đồ buộc lỏng gặp gió rơi xuống người đi bên dưới. Mỗi vật nên buộc hai nút, dây bằng sợi bền như dây dù, không dùng băng dính.
Về đèn, nếu dùng đèn điện, chỉ chọn loại chạy pin hoặc đèn có điện áp thấp dành cho ngoài trời, dây đi dọc thân và cố định bằng dây buộc. Không kéo dây điện lưới lên ngọn tre, không dùng nến hay đèn dầu ở trên cao, vì gió đầu xuân đủ làm lửa bén vào lá khô. Nếu muốn có thêm đồ trang trí Tết, bạn có thể xem thêm vật phẩm trên Vật Phẩm Phong Thủy, nhưng những thứ có sẵn trong nhà thường đã đủ.
Với gia đình có trẻ nhỏ, nên cho trẻ cùng buộc vải, treo chuông khi cây còn nằm dưới đất. Đó là phần vui nhất và cũng là lúc dễ kể cho trẻ nghe ý nghĩa của từng thứ.
Cây nêu nhỏ cho chung cư và nhà không có sân
Ở căn hộ, một cây nêu thu nhỏ vẫn giữ được ý đánh dấu Tết. Bạn có thể dùng một đoạn trúc hoặc tre nhỏ cao ngang người, cắm vào chậu đất, chậu cát hay một chân đế gỗ nặng, đặt ở ban công hoặc góc phòng khách. Trên ngọn buộc một chùm chuông gió nhỏ, vài dải vải đỏ, có thể thêm túm lá dứa nhỏ đã cắt bỏ phần gai cứng.
Điều cần tránh ở chung cư là để cây vươn ra ngoài lan can hay buộc đồ treo lơ lửng phía ngoài ban công. Gió ở tầng cao mạnh hơn dưới đất nhiều; một vật rơi từ trên cao xuống là nguy hiểm thật cho người bên dưới. Giữ toàn bộ cây và vật treo nằm trong phạm vi ban công, buộc chân đế vào lan can từ phía trong.
Không nên rắc vôi bột trong nhà hay ở ban công. Nếu muốn giữ hình cung tên, bạn có thể cắt giấy màu trắng hoặc vẽ bằng phấn lên một tấm bìa đặt dưới chân đế. Trẻ nhỏ nhìn hình ấy và nghe kể lại cũng hiểu được cái ý mà ông bà xưa gửi vào.
Với văn phòng hoặc cửa hàng, cây nêu nhỏ đặt ở sảnh là cách trang trí Tết có chiều sâu hơn so với chỉ treo đèn. Chỉ cần đặt ở chỗ không chắn lối thoát hiểm và không gần nguồn nhiệt.
Những sai sót hay gặp khi tự dựng nêu
Phần lớn sự cố với cây nêu tại nhà đến từ vài lỗi lặp đi lặp lại. Đọc qua trước khi bắt tay vào làm sẽ đỡ phải dựng lại giữa chừng.
- Chôn nông, chèn lỏng. Cây đứng được lúc trời lặng nhưng gặp đợt gió mùa đông bắc là nghiêng. Chèn gạch đá từng lớp và nện chặt quan trọng hơn đào thật sâu.
- Không néo dây. Một cây tre dài không có dây néo sẽ lắc theo gió, gốc lỏng dần sau vài ngày. Ba dây néo tốn ít công mà giữ cây vững suốt Tết.
- Treo đồ quá nặng ở ngọn. Giỏ đầy, lồng đèn to, chùm chuông kim loại nặng làm ngọn cong và kéo trọng tâm lên cao. Đồ treo nên nhẹ, tổng thể cân hai bên.
- Dựng sát dây điện để cây "nổi" hơn. Đây là lỗi nguy hiểm nhất. Không có lý do thẩm mỹ nào đáng để đánh đổi.
- Một người tự dựng hoặc tự hạ. Tre dài khi nghiêng quá một góc thì một người không giữ nổi. Luôn cần ít nhất hai người.
- Bỏ quên cây sau Tết. Tre khô, dây mục, cây đổ vào một đêm gió mà không ai để ý. Ghi sẵn ngày hạ nêu vào lịch gia đình.
Tránh được sáu lỗi này, cây nêu của bạn đã an toàn hơn phần lớn những cây dựng vội trong ngày cuối năm.
Hạ nêu và cất đồ sau Tết
Theo tục phổ biến, cây nêu hạ vào mùng 7 tháng Giêng. Khi hạ, làm ngược lại lúc dựng: tháo dây néo từng chiếc nhưng luôn có một người giữ thân, rồi nghiêng cây từ từ về phía khoảng trống đã tính trước. Với cây cao, đừng để một người tự hạ, vì khi cây nghiêng quá một góc thì sức người khó giữ được.
Tháo các vật treo, lau sạch chuông, khánh, phơi khô vải, gói vào hộp có ghi chú để năm sau dùng lại. Lá dứa, lá khô, giấy màu thì gom như rác vườn. Thân tre còn tốt có thể làm giàn bầu bí, làm cọc, không có điều gì phải kiêng.
Lấp lại hố, nện chặt đất, quét sạch vôi nếu đã rắc. Ở sân gạch, nhớ thu chân đế và vật nặng, đừng để lại chỗ vấp. Một cây nêu được dựng gọn và hạ gọn là cách giữ nếp cũ mà không thành gánh nặng cho nhà mình hay cho hàng xóm.
Câu hỏi thường gặp
Cây nêu nên cao bao nhiêu mét?
Không có chiều cao chuẩn. Cây nêu cần đủ cao để nhìn thấy từ ngoài ngõ, nhưng phải thấp hơn khoảng cách tới dây điện và mái nhà gần nhất theo mọi hướng có thể đổ. Ở sân nhỏ, cây thấp hơn mái nhà vẫn đúng nếp; ở chung cư, một cây cao ngang người là vừa.
Có cần chôn gốc nêu xuống đất không?
Chôn xuống đất là cách truyền thống và chắc nhất nếu sân là đất. Ở sân gạch, sân bê tông, có thể dùng chân đế nặng như thùng đựng cát, khối bê tông, kèm ba dây néo. Gốc được chèn chặt và có dây néo quan trọng hơn chuyện chôn hay không chôn.
Dùng trúc thay cho tre có được không?
Được. Trúc nhỏ, nhẹ và thẳng, rất hợp với cây nêu cỡ nhỏ ở ban công, sảnh nhà. Với cây nêu lớn ngoài sân, tre đực vẫn chắc hơn. Ý nghĩa của cây nêu nằm ở việc dựng một cây cao có lá ngọn để đánh dấu Tết, không phụ thuộc chính xác vào loài tre.
Treo đèn trên cây nêu thế nào cho an toàn?
Chỉ nên dùng đèn chạy pin hoặc đèn điện áp thấp dành cho ngoài trời, dây đi dọc thân tre và buộc cố định. Không kéo dây điện lưới lên ngọn, không đặt nến hay đèn dầu trên cao vì lá tre khô rất dễ bắt lửa khi có gió.
Nhà có trẻ nhỏ thì cần lưu ý gì khi dựng nêu?
Dây néo nên buộc vải sáng màu để trẻ không vấp, gốc cây quây lại nếu ở gần chỗ chơi. Không rắc vôi bột ở nơi trẻ có thể bốc nghịch vì vôi làm rát da và hại mắt. Lá dứa, cành có gai nên treo cao, ngoài tầm với của trẻ.
Có thể dựng cây nêu sớm hơn ngày 23 tháng Chạp không?
Có thể, đặc biệt khi nhà dùng cây nêu như vật trang trí Tết. Tục phổ biến dựng vào ngày 23 tháng Chạp, có nơi dựng chiều 30, nhưng không có quy định nào cấm dựng sớm. Chỉ nên lưu ý dựng càng sớm thì tre và vật treo càng phải chịu gió, mưa lâu hơn.